250 مىڭ ادامعا ءبىر ينسۋلت ورتالىعى قاجەت...
ينسۋلت ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ رەسمي مالىمەتىنە جۇگىنسەك, ەلىمىزدە جىل سايىن 40 مىڭنان استام ادام ينسۋلتتەن زارداپ شەگەدى. ناقتىراق ايتقاندا, وتكەن جىلى مي قان اينالىمىنىڭ بۇزىلۋى سىرقاتىمەن 41 293 قازاقستاندىق ەمدەلگەن. ولاردىڭ 53 پايىزى ەرلەر بولسا, 47 پايىزى ايەلدەر قاۋىمى ەكەن.
قازاقستانداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ينفاركت پەن ونكولوگيادان كەيىنگى ءۇشىنشى سەبەبىنە جاتاتىن ءينسۋلتتىڭ ءار وڭىردەگى كورسەتكىشى ءارتۇرلى. بۇل سىرقاتقا شالدىققانداردىڭ ەڭ كوبى پاۆلودار, قاراعاندى جانە شىعىس قازاقستاندا بولعان. اتالعان ايماقتاردا ءار مىڭ ادامنىڭ 350-گە جۋىعى, ال اقمولا مەن قىزىلوردا وبلىستارىندا 300-دەيى دۇنيە ءجۇزىن دەندەگەن دەرتكە كىرىپتار بولعان. ال ينسۋلت العانداردىڭ 40 پايىزى ومىرىمەن قوش ايتىسىپ, 50 پايىزى مۇگەدەك بولىپ قالاتىن كورىنەدى. ماماندار ناۋقاستىڭ 10 پايىزى عانا دەرتىنەن تولىقتاي ايىعاتىنىن ايتادى. مىنە, وسىلايشا قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ مەملەكەت ينسۋلتتەن تمد ەلدەرى بويىنشا 3-ورىنعا جايعاسقان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 19 قازانداعى № 809 بۇيرىعى بويىنشا 250 مىڭ ادامعا ءبىر ينسۋلت ورتالىعى اشىلۋى كەرەك. «2016 جىلدان بەرى ءبىز رەسپۋبليكا بويىنشا 49 ينسۋلت ورتالىعىن اشتىق. «جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا 2019 جىلعا دەيىن 64 ينسۋلت ورتالىعىن اشۋ جوسپارلانعان. ونى اشپاي ناۋقاستارعا دەر كەزىندە جەتكىلىكتى جاردەم كورسەتە المايمىز. مىسالى, 3 ملن حالقى بار وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وزىنە 11 ينسۋلت ورتالىعى كەرەك. بىراق قازىر ول جەردە 5 ورتالىق قانا جۇمىس ىستەيدى. استانادا قالالىق №1 جانە №2 اۋرۋحانادا جانە ورتالىق تەمىر جول اۋرۋحاناسىندا ورنالاسقان 3 ينسۋلت ورتالىعى بار», دەگەن ينسۋلت ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, نەيروحيرۋرگ ەرجان ادىلبەكوۆ ينسۋلت ورتالىقتارى حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا قاراي كوبەيە بەرەتىنىن ايتتى.
الايدا ورتالىقتار مەن مامانداردىڭ ءالى دە تاپشى ەكەنىن العا تارتقان استانا قالالىق №1 اۋرۋحاناسى ينسۋلت ورتالىعىنىڭ نەۆرولوگ-دارىگەرى ءاليا يمانوۆا اتالعان ورتالىققا جىلىنا ورتا ەسەپپەن ينسۋلت العان 750-800 ادام كەلىپ تۇسەتىنىن, قالا بويىنشا بۇل كورسەتكىش 1500-دەن اساتىنىن ايتادى. ال جىل سايىن ناۋقاستىڭ سانى 100-150-گە دەيىن ارتىپ وتىرادى ەكەن. «90-شى جىلداردىڭ باسىندا تسەلينوگرادتا قالا بويىنشا ينسۋلتكە ارنالعان ەكى-اق ورىن بولدى. 20 جىل وتكەن سوڭ ەلوردا تۇرعىندارىنا 3 بىردەي ينسۋلت ورتالىعى قىزمەت كورسەتسە دە جەتپەي وتىر. بۇكىل قازاقستانداعى جاعداي وسىنداي», دەيدى استانا قالالىق №1 اۋرۋحاناداعى ينسۋلت ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ايگۇل ورىنبەكقىزى.
شىنىمەن دە, دارىگەرلەرمەن بىرگە ناۋقاستار بولمەسىن ارالاعانىمىزدا 2 ورىندىق پالاتالاردىڭ كوبىندە 4 كىسىنىڭ ورنالاسقانىنا كۋا بولدىق. «ناۋقاس وتە كوپ. ءبىر بولىمدە 15 پالاتا بار. 2-3 قىزمەتتىك لاۋازىمدى جالعىز ادام اتقاراتىندىقتان ەش ۇلگەرمەيمىز. مەن, مىنە ەكى كۇن بويى كوز ىلمەستەن ءجۇرمىن. كەشكە دەيىن ىستەيتىن جۇمىسىم تاعى شاش-ەتەكتەن. نەگىزىندە مۇنداي ورتالىقتا ءبىزدى قوسقاندا نەۆروپاتولوگتان باستاپ, وڭالتۋ دارىگەرى, پسيحولوگ, لوگوپەد, لفك دارىگەرى سياقتى جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ءبىر كوماندا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مامان تاپشىلىعى ماسەلەسى اشىلعان ورتالىقتاردىڭ بارلىعىندا بار دەپ ويلايمىن. ءارى كەتسە كوبىندە كارديولوگ, وڭالتۋ دارىگەرى, نەۆروپاتولوگ قانا بار شىعار», دەيدى قالالىق 1-اۋرۋحانانىڭ نەۆرولوگ-دارىگەرى جانات يۋسۋپوۆا
جاستارعا دا اۋىز سالا باستادى
توسىننان تاپ كەلەتىن اۋرۋعا جاستار دا ءجيى ۇشىراي باستاعان. «بۇرىندارى 70-80 جاستاعى قارتتار عانا ينسۋلت الىپ جاتاتىن. 90-شى جىلدارى ينسۋلتكە شالدىققان ەڭ جاس ادام 60 جاستا بولعاندا ءبارىمىز جاعامىزدى ۇستاپ ەدىك. قازىر ورتالىعىمىزعا 15-20 جاستاعىلار تۇسسە تاڭعالمايتىن بولدىق. ءتىپتى جاقىندا عانا استانادا 5 جاسار قىز بالاباقشادا ويناپ ءجۇرىپ ينسۋلت العان. بالالار دارىگەرى دياگنوزىن انىقتاي الماي جۇرگەندە ۋاقىت وتەدى. ءسويتىپ 3 تاۋلىككە دەيىن قۇتقارىلماعان بالا قايتىس بولىپتى», دەيدى جانات يۋسۋپوۆا.
رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا ەلىمىزدە ينسۋلت العانداردىڭ 37 پايىزى – 41 مەن 60 جاس اراسىنداعى ەرەسەكتەر, 31 پايىزى – 61-70 جاس شاماسىنداعىلار, 28 پايىزى 71 جاستان اسقاندار بولسا, 4 پايىزى 16-40 جاستاعىلاردى قامتىعان.
ينسۋلت دەگەن نە؟
ءينسۋلتتىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرى – ۇيىعان قان تۇيىرشىكتەرىنىڭ (ترومب) مي قان تامىرىن بىتەۋىنەن پايدا بولاتىن اق (يشەميالىق) ينسۋلت, ەكىنشىسى – قان تامىر جارىلىپ, ميعا قان قۇيىلۋدان بولاتىن گەمورراگيالىق ينسۋلت.
يشەميالىق ينسۋلت العان ناۋقاسقا 4 ساعات ىشىندە جەدەل ەم-دوم جاسالۋى ءتيىس. ونىڭ بەلگىلەرى FAST تەست (face – بەت, arm – قول, speech – ءتىل, time – ۋاقىت) ارقىلى انىقتالادى. ياعني, كەنەت بەت-اۋزى قيسايىپ, ءتىل كۇرمەلىپ, اياق-قول تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي الماسا تەزدەتىپ «جەدەل جاردەم» شاقىرۋ كەرەك. دارىگەرلەر ۋاقتىلى مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلمەگەن ناۋقاستىڭ بەتى بەرى قارامايتىنىن ايتادى. «كەز كەلگەن كىسى FAST تەستتى ءبىلۋى كەرەك. ءينسۋلتتى ەمدەۋدە ۋاقىت وتە ماڭىزدى. كوبىنە اۋىلدى جەرلەردە ۇلكەن كىسىلەر ۇشىقتاتىپ قويىپ, جىلجىماي جاتا بەرەدى. مۇنداي ناۋقاستاردىڭ توسىلعان تامىرىنىڭ جانىنداعى مي سولىپ قالادى دا, ەم قولدانعانمەن ناتيجە بەرمەيدى», دەيدى ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى مەديتسينالىق ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەرجان ادىلبەكوۆ.
نەۆرولوگ دارىگەر ءاليا يمانوۆا «جەدەل جاردەم» كومەككە كەلگەنشە ناۋقاستى تەگىس جەرگە جاتقىزىپ, باسىن 30 گرادۋس كوتەرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. تەرەزەنى اشىپ, گالستۋگىن بوساتىپ, تۇيمەلەرىن اعىتۋدى دا ۇمىتپاعان ءجون. «مۇنداي كەزدە قاسىنداعىلار ناۋقاستىڭ ءتىلىن قولمەن, قاسىقپەن باسىپ جاتادى. بۇل دۇرىس ەمەس. ءتىپتى ءدارى بەرۋگە دە بولمايدى. ينسۋلت, ينفاركت, جاراقات سياقتى اۋرۋلارعا «جەدەل جاردەم» ەڭ جاقىن جەردەگى, ەڭ بىلىكتى ماماندار توبىن جىبەرەتىندىكتەن, ينسۋلت ەكەنىن ايتىپ شاقىرعان ابزال», دەيدى ول.
سەبەبىنە سەلقوس قاراماعان ءجون
گەمورراگيالىق ينسۋلت كوبىنەسە قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنان پايدا بولادى. دەرەكتەر بويىنشا ەلىمىزدە حالىقتىڭ 70 پايىزىندا قان قىسىمى جوعارى كورىنەدى. «بىلتىر امەريكادا جاڭا تۇجىرىم شىقتى. بۇرىندارى قالىپتى قان قىسىمى 140-قا دەيىن بولسا, قازىر – 120. ياعني قان قىسىمى 120-دان كوتەرىلگەن كىسىلەرگە ارتەريالىق گيپەرتەنزيا دەپ دياگنوز قويۋعا بولادى», دەيدى نەيروحيرۋرگ ە.ادىلبەكوۆ.
دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنا اكەپ سوقتىراتىن فاكتورلار كوبەيگەن. اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالى بولۋىنان باستاپ, ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ دۇرىس بولماۋى جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارىن اسقىندىرىپ وتىر. «قازىر كوبىمىز كۇيزەلىستى جاعدايدا جۇرەمىز. جۇمىسسىزدىق, كرەديت, يپوتەكا, باسەكە بۇگىنگى قوعامدا كىمدى بولسىن مازاسىز كۇيگە ءتۇسىرىپ وتىر. كەي جاندار كۇيزەلىستەن تورىعۋعا دەيىن بارادى. ءسويتىپ قان قىسىمى كوتەرىلەدى», دەيدى ەرجان بورانباي ۇلى.
ءينسۋلتتىڭ سەبەپتەرىنە قانداعى مايدىڭ, حولەستەريننىڭ, قانتتىڭ ارتۋىن جانە جاستاردا ءجيى كەزدەسەتىن قان تامىرلارىنىڭ كەڭەيۋىن (انەۆريزما) جاتقىزۋعا بولادى. وعان تاماقتانۋ ءتارتىبىنىڭ جانە ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ دۇرىس بولماۋى تىكەلەي اسەر ەتەتىن سىڭايلى. «ادامعا تاۋلىگىنە 1500-2000 ككال كەرەك بولسا, ونى ءبىز ءبىر مەزەتتە 3000-عا جەتكىزەمىز. قيمىل بولماعان سوڭ ول مايعا اينالادى. ونىڭ سىرتىندا ۇلكەن-كىشى دەمەي گازدالعان سۋسىندار مەن تەز دايارلاناتىن گامبۋرگەر, KFC سياقتىلاردى كوپ جەيدى. ولاردىڭ قۇرامىنداعى حيميالىق قوسپا اعزاعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى دە زات الماسۋدى بۇزادى. ءسويتىپ ءتۇرلى قان تامىر اۋىرۋىن تۋدىرادى», دەيدى ءاليا يمانوۆا.
جانات قىدىربايقىزى بالالار مەن جاستاردىڭ بۇل دەرتكە شالدىعۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبىن سمارتفوندارمەن بايلانىستىرادى. ياعني كۇن, ءتۇن دەمەي تەلەفونعا تەلمىرىپ, كومپيۋتەردى ەرمەك قىلعان بالا بۇلشىق ەت بوساۋ اۋرۋىنا (گيپوديناميا) دۋشار بولادى ەكەن دە, وڭاي ينسۋلت الادى.
سوڭعى كەزدەرى ينسۋلتكە كەڭسە قىزمەتكەرلەرى دە كوپتەپ شالدىعاتىن بولعان. قوزعالىستىڭ ازدىعىنان ولار دا گيپوديناميا مەن وستەوحوندروزعا تەز كىرىپتار بولادى. ماماندار ارقا مەن مويىنعا جينالعان تۇز ج ۇلىنداعى ميعا باراتىن ەكى تامىردى باسىپ قالاتىندىقتان تامىردىڭ تارىلۋى (ستەنوز) پايدا بولاتىنىن ايتادى. ول يشەميالىق ينسۋلتكە اكەلەدى.
شىلىم شەگۋ مەن اراق ءىشۋ دە ينسۋلتكە اپاراتىنىن ايتقان دارىگەرلەر بۇل دەرتتىڭ جۇكتى ايەلدەردى دە اينالىپ وتپەيتىنىن العا تارتادى. ەلىمىزدە جىلىنا 400 مىڭ ايەل بوسانادى. بوسانعان 10 مىڭ ايەلدىڭ 12-ءسى قايتىس بولاتىن كورىنەدى. ال ولاردىڭ تەڭ جارتىسى ينسۋلتتەن كوز جۇمادى ەكەن.
نەۆرولوگتار ادامنىڭ جاسى, جىنىسى جانە تۇقىم قۋالاۋدان باسقا فاكتورلاردىڭ بارلىعىن قاداعالاۋعا بولاتىنىن ايتادى. ەندەشە ءينسۋلتتىڭ الدىن الۋدىڭ جولدارى قانداي؟
اۋىرمايتىن جول ىزدەڭىز
«دەنساۋلىق – اللانىڭ ادامعا بەرگەن اماناتى». دارىگەرلەر بۇل ءسوزدى ءتىپتى دە قۋاتتاي تۇسەدى. ء«ار ادام ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى كەرەك. كوبى سپورتپەن اينالىسۋعا ۋاقىتىمىز جوق دەيدى. مەنىڭشە وعان ارنايى ۋاقىتتىڭ دا, سپورتتىڭ دا كەرەگى جوق. ەرتەلى-كەش 10 مينۋتىن ۇيدە نەمەسە كەڭسەدە وتىرىپ جاتتىعۋعا ارناسا بولعانى, ول الەۋمەتتىك جەلىلەردى اقتارۋعا دا كەتەتىن ۋاقىت قوي. كۇنىنە كەمىندە 40 مينۋت جاياۋ ءجۇرۋ, جۇمىسقا ۆەلوسيپەدپەن بارۋ وتە پايدالى. قۋىرىلعان, مايلى تاعامداردىڭ ءمازىرىن بۋدا, سۋدا پىسكەن تاماققا اۋىستىرعان ابزال. كوكونىستەر مەن جەمىس-جيدەكتەردى كۇندەلىكتى تۇتىنىپ, تازا سۋدى كوپ ءىشۋ كەرەك. بۇدان بولەك جىل سايىن سكرينينگتەن ءوتىپ, قان قىسىمىن, قانداعى قانت, حولەستەرين, مايدىڭ قۇرامىن تەكسەرتىپ تۇرعان ءجون», دەيدى ءاليا يمانوۆا.
«قىتايدا كەز كەلگەن مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ءار ەكى ساعات سايىن مىندەتتى تۇردە گيمناستيكا جاساۋى شارت. ءتارتىپتى بۇزعان جاعدايدا ايىپپۇل سالىنادى. ال امەريكادا ورتا وتباسىلاردىڭ وزىندە تاڭعى اسپەن بىرگە تونومەتر قاتار تۇرادى. ولار قان قىسىمى ءسال كوتەرىلگەن بولسا ءدارىسىن ىشەدى. بىزدە ءتىپتى كەز كەلگەن وتباسىنان تونومەتر تابىلا قويۋى دا قيىن», دەگەن ە.ادىلبەكوۆ ارتەريالىق گيپەرتەنزيا دياگنوزى قويىلعان ناۋقاس كارديولوگ تاعايىنداعان بازالىق ءدارى-دارمەكتى قان قىسىمىنىڭ قالىپقا تۇسكەنىنە قاراماستان ءومىر بويى ءىشۋى كەرەكتىگىن ايتادى.
وڭالتۋ جولى وڭاي ەمەس
ءبىز ايتقان 49 ينسۋلت ورتالىعىنىڭ بارلىعىندا ينسۋلتتەن كەيىنگى وڭالتۋ ورىندارى بار. رەسپۋبليكالىق ورتالىقتىڭ باسشىسى ەرجان بورانباي ۇلى ولاردىڭ بارلىعىندا ارنايى وڭالتۋ قىزمەتكەرلەرى جۇمىس ىستەيتىنىن جەتكىزدى.
«وڭالتۋ كەزىندە اركىمگە ارقالاي ەم جۇرگىزىلەتىندىكتەن شىعىس مەديتسيناسىنا جۇگىنىپ, ينە سالدىرۋ, ماسساج جاساتۋ كەز كەلگەن ناۋقاسقا وڭ اسەر بەرمەيدى. ونى ءبىلۋ ءۇشىن ادامنىڭ بۇكىل اۋرۋلارىن انىقتاۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان ەڭ ابزالى – ەمدىك دەنەشىنىقتىرۋمەن اينالىسۋ», دەگەن ءا.يمانوۆا ينسۋلت العان كىسىلەردىڭ ەمدەلگەننەن كەيىن ۇيىندە ارتىق قيمىلداۋدان قورقىپ, تەك كۇتۋشىنىڭ كومەگىمەن عانا وتىرىپ, تۇراتىنى قۇپتارلىق جاعداي ەمەس ەكەنىن ايتادى.
«ولار كىشكەنە بالا سياقتى. ءجۇرۋ, تۇرۋ, سويلەۋدى باسىنان ۇيرەنەدى. سوندىقتان كىر جۋ, سۋرەت سالۋ, تاماق دايىنداۋ سياقتى جەڭىل-جەلپى جۇمىستاردى ساۋ ادامداردان ەكى ەسە ارتىق ىستەۋى كەرەك. بۇلاي بولماعاندا ناۋقاس وڭالعاننىڭ ورنىنا, ەكىنشى رەت ينسۋلت الۋى ابدەن مۇمكىن. وسىنى ەسكەرمەگەن پاتسيەنتتەر قايتا اينالىپ دارىگەرلەردى كىنالايدى. دارىگەردى تىڭداپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانعان, ءدارى-دارمەكتەرىن جۇيەلى ىشكەن كىسىلەر تەز قالپىنا كەلەدى. ەرىك-جىگەرى مىقتى كىسىلەر تۇبەگەيلى ساۋىعىپ تا كەتەدى. ولار كوبىنەسە اسكەري ادامدار», دەيدى ءا.يمانوۆا.
P.S. ينسۋلت ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى اشىلعان 10 جىل ىشىندە قان تامىرى اۋرۋلارىن ەمدەيتىن 60 جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزىلىپتى. ورتالىقتا ەڭ كۇردەلى پاركينسونيزم, ەپيلەپسيا, نەيروونكولوگياعا العاش رەت وپەراتسيا جاسالعان. سونداي-اق مۇندا ج ۇلىن نەيروحيرۋرگياسى, جالپى نەيروحيرۋرگيا جانە بالالارعا ارنالعان نەيروونكولوگيا ءبولىمى بار. ورتالىقتىڭ جەتەكشىسى ەرجان ادىلبەكوۆ ناۋقاستار الىس-جاقىن شەتەلدەر مەن ەۋروپادان دا كەلىپ ەمدەلەتىنىن ايتادى. دەمەك بىزدەگى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسى مەن مۇمكىندىكتەرى ەشبىر ەلدەن كەم ەمەس. ەندەشە اللا اماناتتاپ بەرگەن دەنساۋلىقتىڭ تۇبىنە ءوزىمىز جەتۋگە اسىقپاساق يگى ەدى...
مايگۇل سۇلتان,
«ەگەمەن قازاقستان»
