الدىمەن التاي جاقتا تۇسكەن قار اپتا ارالاتىپ الاتاۋعا دا جاپالاقتادى, اقمولا مەن تەرىسكەي وڭىرلەردى دە اق جامىلعىسىمەن بۇركەدى. ادەتتە تۇسكە دەيىن ءمۇيىز, تۇستەن كەيىن كيىز بولىپ جاتقان جاز قارساڭى سيرەك قوي. ونىڭ ۇستىنە ارقادا اعاشتار ەندى رەڭ الىپ كەلە جاتقاندا ادۋىندى جەل اپتەر-تاپتەرىمىزدى شىعاردى. جەبەدەي جەرگە تىققان جەل ءبىرشاما شىعىن دا اكەلدى. ماسەلەن, ەلوردادا قۇتىرىنا سوققان داۋىلدان 13 ادام, 24 نىسان زارداپ شەكتى. ارينە ادامدارعا دەر كەزىندە مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلدى. ال قاسبەتى قيراعان نىسانداردى اكىمدىك جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جوندەۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. جايدارى جاز جاقىنداعانداعى جايىمىز وسى. بۇل قازاقتىڭ قازىق مايلاپ, بيەباۋ تارتىپ جايلانار كەزى-تۇعىن. ەندەشە ەل وزگەردى مە, جەر وزگەردى مە؟ تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىن نەگە تاڭامىز؟..
جۋىردا كران قۇلاتىپ, ايدىك سارايدىڭ اينەگىن شاققان جەلدىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 25 مەتر بولعان ەكەن. «قازگيدرومەتتىڭ» مالىمەتىنشە, استاناداعى ەڭ جوعارى جىلدامدىقتاعى جەل تىڭ يگەرۋ ولكەسىنىڭ كىندىگى بولىپ تۇرعان 1966 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بايقالعان كورىنەدى. سول كەزدە سەكۋندىنا 34 مەتر جىلدامدىقپەن جەل سوققان. سوڭعى ون جىلدىقتا استاناداعى داۋىل 2007 جىلدىڭ مامىر ايىندا تىركەلىپ, سەكۋندىنا 31 مەتر جىلدامدىقتاعى جەل ۇيىتقىدى. جالپى, 30 مەتردەن اسقان جەلدىڭ قيراتۋ كۇشىنە يە بولاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان سينوپتيكتەردىڭ ءجىتى قيمىلداۋى, حالىقتى الدىن الا اقپاراتتاندىرۋى وتە ماڭىزدى. ماسەلەن, 23 مامىرداعى داۋىلدان كەيىن عانا ۇيالى تەلەفونعا ەسكەرتۋ حابارلاماسى كەلىپ جاتتى. بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەننەن كەيىن ونىڭ پايداسى جوق ەكەنى بەلگىلى.
قازىر اقپاراتتى تاراتۋدىڭ دا, الۋدىڭ دا جولى كوپ. ماسەلەن, تۇيىسكەن تۇسىنىڭ ءتورت تەكتونيكالىق پلاستتىڭ ۇستىندە وتىرعان جاپون ەلى الگى قاباتتاردىڭ ۇيكەلىسىنەن تۋاتىن جويقىن ءزىلزالانى دا, ونىڭ مۇحيت سۋىن كوتەرۋىنەن پايدا بولاتىن ءتسۋناميدى دە ەسەپتەپ, ۇيالى تەلەفونعا, تەلەديدارعا, ينتەرنەت رەسۋرستارعا سيگنال بەرىپ ۇلگەرەدى. سۋ, گاز, جارىق تەگىس وشىرىلەدى. ءتىپتى ساعاتىنا 300 شاقىرىم جىلدامدىقپەن كەلە جاتقان پويىزدارى دا 6-10 سەكۋندتا توقتاپ ۇلگەرەدى. ولار ءوز ورتاسىنا بەيىمدەلدى. ەلىمىزدە دە جەرگىلىكتى كليماتتىڭ قۇبىلمالىلىعىنا ساي قادام جاسالۋى قاجەت. مىسالى, جەل كەدەرگىسىز سوعاتىن ارقا توسىندەگى عيماراتتاردى, ونىڭ قاسبەتتەرىن ورشەلەنە سوعار جەلدىڭ وتىنە شىداس بەرە الاتىنداي سالۋدىڭ تالابى ورنىعۋى ءتيىس. توتەنشە جاعداي قىزمەتىنىڭ ماماندارى قاتتى جەلدە قورعانۋدىڭ جولىن تۇسىندىرگەنىمەن ينفراقۇرىلىمى ەندى قالىپتاسىپ جاتقان شاھاردا قاۋىپ ازىرگە سەيىلگەن جوق. كەز كەلگەن ءزاۋلىم عيماراتتىڭ الىپ شىنىسى نەمەسە باسقا دا قوسالقى قۇرالدارى تومەندەگى قورعانسىز ادامعا قۇلاۋى ابدەن مۇمكىن. سول سەبەپتى اپاتتى جاعدايدان ساقتانا ءبىلۋ ارقىلى عانا ونىڭ الدىن الۋعا بولادى.
جالپى, استانانىڭ اۋا رايىن باقىلاۋ جۇمىستارى 145 جىلدان استام ۋاقىت جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل وڭىردەگى العاشقى مەتەوستانسا 1870 جىلى 1 قاراشادا قىزمەتىن باستادى. ياعني سول ۋاقىتتان بەرگى كليماتتىڭ وزگەرىسىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بار. سول مالىمەتتەردى قاراي وتىرىپ, ءار ون جىل سايىن استانانىڭ ورتاشا جىلدىق اۋا تەمپەراتۋراسى 0,3 گرادۋسقا جوعارىلاپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىنەن 2 ەسەگە جوعارى ەكەن. استانادا ايازدى كۇندەردىڭ قايتالانۋى عانا ەمەس, قىراۋلى قىستىڭ دا, تۇلا بويىڭدى مۇزداتار سۋىق كۇندەردىڭ ماۋسىمى دا قىسقارىپ كەلەدى. قازاقستاندىق كليماتولوگتاردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى انىقتاعانداي, قالا اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋىمەن بىرگە جەرگىلىكتى قالالىق كليمات قالىپتاسىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, استانانىڭ ورتالىعىنداعى اۋا تەمپەراتۋراسى قالا ماڭايىنداعى ەلدى مەكەندەرگە قاراعاندا 1,5 گرادۋسقا جوعارى. بۇل ايىرماشىلىق الداعى ۋاقىتتا ارتا تۇسەدى, دەيدى ماماندار.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
