فوتو: سەرىك مايەمەروۆ
ە.توعجانوۆ 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا وبلىس بويىنشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بارلىق ماكروكورسەتكىشتەرىنىڭ وڭ ديناميكاسىنا قول جەتكىزىلگەنىن, ونىڭ وڭىرلىك ەكونوميكا ءوسىمىن 100% دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەندىگىن ايتىپ, باستى باعىتتاردى ءتىزىپ شىقتى.
مۇناي-گاز ءوندىرۋشى جانە سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ تۇراقتى قىزمەتتەرىنىڭ ناتيجەسىندە ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى جىل باسىنداعى 96,9%-دان 100,1%-عا دەيىن ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 82,2%-دان 101%-عا دەيىن وسسە, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 98,8%-دان 100,1%-عا دەيىن ارتتى. سونداي-اق 2016 جىلعا قاراعاندا 17,6% وسىممەن 833 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى, ورتا جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 3 مىڭ بىرلىككە ارتىپ, 47 مىڭعا جەتتى. 2017 جىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى تۇڭعىش رەت وڭىرلەر اراسىندا وتكىزگەن بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى رەيتينگىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىزدىڭ وبلىسىمىز 12-ءشى ورىننان 2-ءشى ورىنعا شىقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىندا 14 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, سالانىڭ ناقتى كولەم يندەكسى 108,2% قۇرادى, بۇل رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا دامۋ قارقىنى بويىنشا ءبىرىنشى كورسەتكىش. جىل باسىنان بەرى 31 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. ناتيجەسىندە جالپى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,0%-دان 4,9%-عا, جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق 5,1%-دان 3,5%-عا دەيىن تومەندەدى, دەدى ايماق باسشىسى. ءوڭىر ءۇشىن مۇناي-گاز سەكتورى باسىم باعىت بولعانمەن, كولىكتىك لوگيستيكا, تۋريزم, اگروونەركاسىپتىك كەشەن, قۇرىلىس پەن الەۋمەتتىك سالالار دا بارىنشا وزەكتى, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى ءۇشىن قاجەتتى. سوندىقتان وڭدەۋ سەكتورىن دامىتۋ نەگىزگى مىندەت بولىپ سانالادى. بۇل باعىتتا ءوسىم حيميا ونەركاسىبىندە, مينەرالدى ونىمدەر, پلاستماسسا جانە توقىما ونىمدەرى, تازارتىلعان ونىمدەر, ماشينا جاساۋ جانە مەتاللۋرگيا سالالارىندا بايقالعان. ال يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا وبلىستا 45 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 395 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالانسا, 4 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلعان. سونداي-اق بيىل 12 ملرد تەڭگەگە 5 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا, ول 223 جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. وبلىستا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا جانە ينۆەستورلار تارتۋدا «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ ماڭىزى زور. جاڭا وندىرىستەردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان اەا اۋماعى بويىنشا رەسپۋبليكادا ءۇشىنشى ورىندا.
ينفراقۇرىلىم قۇرۋ ءۇشىن سالىنعان 7 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى بيۋدجەتتىك قاراجاتقا 19 جوبا ىسكە اسىرىلدى, 95 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 260 ملرد تەڭگەگە ءونىم وندىرىلگەن, بيۋدجەتكە 23 ملرد تەڭگە مولشەرىندە سالىق تولەنىپ, 1 323 جۇمىس ورنى قۇرىلعان.
ماڭعىستاۋدا اگروونەركاسىپ سالاسى سونى سەرپىلىستى, تىڭ باستامالاردى, قارقىندى قولداۋدى كۇتكەنىنە كوپ بولدى. ە.توعجانوۆ وسى سالاعا توقتالىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ جانە ساقتاۋدى, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ ارقىلى جىلىجاي جەلىلەرىن دامىتۋدى, مال جانە ەگىن شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ, شاعىن نەسيەلەر بەرۋ جانە ءشوپ قورىن جاساقتاۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. اۋىلدىق جەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, ەڭبەك نارىعىن ترانسفورماتسيالاۋ ماقساتىندا ىشكى رەزەرۆتەر ەسەبىنەن «دامۋ» قورىمەن بىرلەسىپ ىسكە قوسىلعان قارجىلاندىرۋ كولەمى 2,7 ملرد تەڭگە بولاتىن «نۇر كاپيتال» جوباسى اۋىل كاسىپكەرلەرىنە 1% مولشەرلەمەمەن نەسيە بەرەدى. وبلىستا باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ, ءجون-جوسىقسىز دەلدالدىق ساتىپ الۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن اۋداندار جانە جاڭاوزەن قالاسى اكىمدەرىنە ءاربىر تاۋار ءوندىرۋشى ءوز تاۋارىن تىكەلەي وتكىزۋ ءۇشىن قولدانىستاعى بازارلاردا كوممۋنالدىق ساۋدا ورىندارىن اشۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى.
ماڭعىستاۋدا كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى وڭ سەرپىن بەرگەندىگى, وڭىردە جاڭا كولىكتىك-لوگيستيكالىق جۇيە قۇرىلعاندىعى, ونىڭ ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ ىسكە اسۋى ەسەبىنەن مۇمكىن بولعاندىعى ايتىلدى.
بيىل «بەينەۋ – شەتپە», «شەتپە – جەتىباي – اقتاۋ» اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, «قۇرىق – قۇرىق پورتى», «بەينەۋ – اقجىگىت – وزبەكستان شەكاراسى», «جەتىباي – جاڭاوزەن», «اتا جولى» جولدارىنىڭ قۇرىلىسى جالعاسادى. سونداي-اق «جاڭاوزەن – كەندىرلى – تۇرىكمەنستان شەكاراسى» جانە «قۇرىق – جەتىباي» جولدارىنىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان.
اۋىز سۋى تاپشى وڭىردەگى بارلىق اۋىلدار سۋمەن قامتىلعان. ەندى تۇرعىنداردى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋمەن قامتۋ باسىم باعىت بولىپ تۇر. قازىرگى تاڭدا بۇل ماسەلەدەگى كورسەتكىش 64%-دى قۇراپ وتىر. بيىل بولىنگەن قارجىعا بەينەۋ اۋدانى بورانقۇل, سارعا, مۇنايلى اۋدانى باسقۇدىق, ماڭعىستاۋ-4, قاراقيا اۋدانى بوستان, ماڭعىستاۋ اۋدانى جارمىش, جىڭعىلدى اۋىلدارىندا اۋىلىشىلىك سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, بەينەۋ اۋدانى بەينەۋ, ەسەت, تولەپ, قاراقيا اۋدانى جەتىباي, سەنەك, كۇلاندى, مۇنايلى اۋدانى ماڭعىستاۋ-3 جانە ماڭعىستاۋ-5, تۇپقاراعان اۋدانى اقشۇقىر, سايىن, تاۋشىق اۋىلدارىن سۋمەن قامتۋ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى باستالماق. ناتيجەسىندە جىل سوڭىندا ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشىن 69%-عا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. ايتسە دە بۇل شارۋالار سۋ تاپشىلىعىن تۇبەگەيلى شەشپەيتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى سۋمەن قامتۋدىڭ قوسىمشا كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعىپ, بىلتىر «كاسپي» سۋ تۇشىتۋ زاۋىتىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ 1-كەزەڭى اياقتالدى. بۇگىنگى تاڭدا تاۋلىگىنە 30 مىڭ تەكشە مەتر سۋ شىعاراتىن زاۋىت اقتاۋ قالاسى, مۇنايلى اۋدانى جانە قۇرىق اۋىلىن سۋمەن تولىقتاي قامتىپ وتىر. ەندى زاۋىتتىڭ قۋاتتىلىعىن تاۋلىگىنە 40 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن جەتكىزۋ ءۇشىن 2-كەزەڭنىڭ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, بۇل جوبا جۇزەگە اسقاندا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا يگەرىلەتىن 11 مىڭ جاڭا جەر ۋچاسكەلەرى سۋمەن قامتىلادى.
وڭىردەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ماسەلەسىنە توقتالعان اكىم ەكولوگيالىق احۋالدى, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ سالالارى تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىن جۇرگىزۋ قارقىنى ۇدەپ, قونىس توي تويلاۋشىلار سانى ارتقان جانە بۇل قۋانىش الداعى جىلدارى دا جالعاسادى دەپ كۇتىلۋدە. ال دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ باستى نازاردا.
وبلىستىڭ بارلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى بيىل ءار تۇرعىننىڭ جەكە ەلەكتروندى دەنساۋلىق پاسپورتىن جاساقتاۋدى اياقتاۋى قاجەت. حالىققا ساپالى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن بارلىق مەديتسينالىق مەكەمەلەر ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا كومپيۋتەرلەرمەن جانە قاجەتتى اقپاراتتىق جۇيەلەرمەن 100% قامتىلادى, دەگەن ءوڭىر باسشىسى بيىل وبلىستا مۇزايدىنى, بوكس ورتالىعى, بەينەۋ, اتامەكەن, بوستان, مۇنايشى, سەنەك, ماڭعىستاۋ-5 اۋىلدارىندا سپورت زالى قۇرىلىسى باستالاتىندىعىن, وبلىس بويىنشا 25 اشىق سپورت الاڭدارى سالىناتىندىعىن, ال مادەنيەت سالاسىندا شەتپە جانە قۇرىق اۋىلدارىندا ورتالىق كىتاپحانا, جارمىش, اتامەكەن, راحات, ماڭعىستاۋ اۋىلدارىندا كلۋبتار سالۋ جوسپارلانعانىن جەتكىزدى. وزىندىك الەۋەتى بار تۋريزم سالاسىندا اكىم وتكەن جىلى وبلىسقا الىس-جاقىن شەتەلدەردەن 169 مىڭ تۋريست كەلدى, 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 14%-عا نەمەسە 20 مىڭ ادامعا ارتىق دەگەن دەرەك كەلتىردى.
«تۇرعىنداردى جەرگىلىكتى ماڭىزداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە تارتۋ ماقساتىندا, بيىلدان باستاپ حالىق سانى 2 مىڭنان اساتىن ەلدى مەكەندە 4-ءشى دەڭگەيلى بيۋدجەت ەنگىزىلدى. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا دەربەس بيۋدجەت 61 ەلدى مەكەننىڭ 31-ىندە ەنگىزىلىپ, ولارعا 7 كىرىس جانە 19 شىعىس تۇرلەرى بويىنشا وكىلەتتىك بەرىلدى. اۋىلداردى ارالاعان كەزدە اۋىل اكىمدەرىنىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىز ەكەنىن بايقادىم. ءار اكىم ءوزى باسقارىپ وتىرعان اۋدان-قالانىڭ دامۋ الەۋەتىن, ەڭبەك رەسۋرستارىن بەلگىلەي وتىرىپ, دامۋ ستراتەگياسىن جاساقتاۋى كەرەك. وسى ورايدا اكىمدەردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ولاردى قايتا وقىتۋدان وتكىزۋىمىز كەرەك», دەدى وبلىس باسشىسى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
