شىعىس قازاقستان وبلىسى زايسان اۋدانىنداعى 100 جىلعا تارتا تاريحى بار قارابۇلاق اۋىلىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول تۋىندىسى دەپ تە ايتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ بۇلايشا بولە-جارا كورسەتەتىن سەبەبىمىز, 1991 جىلى, ياعني ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىسىمەن زايسان جەرىندە اۋىر جەر سىلكىنىسىنىڭ بولعاندىعى رەسپۋبليكا حالقىنا بەلگىلى. سول تۇستا مەملەكەت بيلىگىنىڭ باسىنا ەندى عانا كەلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقتى بەرەكە-بىرلىككە جۇمىلدىرۋدىڭ, قينالعانعا كوپ بولىپ كومەككە تارتۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسىن كورسەتتى. زايسان ءزىلزالاسىنىڭ اۋىر زارداپتارىن ەڭسەرۋگە بۇكىل رەسپۋبليكا حالقىن جۇمىلدىردى. مىنە, وسى تۇستا اۋىلدىڭ قيراپ قالعان تۇرعىن ۇيلەرى تۇتاستاي قايتادان سالىندى دەپ ايتۋعا بولادى. سونىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كەزەڭىن قارابۇلاقتىقتار جاڭا ۇيلەردە قارسى الدى.
مۇنان كەيىن اۋىل تاريحىندا وزگەرىسكە تولى جاڭا كەزەڭ باستالدى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى اۋىرتپالىقتار حالىقتىڭ ەسىندە. «قارابۇلاق» كەڭشارى تاراسىمەن اۋىل حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇمىسسىز قالعانى بەلگىلى. سول تۇستا بىردەن 60-قا تارتا شارۋا قوجالىعى قۇرىلعانىمەن ولار ءىستى مەڭگەرىپ اكەتە المادى.
ايتسەدە, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى ءبىزدىڭ تۋعان اۋىلىمىزدىڭ ومىرىندە كوبىنە جارقىن جاقتارىمەن ەستە قالاتىن بولار دەپ ويلايمىز. اۋىلدا وسىدان 10-15 جىل بۇرىن قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىنىڭ كومەگىمەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا ۇلگىدەگى زاۋىت سالىنعان بولاتىن. قازىر زايسان كولىنەن اۋلانعان بالىقتى وڭدەپ, ونى ەۋروپالىق مەملەكەتتەرگە تىكەلەي شىعاراتىن بۇل زاۋىتتا 100-دەن استام ادام جۇمىس ىستەيدى. مۇنان كەيىن تاعى ءبىر ءوندىرىس ورنى – مال سويىپ, ونىڭ ەتىن مۇزداتىپ, رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنە شىعاراتىن تسەح اشىلدى. مۇندا دا ءبىرشاما ادام ەڭبەك ەتەدى.
قارابۇلاقتىقتارعا تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەن تاعى ءبىر قۋانىشى اۋىل ىرگەسىنەن 3-4 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى جەردەن مۇناي مەن گاز قورىنىڭ تابىلۋى بولدى. بىرقاتار جىلدار بويى جۇرگىزىلگەن بارلاۋ جۇمىستارىنان كەيىن-اق ونى ءوندىرۋ ءىسى قولعا الىندى. قازىرگى كۇنى كوپتەگەن اۋىل جاستارى سول ءوندىرىس ورىندا جۇمىس ىستەپ, ەداۋىر جالاقى الاتىنىن ەستىپ, قۋانىپ قالدىق. بۇرىن ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تابا الماي, بوس جۇرگەن جاستار بيىل ءبىز اۋىلعا بارعان كەزدە باعاسى 300 تەڭگە تۇراتىن قىمبات تەمەكىلەردى تارتىپ, قالاعان دۇنيەلەرىن ساتىپ الىپ, اۋىلداعى دۇكەندەر ساۋداسىن قىزدىرا ءتۇسىپتى. سولاردىڭ ءبىرى ەرلان اتتى بوزبالادان ايىنا قانشا جالاقى الاتىنىن سۇرادىق.
– ءبىز ۆاحتالىق تاسىلمەن جۇمىس ىستەيمىز. ءبىر اي ەڭبەك ەتىپ, ءبىر اي دەمالامىز. وسىعان 200-230 مىڭ تەڭگەدەي اقشا شىعادى. ول اقشا ءبىز سەكىلدى بويداق جىگىتتەرگە جەتەدى. سوندىقتان ارتىعىن ۇيىمىزگە بەرىپ, اكە-شەشەمىزگە كومەكتەسەمىز, – دەپ جاۋاپ بەردى جاس جىگىت.
قازىر مۇنايشىلار جۇمىس ىستەپ جاتقان جەردە 100 ورىندىق جاتاقحانا, سونىڭ ىشىندە, ماماندارعا ارنالىپ بارلىق جاعداي جاسالىنعان كەشەن تۇرعىزىلعان ەكەن. وسىعان بايلانىستى اۋىل جاعدايىنىڭ دا جاقسارعاندىعى بىردەن بايقالادى. ەڭ الدىمەن, تۇرعىن ۇيلەر باعاسى وسە باستاعان. قازىردىڭ وزىندە ونىڭ ورتاشا مولشەرى 10-15 مىڭ دوللار كولەمىندە ەكەن. ارينە, قالا ءۇشىن بۇل باعا ونشاما قىمبات كورىنبەگەنىمەن ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىر شەتىندە, سونىڭ ىشىندە قىتايمەن شەكارالاس وڭىردەگى اۋىل ءۇشىن بۇل از باعا ەمەس. جانە ونىڭ بۇدان ءارى دە كوتەرىلە بەرەتىندىگى انىق.
بۇل اۋىلدىڭ بۇلجىماس جاقسى ءداستۇرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كەزىندە مەكتەپ ءبىتىرىپ كەتكەن تۇلەكتەردىڭ جيىرما, وتىز جىلدىق كەزدەسۋلەرىن ءوز اۋىلدارىندا وتكىزىپ, مەكتەپكە, اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك مەكەمەلەرىنە قارجىلاي كومەك كورسەتەتىندىگىن ايتۋعا بولادى. وسىنداي كومەك تۇرلەرىنىڭ ءناتيجەسىندە مەكتەپكە جانە باسقا دا مەكەمەلەرگە جىل سايىن جاڭا كومپيۋتەرلەر, جيھازدار سىيلانادى. ماسەلەن, بيىلعى جىلعى وسىنداي كەزدەسۋدە مادەنيەت ۇيىنە 10 ۇستەل, 90 ورىندىق تابىس ەتىلسە, اباي ورتا مەكتەبىنىڭ 1 كابينەتى جيھازبەن تولىقتاي جابدىقتالعان. مۇنىڭ سىرتىندا ازاماتشا گۇلميرا اۋكەباەۆا 8 بالاعا ۇيالى تەلەفون, ج.وسپانوۆ, ا.دوسپاەۆالار باسقا دا ءارتۇرلى سىيلىقتار تابىس ەتىپتى.
جالپى, قارابۇلاق اۋىلى قارايتىن زايسان اۋدانىن ەلىمىزدەگى جەدەل گۇلدەنىپ كەلە جاتقان ءوڭىرلەردىڭ ءبىرى دەپ اتاۋعا بولادى. مۇندا بىلىكتى باسشى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى سەرىك زاينۋلدين اكىم بولىپ كەلىسىمەن اۋداندا ورگە باسقان كوپتەگەن جاڭالىقتار جۇزەگە اسقان. سونىڭ ىشىندە بيىلعى جىلدىڭ وزىندە عانا «بەكزات» جشس-نىڭ ماكارون ءونىمدەرىن شىعاراتىن تسەحى, «سمۋ شىعىس» جشس-نىڭ تەمىر-بەتون ءونىمدەرىن شىعاراتىن قۇرىلىس كومبيناتى, «نۇرتاي» شارۋا قوجالىعىنىڭ ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن تسەحى تولىعىمەن ىسكە قوسىلىپتى. سونىمەن قاتار, بۇل اۋداندا شولمەككە قۇيىلىپ ساتىلاتىن مينەرالدى سۋلار, ليموناد ءجانە گازدالعان سۋسىندار, وسىمدىك مايى جانە باسقا دا حالىققا قاجەتتى كوپتەگەن بۇيىمدار ءوندىرىلىپ, ساۋدالانادى. قازىر ءبىر عانا زايسان قالاسىنىڭ وزىندە ماي شىعاراتىن بىرنەشە تسەح, وننان استام ناۋبايحانا, ونداعان قوناق ءۇي, بىرنەشە بازار, سۋپەرماركەت دۇكەندەر, 20 شاقتى كافە-مەيرامحانالار جۇمىس ىستەيدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كومىر كەن ورنى اشىلىپ, ونى شىعاراتىن كاسىپورىن وبلىستىڭ 4-5 اۋدانىن ارزان كومىرمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. جالپى, زايسان اۋدانىندا كاسىپكەرلىك جەدەل دامۋ ۇستىندە. وسىعان وراي قازىرگى كۇنى اۋدانعا تەمىر جول جەلىسىن تارتۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ, قازىرگى كۇنى وسى ءىستى ءجۇزەگە اسىرۋ جولدارى قىزۋ قاراستىرىلىپ كەلەدى.
سونىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن زايسان قالاسى مەن ونىڭ اۋىلدارى, سونىڭ ىشىندە ءسوز بولعان قارابۇلاق اۋىلى ۇلكەن وزگەرىس ۇستىندە قارسى الۋدا.
سۇڭعات ءالىپباي.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان اۋدانى.
* * *
دەرەك پەن دايەك
رەسپۋبليكا بويىنشا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ جالپى اۋدانى 222,6 ميلليون گەكتاردى قۇراسا, مۇنىڭ 24 ميلليون گەكتارىن ەگىستىك القاپتار الىپ جاتىر. قالعانى شابىندىق (5 ميلليون گەكتار), جايىلىمدىق (189 ميلليون گەكتار) جەرلەر. قازىرگى كۇنى وسى جەرلەردىڭ شامامەن العاندا 90 ميلليون گەكتارعا جۋىعى پايدالانىلۋدا.ح ح ح
اەم-دەر دامۋ الەۋەتىنە وراي ءتورت توپقا جىكتەلگەن. 2010 جىلى دامۋ الەۋەتى جوعارى اەم سانى 2004 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,2 ەسە ءوسىپ, 2613 بىرلىكتى قۇرادى. 2010 جىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى اقشالاي تابىسى 217 183 تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2004 جىلعى كورسەتكىشتەن 3,5 ەسە جوعارى.ح ح ح
2004-2010 جىلدارى بارلىق تولەم كوزدەرىنەن اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋعا 976,0 ملرد. تەڭگە, سونىڭ ىشىندە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 436,9 ملرد. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن – 424,2 ملرد. تەڭگە جانە باسقا تولەم كوزدەرىنەن 114,9 ملرد. تەڭگە ءبولىندى.ح ح ح
2004-2010 جىلدارعا ارنالعان اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە اۋىلدىق جەرلەردە 604 ءبىلىم بەرۋ, 424 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 579 سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, 311 گازبەن قامتاماسىز ەتۋ, 182 مادەنيەت جانە سپورت نىساندارى سالىندى. بۇدان باسقا 611 سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, 10300 ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋ, 81 گازبەن قامتاماسىز ەتۋ نىساندارى, جەرگىلىكتى ماڭىزداعى 2768 شاقىرىم جولدار, 4873 ءبىلىم بەرۋ, 3450 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 1245 مادەنيەت, سپورت جانە تۋريزم نىساندارى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى.ح ح ح
2004 جىلدان باستاپ سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزدى توپتىق جۇيەلەرىنەن اۋىز سۋ بەرۋ بويىنشا قىزمەتتەر سۋبسيديالانۋدا. قىزمەتتەردىڭ سۋبسيديالانۋ دەڭگەيى 30-دان 93 پايىزعا دەيىنگى ارالىقتا.ح ح ح
2010 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 1441,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2004 جىلعى دەڭگەيدەن 742,2 ملرد. تەڭگەگە ارتىق.ح ح ح
استىق ەكسپورتىن دامىتۋ ماقساتىندا ءبىرقاتار سەرپىندى جوبالار جۇزەگە استى جانە جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. سولاردىڭ قاتارىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ءامىراباد قالاسىنداعى پورت اۋماعىندا سالىنعان استىق تەرمينالىن ايتۋعا بولادى. بۇل تەرمينال جىلىنا 500-700 مىڭ تونناعا دەيىن استىقتى قابىلداپ جانە وتكىزىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار, ءدال وسىنداي استىق تەرمينالى قىتايمەن شەكاراداعى دوستىق-الاشاڭقاي ستانساسى اۋماعىندا دا سالىنۋ ۇستىندە. ول جىلىنا 500 مىڭ توننادان 1 ميلليون تونناعا دەيىن استىق ەكسپورتتاۋعا جاردەمدەسەدى.ح ح ح
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 قاڭتارىنداعى مالىمەتى بويىنشا, ەلدە 115,2 مىڭ تراكتور, 47,1 مىڭ استىق جيناۋشى كومباين, 15,1 مىڭ ورۋ ماشينەسى, 91,6 مىڭ تۇقىمسەپكىش پەن باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى بار.ح ح ح
شارۋالاردى ءتيىستى تەحنيكالارمەن جەڭىلدىكتى نەگىزدە مەملەكەت كومەگى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 1999 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اياسىندا «قازاگروقارجى» اق قۇرىلعان بولاتىن. ونىڭ قىزمەتىن پايدلانۋشىلار سانى 2000 جىلعى 61 قارىز الۋشىدان 2010 جىلعى 3 128 قارىز الۋشىعا دەيىن جەتىپ, وسى جىلدار ارالىعىندا 48,1 ەسە ءوستى. بۇل قۇرىلىم قازىرگى كۇنى ورتا جانە ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ 43,8 پايىزىن, ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ 21,8 پايىزىن ءوز قىزمەتىمەن قامتىپ وتىر. ولارمەن جاساسقان كەلىسىم-شارتتاردىڭ جالپى سانى 2000 جىلعى 68 بىرلىكتەن 2010 جىلعى 6051 بىرلىككە دەيىن, ياعني 88,9 ەسە ءوستى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك مۇنداي قولداۋ ءتۇرى ەگىنشىلىك, استىق وندىرىسىندە وتە پايدالى بولعاندىعىن كورسەتەدى. _______________________________ ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان سۇڭعات ءالىپباي.
