جاسىراتىنى جوق, كاسىپوداقتى ءالى كۇنگە دەيىن ءوزى جانە وتباسى مۇشەلەرى ءۇشىن شيپاجايلار مەن دەمالىس ۇيلەرىنە, لاگەرلەرگە جولداما بەرەتىن ۇيىم رەتىندە قابىلدايتىندار بارشىلىق. سويتە تۇرا, كاسىپورىندارداعى قانداي دا ءبىر داۋلى نەمەسە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە كاسىپوداقتان بەلسەندىلىكتى تالاپ ەتەدى. كاسىپوداقتارعا كەڭەستىك داۋىردەگىدەي قارايتىندار دا, قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا سايكەس بولۋىن قالايتىندار دا از ەمەس. نەگىزىنەن ەلىمىزدە كاسىپتىك وداقتاردىڭ جاڭا جۇيەسى قۇرىلدى, جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىنىڭ ءوزارا قاتىناستارىنا كوزقاراس جاڭاردى.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ سانى كوپ ۇيىم سانالاتىنى دا كوپ جايتتى اڭعارتادى. ونىڭ قۇرامىنا 18 سالالىق كاسىپتىك وداقتار بىرىككەن, جالپى سانى 2 ميلليوننان استام مۇشەسى بار. ولاردىڭ ىشىندە 221 752 ادام – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى 2161 باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ مۇشەلەرى. رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا, ەلىمىزدەگى جالدامالى جۇمىسشىلار سانى 6 ملن ادام بولسا, سونىڭ 35 پايىزى كاسىپوداق ۇيىمدارىنا مۇشە.
مەملەكەت باسشىسى كاسىپوداقتار ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋدە جانە ەڭبەككەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىندا سىندارلى ديالوگ ورناتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ال سىندارلى ديالوگ ەڭبەك نارىعىندا جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىنىڭ اراسىندا ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەيتىن ەكىجاقتى كەلىسىمشارت نەمەسە ەڭبەك ۇجىمى مەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ اراسىندا ۇجىمدىق شارت بولعان جاعدايدا ورنايتىنى ءمالىم. ياعني بارلىق ءىس-ارەكەت زاڭ شەڭبەرىندە جانە اشىق بولۋى ءتيىس. الايدا سول ۇجىمدىق شارت ارقىلى ەڭبەك ادامىنىڭ ەڭبەك ەتۋ قۇقىعى رەتتەلىپ وتىراتىنىن ەسكەرمەيتىندەر دە جوق ەمەس. كاسىپوداق ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە زاڭدى ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلماۋىن, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىنى ءمالىم. ەڭبەك قۇقى دەمەكشى, ەگەر جۇمىسشىلارمەن كەلىسىمشارت جاسالىپ, قولىنا ءبىر داناسى بەرىلمەسە, وندا جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك كودەكسىنىڭ 33-بابىن بۇزعانى بولىپ سانالادى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ «جۇمىسشىلار وزدەرىن لايىقتى سەزىنۋلەرى ءۇشىن كاسىپوداقتار قوزعالىسى ءوز بيىگىندە بولۋى ءتيىس» دەگەن بولاتىن. ياعني ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ, تالاپ ەتۋ ۇيىم ءۇشىن ماڭىزدى دا جاۋاپتى مىندەت. وسى ورايدا, ايتا كەتەرلىك ماسەلەلەر دە بارشىلىق. مىسالى, اكىمشىلىك زاڭنامامەن قاراستىرىلعان شارالار قاۋقارسىز جانە از, ەڭبەك قاتىناسى مەن قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىققا قاراستىرىلاتىن ەڭ اۋىر جازانىڭ ءوزى سول زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ قاۋىپتىلىگى مەن ودان كەلەر سالداردىڭ دارەجەسىنە ساي كەلمەيدى. زاڭ تالاپتارىن ءتيىستى ورىنداۋعا كەتەتىن شىعىندار مەن زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان جاعدايدا تولەيتىن ايىپپۇلداردى سالىستىرا وتىرىپ, جۇمىس بەرۋشى كوبىنەسە ەڭبەك كودەكسىنىڭ تالاپتارىن ساقتاعاننان گورى ايىپپۇل تولەگەن ءتيىمدى دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ جاتادى.
ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزۋ فاكتىلەرى زاڭ تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىن باقىلاماۋدان دا تۋىندايدى. بۇل ورايدا ءتيىستى زاڭنامالارعا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىناتىن بولامىز. ايتا كەتۋ كەرەك, كاسىپوداق – جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعى مەن مۇددەسىن زاڭ جۇزىندە قورعاۋعا قۇقىعى بار جالعىز قوعامدىق ۇيىم. ەڭبەك كودەكسىن ازىرلەۋ كەزىندە كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ۇسىنعان 200-دەن استام وزگەرىستىڭ 117-ءسى ەنگىزىلدى.
ەلباسى جولداۋىندا «ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ, ءاربىر ادامنىڭ ءوز الەۋەتىن ىسكە اسىرا الۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋدىڭ ماڭىزى زور» ەكەنى ايتىلعان بولاتىن. بۇگىندە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس از ەمەس. جۇمىسقا ورنالاسقان ازامات تابىسىن مولايتۋعا مۇددەلى, تۇراقتىلىقتى, ەڭبەگىنىڭ ءادىل باعالانعانىن قالايدى. مىنە, وسى ورايدا ۇجىمدىق كەلىسىمشارتتىڭ, ياعني ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىلاردىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە وكىلىمەن ارادا جاسالاتىن جازباشا تۇردەگى قۇقىقتىق اكتىنىڭ ماڭىزى زور. وكىنىشكە قاراي, قاجەتتىلىگى جوق دەپ سانايتىن كومپانيالار دا كەزدەسەدى.
جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىعىن پايدالاناتىندار دا تابىلادى. سونداي-اق كەلىسىمشارت ءتۇزۋدى سۇرايىن دەسە, جۇمىستان قۋىلامىن با دەپ قورقاتىن جۇمىسشىلار دا جوق ەمەس. سوڭعى ەكى جىلدا مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارىنىڭ تەكسەرۋى ناتيجەسىندە جۇمىسشىلارىنىڭ ەڭبەگىن ءتيىستى كەلىسىمشارتسىز پايدالانىپ كەلگەن مىڭنان استام جۇمىس بەرۋشى انىقتالىپ وتىر. ولار نەگىزىنەن قۇرىلىستا, ساۋدادا, قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇرگەن ماماندار. وسىعان بايلانىستى جاسىرىن جانە قالىپتان تىس ەڭبەك قاتىناستارىن قىسقارتۋ, جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا 2018 جانە 2019 جىلدارى «ەڭبەك كەلىسىمشارتىن جاساڭىز!» اتتى رەسپۋبليكالىق اكتسيا وتۋدە.
ەلباسى جولداۋىندا ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا ونىڭ قۇرالدارىن نىعايتا وتىرىپ, حالىقتىڭ وسى ساناتتارىن كەڭىنەن تارتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. وسى ورايدا وقو كاسىپوداعىنىڭ وقىتۋ ورتالىعىندا ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى اياسىندا ءبىرىنشى باعىت بويىنشا جۇمىسسىز ازاماتتار وقىتىلادى. 200-گە جۋىق ادام قامتىلىپ, ولاردى توقىماشى, اسپاز, جۇرگىزۋشى, جيھاز قۇراستىرۋشى سەكىلدى 8 ماماندىققا وقىتۋ كوزدەلۋدە. تەوريا ءبىر اي وقىتىلىپ, ەكى اي پراكتيكالىق ساباق قاراستىرىلعان. قازىرگى تاڭدا باعدارلاما اياسىندا ءىس-تاجىريبەدەن ءوتۋ ءۇشىن وڭىردەگى ءىرى كاسىپورىندارمەن كەلىسىم جاسالدى. ازاماتتار تەگىن وقىتىلادى. ايتا كەتەلىك, وبلىس بويىنشا وتكەن جىلى باعدارلاما اياسىندا 12 159 ادام وقۋعا جىبەرىلسە, بيىل 7200 ادام وقۋمەن قامتىلماق.
كاسىپوداق مۇشەلەرى تاراپىنان تولەگەن جارنالارىنىڭ قايدا جۇمسالىپ جاتقانى, شيپاجايلارعا بەرىلەتىن جولدامالار تۋرالى دا سۇراقتار قويىلىپ جاتادى. بارلىق ماسەلەدە اشىقتىقتىڭ, جاريالىلىقتىڭ بولعانىن قالايمىز, ارينە. جارنالاردىڭ ورتا ەسەپپەن 70 پايىزى باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارىندا قالادى, ال 30 پايىزى كاسىپوداق اپپاراتىنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى كاسىپوداقتارعا بولىنەدى. كەز كەلگەن سالالىق كاسىپوداقتاعى شتات سانى 2-3 ادامنان اسپايدى.
باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمدارى وزدەرىنىڭ كاسىپوداق جينالىمدارىن ءوز ۇجىمىنداعى كەز كەلگەن ءىس-شاراعا جۇمساۋعا قۇقىلى. ايتا كەتەيىك, بۇل جولدامالاردىڭ باعاسى قىمباتتاپ قانا قويماي, كوپ ادامعا قولجەتىمسىز بولىپ قالدى. سەبەبى بۇعان دەيىن الەۋمەتتىك تولەمدەر كاسىپوداقتارعا, كاسىپوداقتار جانىنداعى ارنايى قورعا باعىتتالىپ, كاسىپوداقتار جۇمىسشىلارعا ارنالعان جولدامالاردى ساتىپ الاتىن, ونى ءوز باعاسىنان 90 پايىز ارزان نەمەسە تەگىن تاراتا الاتىن. قازىر كاسىپوداقتا ونداي قور جوق. باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى وزىندە قالعان جارنانى ءوز قالاۋىمەن جاراتىپ, ونىڭ قايدا جۇمسالعانى تۋرالى جىل سايىن كاسىپوداق مۇشەلەرى الدىندا ەسەپ بەرە الادى.
دەسەك تە, وتكەن جىلى 10 سالالىق كاسىپوداقتا 4100 ادام ساۋىعۋعا جولداما الدى. ونىڭ ىشىندە 2938 جولداما وقو ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ وبلىستىق كاسىپوداق كوميتەتىنە تيەسىلى, بۇل ماقساتقا 160 ميلليوننان استام تەڭگە بولىنگەن بولاتىن. 1114 بالانى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا 16 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قارجىنى وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىپوداق كوميتەتى ءبولدى. وقو مادەنيەت جانە اقپارات كاسىپوداقتارى وبلىستىق كوميتەتى تاراپىنان ءجۇزۋ باسسەينىنە 52 ابونەمەنت ءبولىندى. سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ كاسىپوداقتارى فيليالىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ستۋدەنتتەرگە قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە قاتىسقاندارى جانە ۇزدىك ساباعى ءۇشىن ورتالىق كاسىپوداقتار كەڭەسىنىڭ اتىنان جانە كاسىپوداقتىڭ وقو فيليالى اتىنان جىل سايىن كونكۋرس نەگىزىندە اتاۋلى ستيپەنديا تاعايىندالادى.
بەرىك بەكجانوۆ,
«وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كاسىپوداقتار ورتالىعى» اۋماقتىق كاسىپوداقتار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى
