ء«وزىڭ بىلمە, بىلگەننىڭ ءتىلىن الما» دەگەن قازاقتىڭ قارعىسى بار. وزگەنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسپايتىن, وزىنىكىن عانا ءاردايىم دۇرىس ساناپ قاتەلىككە ءجيى بوي الدىراتىندارعا قاراتا ايتىلسا كەرەك.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ءبىر تانىسىم جۇمىسىنان شىعىپ قالىپ, رەنىشىن ءبىلدىردى. ايتۋىنشا, ۇجىمدا ادىلەتتىلىك جوقتىڭ قاسى, وزىنەن باسقانىڭ ءبارى ءوز جۇمىسىن اتقارا المايدى, ءوزى بولسا قويىلعان مىندەتتەردى ەسەلەپ ورىندايدى. وعان دەيىنگى قىزمەتتەرىنەن دە وسىعان ۇقساس ۋاجبەن كەتكەن. الدىڭعىدا ايتىلعان نازدارىنا ءمان بەرمەگەن ەدىم, سول جولى مۇقيات تىڭدادىم, ويتكەنى ونىڭ سوڭعى كاسىبي ۇجىمىن جاقسى بىلەتىنمىن. شىن مانىسىندە ماسەلە كومپانيادا ەمەس تانىسىمنىڭ وزىندە بولاتىن. جۇمىستى قىرىپ-جويىپ جاتقانداي كەيىپ تانىتادى, بىراق تاپسىرمانىڭ ورىندالۋى ويداعىداي ەمەس, قولىنان كەلمەيتىن ءىستى «قاتىرامىن» دەپ موينىنا الىپ, سوڭىندا دۇرىس ورىندامايدى. اعاتتىق وزىنەن كەتكەنىن اشىق ايتقانىمدا, سىن-پىكىرىمدى قابىلدامادى.
سودان بەرى بىرنەشە جىل ءوتتى. وسى كۇنگە دەيىن ارالاسىپ تۇرامىز. بايقاعانىم, بۇرىنعى سوقىر سەنىمدىلىگىنەن ءالى ارىلماعان. مەنىڭ قولىمنان ءبارى كەلەدى, بىراق ەشكىم ونى باعالامايدى, ءدال قازىر ۇلكەن مەكەمەنىڭ تىزگىنىن ۇستاتسا دا الىپ كەتە الامىن دەيدى. ەگەر كەمشىلىگىن مويىنداپ, ونى قالاي تۇزەيمىن دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسە, الگى تانىسىم بۇگىندە قانداي جەتىستىككە جەتەر ەدى دەپ ويلايمىن. كەمشىلىكتى مويىنداۋ سونشالىقتى قيىن با؟ مۇنىم دۇرىس ەمەس, مىناۋىم قاتەلىك بولدى دەۋدەن قاي ادام زارداپ شەگىپ ەدى؟ ەسەسىنە قاتەلىكتى دەر كەزىندە مويىنداۋ, ونى جىلدام تۇزەتۋگە جول اشپاي ما؟
ادامنىڭ بويىنداعى كەمشىلىكتى دەرت دەپ قابىلدايتىن بولساق, دياگنوزدىڭ دۇرىس قويىلۋى ەمدەلۋدىڭ العىشارتى ەمەس پە؟ ءيا, كەمشىلىكتى مويىنداپ, بىراق ەش امال جاسامايتىندار از ەمەس. ون ادامنىڭ توعىزى كىناراتتىڭ نەدەن ەكەنىن بىلە تۇرا, ونى جوندەۋگە ەرىك-جىگەر تانىتپاۋى مۇمكىن. ياعني مويىنداسام ءبارى ءوز ورنىنا كەلە قالادى دەۋ دە جاڭساق تۇجىرىم. الايدا بەلگىلى ءبىر اقاۋدى تۇزەتۋ ءۇشىن كەمى ول اقاۋدىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارماۋ قاجەت. تۇماۋمەن, نە گاستريتپەن اۋىراتىن ادام مەنىڭ دەنىم ساۋ دەپ جۇرە بەرسە اۋرۋ اسقىنىپ, سالدارى ەسەلەنەتىنى بەلگىلى. ءدال سول سەكىلدى كەمشىلىگىن كەمشىلىك دەپ قابىلدامايتىندار دا جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسەدى.
داننينگ-كريۋگەر ەففەكتىسى وسى جاعدايدى جاقسى تۇسىندىرەدى. ول بويىنشا بىلىكتىلىگى تومەن ادامدار ءساتسىز شەشىمدەر قابىلداپ, قاتە قورىتىندى جاسايدى جانە بىلىكتىلىگىنىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى ءوز قاتەلىكتەرىن اڭعارۋعا قابىلەتسىز كەلەدى. كەرىسىنشە, بىلىكتىلىگى جوعارى ادامدار ءوز مۇمكىندىكتەرى مەن قابىلەتتەرىن تومەن باعالاپ, وزگەلەردى مىقتىراق سانايدى. شىنىمەن دە, وزىنە سىني كوزبەن قاراۋ, مۇمكىندىكتەرىنە وبەكتيۆتى باعا بەرۋ كوبىنە پاراساتتى ادامدارعا ءتان.
ەگەر قوعامدى ءبۇتىن ءبىر اعزا دەپ قابىلدار بولساق, قاتەلىكتى مويىنداماۋ قوعام ءۇشىن دە قاۋىپتى. ءبىز قانداي دا ءبىر ماسەلەنىڭ بار ەكەنىن سانالى تۇردە قابىلداماساق, جاعداي ودان ءارى ناشارلاي بەرەدى. جاساندى تۇسىك ءبىزدىڭ قوعامعا جات دەپ جۇرگەندە, ابورت سانى بويىنشا الەم ەلدەرىنىڭ كوشىن باستاۋعا شاق قالدىق. وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ تالقىلايتىن ماسەلە ەمەس دەپ جۇرگەندە, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد بويىنشا دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى ورىن الىپ وتىرمىز. جاستاردىڭ قۇندىلىقتارى ەرەكشە ماسەلە ەكەنىن مويىنداماي جۇرگەندە, نەكە قيۋ سانى كۇرت ازايىپ, اجىراسۋ كورسەتكىشى جوعارىلاپ كەلەدى. ايەلدىڭ كوزىن كوگەرتىپ, بالانىڭ باسىنان ۇرۋدى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلدايتىن قوعامدا زورلىق-زومبىلىق ءورشيدى. وسى سەكىلدى مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. ءتۇيىن بىرەۋ. ماسەلەنى مويىنداماۋ وزدىگىنەن وڭ شەشىمگە اكەلمەيدى.
نەلىكتەن ءبىز قاتەلىكتى مويىنداۋدان سونشا قورقامىز؟ بالكىم مۇنىڭ سىرى وركەنيەتىمىزدىڭ وزگەشەلىگىندە بولار؟ شىعىس قوعامدارىندا قاتەلىكتىڭ قۇنى وتە جوعارى ەكەنى ءمالىم. بىزدە شالىس قادام جاساعان ادامعا ەكىنشى مۇمكىندىكتىڭ بەرىلۋى قيىن. ءبىز قاتەلىككە تاجىريبەگە اپارار جول رەتىندە ەمەس, ۇكىم رەتىندە قارايمىز. جاڭىلمايتىن جاق بولمايدى دەيمىز, بىراق جەمە-جەمگە كەلگەندە جاڭىلىسقان ادامدى كەشىرە قويمايمىز. مۇمكىن بىزگە قوعام بولىپ وزگەرۋ كەرەك شىعار؟ الگى تانىسىم وسى قوعامدىق ستەرەوتيپتىڭ قۇربانى بولار؟ سولاي ەكەن دەپ اقتاپ الايىن دەسەڭ تاعى بولمايدى. ءسوز ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرىلگەن اشىق قوعامداردا دا كەمشىلىگىن جاسىراتىندار جوق ەمەس, ءدال سول سەكىلدى قاتەلىككە قاتال كەلەتىن ءبىزدىڭ قوعامدا دا ءالسىز تۇسىن مويىنداي الاتىن باتىل ادامدار كوپتەپ كەزدەسەدى. مۇمكىن قوعام دا, ادام دا بىرگە وزگەرۋ كەرەك شىعار. ء«بىز كىمبىز؟», ء«بىزدىڭ بۇل ومىردەگى ورنىمىز قانداي؟», «ىستەرىمىزدىڭ بىرەۋگە زيانى ءتيىپ جاتقان جوق پا؟» دەگەن سەكىلدى سۇراقتاردى وزىمىزگە ءجيى قويساق پاراساتتى ادام بولۋعا, اشىق قوعام قۇرۋعا ءبىر تابان جاقىنداي تۇسەرمىز.
دارحان ومىربەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
