23 شىلدە، 2018

شىن تالانت ۇياتقا ۇيدى

337 رەت كورسەتىلدى

«ادامزات ساپارىنىڭ مەيمانىمىز، ءبىر مەزەت جەر بەتىنە كەتەر سوعىپ»، دەپ جىرلادى قاسىم امانجولوۆ. قازىر جەر بەتىنە مەيمان بولىپ كەلگەندەردىڭ ءبىر شوعىرى اتاق قۋىپ الەككە ءتۇسىپ جۇرگەن سەكىلدى. بۇلاي دەۋگە سەبەپ، اتاق قۋعاندار شىن تالانتقا كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ، ونى كەيىنگە ىسىرا بەرەدى. ال شىن تالانت ۇياتقا ۇيدى. «ادام اقيقاتتى باس كوزىمەن كورمەيدى، اقىل كوزىمەن كورەدى»، دەپتى شاكارىم. اقىل كوزىن اتاق قۋعان كەزدە باس كوزى بيلەپ كەتەتىندەي بولادى دا تۇرادى.

ءيا، قازاقتىڭ دارىنىنا ەشكىم ءشۇبا كەلتىرمەيدى. بىراق سونى اتاققا ۇمتىلۋ السىرەتىپ جىبەرگەندەي مە، قالاي؟ «اتاعىڭا اتىڭ ساي كەلسە عانا سىيلى بولاسىڭ» (باۋىرجان مومىش ۇلى) دەگەن قاعيدانى ەستەن شىعارىپ العاندايمىز. ءبىر قىزىعى، ايبىنى اسىپ، مەرەيى تاسىپ، ءسوزى ءوتىپ، قىلدان تايعانعا جەكىپ جۇرگەندەردىڭ كەيىن ۇمىتىلىپ قالاتىنى كەزدەسىپ جاتادى. تولقىن-تولقىن ۇرپاق وزىنە قاجەتىن الادى. يگىلىككە جارايتىن رۋحاني قۇندىلىق بولسا، تىرلىگىنە پايدالانادى. اتاعى دا، ابىرويى دا دۇرىلدەگەن، قازىردە سول بيىگىنەن تۇسپەگەن ۇلى مۇحتار (اۋەزوۆ) مەن عۇلاما عالىم قانىشتى (ساتباەۆ) ايتپاعاندا، كەزىندە اتاقتان كەندە بولعانىمەن «ەز تىرلىكتەن ەر ءولىم، ارتىق ەكەن دەر ەدىم، شىركىن، تىرلىك جاقسى عوي، تۇسىرمەسەڭ بەدەلىن» دەپ، «بىرەۋگە جۇرتتا قالعان جاسىعىمىن، بىرەۋگە اسپانداعى اسىلىمىن... ورتكە تيگەن داۋىلداي ولەڭىمدى، قاسىمنىڭ ءوزى ەمەس دەپ كىم ايتاسىڭ»، دەگەن جىر ءدۇلد ۇلى قازاقتىڭ كەيىن تات باسپايتىن اسىلىنا اينالدى. 

«اقىنمىن دەپ قوپاڭداپ جۇرگەندەردىڭ، اممەسىنەن قاسىمنىڭ دەسى باسىم... قاسىم سولاي بولماسا نەسى قاسىم؟! جىر بايگەگە اتتانعان ادام بولسا، سورەدەگى قاسىمىن ەسىنە السىن!..» دەگەن ۇلى اقىننىڭ رۋحتاس ءىنىسى مۇقاعالي ماقاتاەۆ تا ۇلت اقىنىنا اينالدى. حالىق شىن تالانتىن اتاقسىز-اق توبەسىنە كوتەرىپ، مەرەيىن ۇستەم ەتەتىنىن وسى ەكى اقىن كوزگە كورسەتىپ، كوڭىلگە بەكىتىپ تۇر ەمەس پە؟!

جاسىراتىن نەسى بار، وسى كۇنى ەرتەڭگى ابىرويدى ىسىرىپ قويىپ، اتاعى بار، قىزمەتى مىقتىعا باس شۇلعي سالاتىن بولىپ بارامىز. دارا تۇلعاعا بەرگەن اتاق – ەڭبەكتىڭ وتەۋى، جولاي العانداردىكى − الدامشى تىرلىك. اتاق تا، قىزمەت تە – ۋاقىتشا، ابىروي − ماڭگىلىك. اتاققا باس ۇرۋ كەسەلىنە قازاق كەيىن ۇرىندى. اتاقپەن «بايلاپ» قويۋدى كەڭەس ءداۋىرى شى­عاردى. ونىڭ استارىندا شي شىعارىپ الماۋ يدەياسى جاتقانى بەلگىلى.

القالى جيىننىڭ، تويدىڭ تورىنەن ەل جاقسىلارىنان، ۇلكەندەرىنەن بۇرىن اتاعى بارلار ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن بولدى. اكادەميك، كوررەسپوندەنت-مۇشەلەر دە ولاردان وزا جۇرەدى. وسىعان بەيىمدەلىپ بارامىز. بىرەۋ اتاق الدى دەسە، وعان بۇرىنعى كوزقاراستى وزگەرتىپ، قۇرمەتپەن قاراي قالامىز. الدا-جالدا بۇل ء«داستۇر» بۇزىلسا، اتاعى مەن لاۋازىمى وسكەندەر جيىن مەن تويدان شىعا جونەلەتىن جاعى دا كەزدەسەدى.

قازاق عىلىمىنىڭ التىن ورداسى قانىش ساتباەۆ ىرگەسىن قالاعان، وزگە الىپتار شا­ڭىراعىن كوتەرىسكەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ەدى عوي. سول اكادەمياعا اكادەميك بولىپ سايلانۋ عىلىمنىڭ شىڭىنا شىعۋ ەدى. وعان ناعىز عالىمدار قول جەتكىزەتىن. «اكادەميك» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى قاسيەتتى ۇعىم بولاتىن. سول بيىككە جەتە الماعان، بىراق ارتىنا قالدىرعان مۇراسى ۇلت قۇندىلىعىنا اينالعان ايتۋلىلار از ەمەس. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن دايەك كەلتىرەلىك. ۇلتتىق اكادەميامىز قۇرىلعاندا ساناۋلى ساڭلاقتاردىڭ قاتارىندا كوررەسپوندەنت-مۇشە بولىپ سايلانىپ، سول اتاقپەن ومىردەن وزعان عۇلاما عالىم، ءال-ءفارابيدى «تىرىلتكەن» اقجان ماشانوۆ پەن ۇلت ادەبيەتىندە «توڭكەرىس» جاساپ، ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى قازاق ادەبيەتىنىڭ باس­تاۋ ەكەنىن دالەلدەگەن پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ، تاعى باسقا ساناۋلىلار بولدى. قازىر سول ۇلتتىق اكادەميا قوعامدىق بىرلەستىككە اينالادى. بىراق ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى، اكادەميكتەر لەك-لەك بولىپ سايلانىپ جاتىر. ال ولاردىڭ قازاق عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى قانداي ەكەن دەگەن ءبىر سۇراق كوكەيدەن كەتەر ەمەس. بۇرىن جۇرت عالىمداردىڭ اتاعىنان بۇرىن عىلىمي ەڭبەگىنە ءمان بەرەتىن.

اكادەميك ومىرزاق سۇلتانعازين عىلىم كانديداتى بولۋ ءۇشىن الدىمەن تاقىرىپتى تەوريالىق تۇرعىدان تالداپ، ءىس جۇزىندە كورسەتىپ بارىپ ماقساتقا جەتەتىنىن ءجيى ەسكە ءتۇسىرىپ، قازىر عىلىمي اتاقتى ەكىنىڭ ءبىرى بورىكپەن ۇرىپ الىپ جاتقانىنا وكىنىش ءبىلدىرىپ وتىراتىن. وسى كۇنى اتاققا قولى جەتكەندەر اتى-جونىنەن كەيىن، جۇرت قالاي قابىلدار ەكەن دەمەي، العان اتاقتارىن ءتىزۋدى ادەتكە اينالدىرىپ بارادى. زەردەلى ەڭبەكسىز، ءاتۇستى العان اتاق ابىروي اكەلە قويسا دەڭىز. اتاققا سۇيەنۋ «كەم تالانتتىڭ» (ا.سۇلەيمەنوۆ) قۇرالى شىعار. قازىر بەلگىلى، بەلگىسىز اكادەميالار كوبەيدى. وعان عىلىمعا قاتىسى جوق ادامدار دا ءتۇرلى جولمەن مۇشە بولۋ ءۇردىسى ءورىس العان. ەندەشە ساتباەۆ زامانىنداعى «اكادەميك» دەگەن قاسيەتتى ءسوزدى جازباس بۇرىن، قاي اكادەميانىڭ اكادەميگى ەكەنىن كورسەتۋى كەرەك سەكىلدى. سوندا ءبارى ايقىندالارى انىق.

شىن ەڭبەك، دارا تالانت تاس جارماي قويمايدى، ول ۇرپاقتىڭ قازىناسىنا اينالادى. وسى جەردە مىنا ءبىر جايدى دا ايتا كەتسەك دەيمىز. بۇل كۇندەرى ماگيستر، PھD دوكتور اتانۋ ەتەك جايدى. ايتۋشىلار ولار دا عىلىم جاسايدى دەيدى. دەگەنمەن، مۇندا دا اتاق الۋ جاعى باسىم ءتۇسىپ، جۇيەسىزدىككە، بولىنگەن اقشانى يگەرۋگە، قاعاز جۇزىندەگى ەسەپكە بەيىمدەلگەندەي. اسىرەسە، ماگيسترلىكتىڭ شيكىلىگى شىعا باستاعانى بەلگىلى. ءا.بوكەيحان «قۇدايدان كەيىن كۇشتى نارسە – عىلىم» دەپتى. بۇل جاعىنان كەلگەندە ءبىلىم مەن عىلىم اتاققا ەمەس، ۇلت ابىرويى، ۇرپاق ەرتەڭى ءۇشىن قىزمەت ەتسە، قانە! اتاعى جوق بابالاردان قالعان ۇلت قازىناسىنا كىسىلىكپەن، كىشىلىكپەن قىزمەت ەتسەك، ارىستار ۇلگىسىندە جۇمىس ىستەسەك جۇمىستى عانا باسەكەگە اينالدىرساق ەسەمىزدى ەشكىمگە جىبەرمەس ەدىك...

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار