قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى نۇرلان ونجانوۆتىڭ اۆتورلىعىمەن شىققان كىتاپ ءتۇرلى فاكتىلەر مەن ماتەريالدارعا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماسكەۋ مەن انكارا اراسىنداعى تەكەتىرەس سەكىلدى كۇردەلى ماسەلەلەردى رەتتەۋ, سونداي-اق سيرياداعى اسا كۇردەلى داعدارىستان شىعۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ بارىسىندا الەمدىك ليدەرلەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارىمەن سۇحباتتارىنىڭ ۇزىندىلەرىنە باي. اۆتور مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاننىڭ ءتۇرلى حالىقارالىق باستامالارىمەن قوسا سيريالىق جانە رەسەي-تۇركيا ماسەلەلەرى بويىنشا بىتىمگەرلىك قىزمەتىن ساراپتاي كەلە, نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا ءوزارا سەنىمدىلىكتى نىعايتۋ تۋرالى جاھاندىق يدەياعا بايلام جاسايدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. بۇگىن ءبىز وسى كىتاپتان ءۇزىندى جاريالاپ وتىرمىز.
سيرياداعى داعدارىس ءالى دە جالعاسىپ جاتقانىنا قاراماستان, بۇگىن وسى قاندى شيەلەنىستى اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەتبۇرىستى كەزەڭ كەلدى.
رەسەي, تۇركيا جانە يران باسشىلارىنىڭ استانادا سيرياارالىق كەلىسسوزدەردى باستاۋ تۋرالى ۋاقىتىلى باستاماسى سيريادا وق اتۋدى توقتاتۋعا جول اشتى. بۇل مەملەكەتتەر بۇگىندە دە وسى ۋاعدالاستىقتاردى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش سالۋدا. استانا الاڭى جەنەۆا پروتسەسىنە قوسىمشا بولىپ تابىلادى. قازاقستان كەلىسسوزدەردىڭ ەكى الاڭدا دا جۇرگىزىلۋىن قولدايدى.
داعدارىستى بەيبىت رەتتەۋ ءۇشىن سيريانىڭ ىشىندە جانە ودان تىس جەرلەردەگى بارلىق مۇددەلى تاراپتار كۇش-جىگەرلەرىن بىرىكتىرۋ قاجەت.
«بىتىمگەر: سيريا ءتۇيىنى» كىتابىنىڭ باستى وي وزەگى دە وسى.
بىتىمگەر بولمىسى
...مەملەكەت باسشىسى جۇمىسىنىڭ رەسمي بولىگى باق-تا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جان-جاقتى كورىنىس تابادى. سولاي بولا تۇرعانمەن, ەلباسىنىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك پروبلەمالاردى شەشۋگە, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ شەتەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستارىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ەرەن ەڭبەگىنىڭ كوپتەگەن ەلەمەنتتەرى كادر سىرتىندا قالىپ قويا بەرەدى.
...نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن كوپ جاعدايدا مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن قاراپايىم ادامي قارىم-قاتىناس تا ورناتا بىلەدى.
كەز كەلگەن سۇحباتتاسىمەن ورتاق ءتىل تابىسا ءبىلۋ, ماسەلەنىڭ مانىنە تەرەڭ بويلاۋ ماشىقتارى مەن تاڭعالارلىق جادى, قاجەت كەزىندە قانداي دا ءبىر وقيعالاردىڭ تەحنيكالىق دەتالدارىن تاۋىپ الۋ قابىلەتى, ءازىل-قالجىڭ مەن ادەپ اراسىن تاماشا سەزىنۋى, وسى جانە باسقا دا كوپتەگەن قاسيەتتەرى ن.ءا.نازارباەۆقا مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىن, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرىن, كورنەكتى ساياساتكەرلەردى, قوعام قايراتكەرلەرىن, ينۆەستورلار مەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ باسشىلارىن قوسا العاندا, قازاقستاننىڭ بارلىق شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن ءوزارا دوستىق پەن سەنىمگە قۇرىلعان قارىم-قاتىناستار قالىپتاستىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قاشاندا اشىق پىكىر الماسقاندى قالايدى, ساراپتامالىق باعالاۋلارعا قۇلاق اسادى, كىم-كىمنىڭ دە كوزقاراسىن بىلدىرۋىنە جاعداي تۋعىزادى. مۇنداي ۇستانىم ماسەلەلەردىڭ مانىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ولاردىڭ ىشكى ساياساتقا, ەكونوميكاعا نەمەسە حالىقارالىق جاعدايعا قاي تۇرعىدان قاتىستىلىعىنا قاراماستان, شەشىم قابىلداۋدا وزگەرۋى ىقتيمال احۋالعا تەز بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
* * *
...2011 جىلدىڭ ناۋرىزىندا باستالعان سيرياداعى ۇكىمەتكە قارسى ءىس-قيمىلدار تاياۋ شىعىستى قامتىعان «اراب كوكتەمى» دەپ ايدار تاعىلعان رەۆوليۋتسيالار سەرياسىنىڭ جالعاسى بولدى.
سيرياداعى جاعداي ازامات سوعىسىنا كۇرت اينالعاندىقتان, ءارى قاراي ەل اۋماعى سىرتتان نارلەندىرىلگەن ءتۇرلى تەرروريستىك توپتار ءۇشىن ءالسىز بولىپ شىقتى.
2011 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا ءىس باسىنداعى بيلىكتىڭ قارسىلاستارى ەل استاناسى – داماسكىدە بىرنەشە نارازىلىق اكتسياسىن ۇيىمداستىردى. سودان كەيىن ۇكىمەتكە قارسى دەمونستراتسيالار ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە بۇرق ەتە قالدى.
2011 جىلدىڭ ساۋىرىندە تۇبەگەيلى رەفورمالار جۇرگىزىلۋىن تالاپ ەتكەن جاپپاي مانيفەستاتسيالار بۇكىل ەلدە ەتەك الدى.
اسا تەرەڭدەگەن ىشكى ساياسي داعدارىس 2011 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ىشكى قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاستى.
* * *
...قازاقستاننىڭ سيريا داعدارىسىنا تىكەلەي تارتىلىپ وتىرماعانى بەلگىلى. الايدا, استانا حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ وتىرعاندىقتان, بۇكىل تاياۋ شىعىس ءوڭىرىن ءدۇر سىلكىندىرگەن داعدارىستان شەت قالا المادى.
...قازاقستان پرەزيدەنتى, بىتىمگەرشىلىك كۇش-جىگەردى بەلسەندى جۇرگىزە وتىرىپ, سيريا حالقىنىڭ پروبلەمالارىنا قاتىسپاي تۇرا المايتىنىن بايقاتتى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن سيريالىق بوسقىندارعا قولدا بار مۇمكىندىككە ساي گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىلدى.
* * *
...مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا بىرقاتار سيريا وپپوزيتسيالىق قوزعالىستارىنان سيرياداعى داعدارىستى رەتتەۋ ماسەلەسى بويىنشا كەلىسسوزدەرگە بىتىمگەر رەتىندە قاتىسۋ تۋرالى ءوتىنىش ءتۇستى.
...2015 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگىندە استانادا مەملەكەت باسشىسى قۇرامىنا ءيزرايلدىڭ ەكس-پرەزيدەنتى شيمون پەرەس, پولشانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى لەح ۆالەنسا, كولۋمبيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى سەسار گاۆيريا ترۋحيلو, يسپانيانىڭ ەكس-پرەمەر-ءمينيسترى حوسە لۋيس رودريگەس ساپاتەرو, ماگاتە-ءنىڭ ەكس-باس ديرەكتورى مۇحاممەد ءال-بارادەي, فرانتسيانىڭ ەكس-سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بەرنار كۋشنەر سەكىلدى كورنەكتى شەتەلدىك مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى ەنگەن دانالار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى.
...كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار مەملەكەت باسشىسىن الەمدەگى جانجالدار: ۋكرايناداعى, سيرياداعى جانجالداردى جانە باتىس پەن رەسەي قارسى تۇرۋشىلىعىن رەتتەۋدە بەلسەندىرەك ءىس-قيمىل تانىتۋعا شاقىردى. دانالار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتان بارلىعى سوزىنە قۇلاق اساتىن بىتىمگەردى كوردى.
...مەملەكەت باسشىسى سول كەزدە قازاقستاندا بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق سالتانات قۇرعان, كوپتەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستار جانە كونفەسسيالار بەيبىت قاتار ءومىر سۇرەتىندىكتەن, بىزگە ءتۇرلى جانجالداردى شەشىپ بەرسەڭىزدەر دەگەن وتىنىشپەن ءجيى قايىرىلادى دەپ اتاپ ءوتتى. «بىزگە ودان ەشنارسە دە قاجەت ەمەس. ويتكەنى, بۇل نە بيزنەسكە, نە كوممەرتسيالىق كەلىسىمشارتقا جاتپايدى. ەگەر قازاقستانعا جاي عانا سەنىم ءبىلدىرىلىپ جاتسا, مەن قولىمنان كەلگەنىنشە, كومەك كورسەتۋگە ۇمتىلامىن», – دەپ اتاپ كورسەتتى ول.
...سيريا ماسەلەسىن رەتتەۋ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مۇسىلمان الەمى كوشباسشىلارىمەن كەلىسسوزدەرىندە مىندەتتى تارماق بولدى. مىسالى, اتالعان ماسەلە يوردانيا كورولى ءىى ابداللا بەن ءال-حۋسەينمەن ونىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ 5-ءشى سەزىنە (2015 جىلعى 11 ماۋسىم) قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا, قاتار ءامىرى شەيح تاميم بەن حاماد ءال تانيمەن (2015 جىلعى 26 قازان), يران پرەزيدەنتى حاسان رۋحانيمەن (2016 جىلعى 11 ءساۋىر), سونداي-اق, ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سالمان بەن ابدەل-ءازيز ءال ساۋدپەن (2016 جىلعى 25 قازان) تالقىلاندى.
ەر-ريادقا ساپارى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى يىۇ باس حاتشىسى (ساۋد ارابياسىنىڭ وكىلى) ياد مادانيمەن كەزدەستى. ول ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتى يىۇ شەڭبەرىندە كۇش بىرىكتىرىپ, مۇسىلمان الەمىندەگى ءتۇرلى الاۋىزدىقتار مەن جانجالداردى, ونىڭ ىشىندە ساۋد ارابياسى مەن يران, تۇركيا مەن مىسىر, الجير مەن ماروككو اراسىنداعى دۇردارازدىقتى, مالي مەن سوماليدەگى داعدارىستاردى, ميانماداعى مۇسىلماندار قاسىرەتىن, ت.ب. شەشۋگە شاقىردى.
رەسەي-تۇركيا قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋ
2015 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى قاتىناس كۇرت ۋشىعىپ كەتتى.
بۇعان تۇرىك-سيريا شەكاراسى ماڭىندا اسكەري تاپسىرما ورىنداۋ ۇستىندەگى رەسەيلىك بورت ءنومىرى 83 سۋ-24م بومبالاۋشى ۇشاعىنىڭ اپاتقا ۇشىراۋى سەبەپ بولدى. ۇشاق تۇركيا F-16 جويعىش ۇشاعىنان جىبەرىلگەن «اۋە-اۋە» ساناتىنداعى زىمىرانمەن اتىپ تۇسىرىلگەن بولاتىن. وقيعا جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا 09:24 ساعاتتا ورىن العان ەدى.
... ماسكەۋ مەن انكارا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كۇرت ناشارلاي ءتۇستى. ونداعان جىلدار بويى نەگىزى قالانعان وڭ ىستەر كوز الدىندا بۇزىلىپ, قيراي باستادى. كەيبىر ساراپشىلار جاعداي ءارى قاراي ودان بەتەر ۋشىعىپ, وعان ءتىپتى ناتو-نىڭ تارتىلۋى ىقتيمال دەگەن بولجامدار جاسادى. وسىلايشا, اتالعان داعدارىس كۇن وتكەن سايىن «قايتا ورالۋ نۇكتەسىنەن» الشاقتاپ, تىعىرىققا تىرەلە تۇسكەندەي اسەر قالدىردى. بۇل جايت اتالعان ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس دامۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ن.نازارباەۆتى وتە الاڭداتتى. وڭىرلىك گەوساياسات كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ تۇڭعيىعىنا باتىپ بارا جاتتى.
* * *
...كيكىلجىڭنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ, مەملەكەت باسشىسى اتالعان داعدارىستى قالاي ەڭسەرۋگە بولاتىنى تۋرالى ويلادى. ول جاعدايدى ساراپتاي وتىرىپ, كرەملمەن دە جانە اقسارايمەن دە تىعىز بايلانىستا بولدى.
...2015 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى ماسكەۋدە ەكىجاقتى كەلىسسوز وتكىزدى. تەت-ا-تەت كەزدەسۋدە ن.نازارباەۆ ۆ.پۋتينمەن تۇرىك ماسەلەسىن ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلادى.
...سۋ-24م-مەن بولعان كيكىلجىڭنەن كەيىن انكارادان استاناعا العاشقى ساپار 2016 جىلدىڭ 6 اقپانىندا جاسالىپ, ەلىمىزگە تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى ا.داۆۋتوعلۋ كەلدى.
...تۇرىك تاراپى اتالعان يدەيانى وڭ قابىلدادى. بۇل قالىپتاسقان جاعدايدى كونسترۋكتيۆتى شەشۋ ءۇشىن ءىس جۇزىندە العاشقى قادام بولدى.
...ءارى قاراي ن.نازارباەۆتىڭ ر.ەردوعانمەن (1 ساۋىردە ۆاشينگتوندا جانە 13 ساۋىردە ىستانبۇلدا) جانە ۆ.پۋتينمەن (9 مامىردا ماسكەۋدە, 31 مامىردا استانادا جانە 17 ماۋسىمدا سانكت-پەتەربۋرگتە) ەكىجاقتى كەزدەسۋلەرىنىڭ كەزەگى باستالدى. وسى كەزدەسۋلەردىڭ بارىندە تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەسى كەلىسسوزدەردىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بولدى.
...2016 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە ىستانبۇلدا, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى ءسامميتى قارساڭىندا, مەملەكەت باسشىسى ر.ەردوعانمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى.
...تۇركيا پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا تاراپتاردىڭ تالاسىن دانالىقپەن شەشە الاتىن اقساقال رەتىندە وتىنىشپەن قايىرىلدى.
...ساپار قورىتىندىسى بويىنشا, ىستانبۇلدان ۇشقانعا دەيىن ەلباسى تر پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا ريزاشىلىق بىلدىرەتىن حاتتىڭ ءماتىنىن جازىپ, سول حاتتا انكارا مەن ماسكەۋدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسىن قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن قاجەتتى ءىس-قيمىلدىڭ ءار قادامىن مازمۇنداپ بەردى. حاتتا ر.ەردوعاننىڭ ۆ.پۋتينگە جولداۋىنىڭ قۇرىلىمى تاعى ءبىر مارتە ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىلدى.
* * *
...سودان كەيىن تاشكەنتتە بولعان ءتۇيىندى تارقاتۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭى كەلدى.
...قازاقستان پرەزيدەنتى رەسەي باسشىسىنىڭ اتىنا بۇعان دەيىن ر.ت.ەردوعاننان قول قويىلماي كەلگەن جولداۋ ماتىنىمەن تانىستىرىلدى. رەسەي پرەزيدەنتى ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىردى – قۇجاتقا ناقتىلىق جەتىسپەيدى جانە ول قول قويىلعان بولۋى ءتيىس. ۆلاديمير پۋتين نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن وسىنداي جاعدايدا ءوزىنىڭ جولداۋدى قابىلدايتىنىنا جانە قارايتىنىنا سەندىردى.
...وتە تىعىز جۇمىس كۇنىنە جانە ۋاقىتتىڭ كەشتىگىنە ء(تۇن ورتاسى تاياپ قالعان بولاتىن) قاراماستان, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءوزى قالىپتاستىرعان داستۇرگە ساي, ەشنارسەنى كەلەسى كۇنگە قالدىرماعاندى ءجون كوردى.
...وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قوسالقى نۇسقا دايىندالدى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمىنە تۇرىك بورتىن قابىلداۋ ءۇشىن شىمكەنت قالاسىنىڭ اۋەجايىن دايىنداۋ, سودان كەيىن يبراحيم كالىندى تىكۇشاقپەن تىكەلەي قازاقستان-وزبەكستان شەكاراسىنا جەتكىزۋ تاپسىرىلدى. ول سول جەردەن قازاقستاننىڭ تاشكەنتتەگى ەلشىلىگىنىڭ ماشينالارىمەن «كۋكساروي» رەزيدەنتسياسىنداعى شىۇ ءسامميتى وتكىزىلىپ جاتقان جەرگە كەلۋى ءتيىس بولدى.
...ايتەۋىر ەلشىنىڭ ماشيناسى اۋەجايدان ورالىپ, «كۋكسارويعا» ەندى. وسى كەزگە قاراي مەملەكەت باسشىلارىنىڭ شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامدارداعى ماجىلىستەرى اياقتالدى. مەن پرەزيدەنتكە ر.ت.ەردوعاننىڭ ارنايى ەلشىسىنىڭ جاقىنداپ قالعانىن جەتكىزدىم. پرەزيدەنت يبراحيم كالىن مەن مەنىڭ رەسەيلىك ارىپتەسىم يۋري ۋشاكوۆتى ءوزىنىڭ رەزيدەنتسياسىنا ءبىر مەزگىلدە شاقىرۋعا نۇسقاۋ بەردى.
...نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇرىك مەيماندى قابىلداپ, ونىمەن پىكىر الىسقان سوڭ, اكەلىنگەن جولداۋدىڭ ماتىنىمەن تانىسىپ شىقتى.
بۇدان كەيىن قوناق بولمەگە رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى شاقىرىلدى. ونىمەن اماندىق-ساۋلىق سۇراسقان سوڭ, قازاقستان كوشباسشىسى: «ەندى ءبارى دە ويداعىداي بولۋى ءتيىس, ءوزارا اڭگىمەلەسىڭدەر», – دەدى. ءبىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى رەزيدەنتسياسىنىڭ قوناق بولمەسىندە ەكەۋىن عانا – تۇركيا جانە رەسەي وكىلدەرىن قالدىرىپ, شىعىپ كەتتىك.
...ۆلاديمير پۋتين كومەكشىسىنىڭ قولىنان جولداۋدى قابىلداپ الىپ, مۇقيات وقىپ شىقتى. اشىعىن ايتقاندا, رەسەي باسشىسىنىڭ العاشقى رەاكتسياسى سونشالىقتى ءبىر قۋانتارلىقتاي ەمەس ەدى. ول نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا كوڭىلىنەن شىقپاعان نارسەلەردى تۇسىندىرە باستادى.
سول كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى مىناداي ماڭىزدى سوزدەر ايتتى...
...2016 جىلدىڭ 29 ماۋسىمىندا تۇركيا پرەزيدەنتى رەسەي-تۇركيا قارىم-قاتىناستارىن قالپىنا كەلتىرۋگە قوسقان باعا جەتپەس ۇلەسىنە العىس ايتۋ ءۇشىن ەلباسىنا قوڭىراۋ سوقتى. ر.ەردوعان ەلباسىنىڭ كۇش-جىگەرىنسىز بۇل داعدارىستى شەشۋ كۇردەلى بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. ول تۇرىك حالقىنىڭ قر پرەزيدەنتىنىڭ وسىناۋ اسا ماڭىزدى تاريحي ميسسياسىن ەشقاشان ۇمىتپايتىنىن اتاپ ءوتتى.
ودان ءارى رەسەي-تۇركيا كەلىسسوزدەرى مەن قارىم-قاتىناستاردى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان كەزدەسۋلەر سەريالارى جالعاستى.
...2016 جىلدىڭ 16 تامىزىندا سوچيدە ەكىجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا رف پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين نۇرسۇلتان نازارباەۆقا تۇركيامەن قارىم-قاتىناستى قالپىنا كەلتىرۋدەگى مامىلەگەرلىگى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
...مەدياتوردىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن تاجىريبەسى جانە ەلباسىنىڭ بەدەلى ماسكەۋ مەن انكارا اراسىنداعى ديالوگتى قالپىنا كەلتىرۋگە ءوز جاردەمىن تيگىزدى. سول ارقىلى مەملەكەت باسشىسى ورنى تولماس جاھاندىق زارداپتارعا سوقتىرۋى دا ابدەن مۇمكىن وڭىرلىك وتكىر داعدارىستى ەڭسەرۋگە ىقپال ەتتى.
قازاقستان – بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى
...قازاقستان سالىستىرمالى تۇردە ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ جاس تاريحىندا بۇعان دەيىن ەشقاشان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەڭ بەدەلدى ورگانى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسقان ەمەس.
...2010 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا نيۋ-يوركتەگى بۇۇ-نىڭ شتاب-پاتەرىندە قازاقستان كانديداتۋراسىن 2017-2018 جىلدارعى كەزەڭگە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىككە ۇسىنۋ تۋرالى رەسمي تۇردە حابارلاندى. قازاقستاننان باسقا اتالعان كەزەڭگە تايلاند تا ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنعان بولاتىن.
...مىنە, شەشۋشى كۇن دە كەلىپ جەتتى – 2016 جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا بۇۇ قاۋىپ-
سىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارعا تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلاۋ ءوتتى.
...قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە وتكەن سايلاۋداعى قازاقستاننىڭ جەڭىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اسا جوعارى حالىقارالىق بەدەلىن, الەمدىك ارەناداعى ەڭ ءىرى ويىنشىلارمەن ستراتەگيالىق جانە سەنىمدى قارىم-قاتىناستار قالىپتاستىرا بىلگەن قازاقستاننىڭ سىندارلى دا بەيبىتسۇيگىش سىرتقى ساياساتىن, سونداي-اق, الەمنىڭ بارلىق قۇرلىقتارىنداعى ەلدەردىڭ بارىمەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلۋىن مويىنداعاندىقتىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى.
* * *
ء…بىزدىڭ مۇشەلىگىمىز 2016 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا ەلباسىمەن كەزدەسىپ, كوكەيكەستى حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلگەن, بۇۇ باس حاتشىلىعىنا جاڭادان سايلانعان انتونيۋ گۋتەرريشتىڭ ءوز لاۋازىمىنا كىرىسۋىمەن سايكەس كەلدى.
...ا.گۋتەرريش قازاقستاندىق ليدەر بەيبىتشىلىكتى, تولەرانتتىلىقتى, دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋعا باعىتتالعان ءوز باستامالارىمەن ءمالىم بولعاندىقتان ءوز ساپارىنىڭ ماقساتى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا وزىنە جاھاندىق ۇيىم باسشىلىعى لاۋازىمىندا قولداۋ كورسەتۋ جونىندە تىلەك ءبىلدىرۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
جاڭا باس حاتشى ەلباسىنىڭ الەمنىڭ ءتۇرلى بولىكتەرىندەگى بىتىمگەرشىلىك پروتسەستەرگە قولداۋ ءبىلدىرۋ تاقىرىبىنا ءوز الدىنا جەكە نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, سيريا ماسەلەسىن شەشۋدە جانە وزگە دە وڭىرلىك داۋ-جانجالداردى رەتتەۋدە ونىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگى اتاپ ءوتىلدى.
استانا پروتسەسى
...قازاقستاننىڭ ءوز كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن وڭىرلىك جانە جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋگە قاتىستى ارقاشاندا بەلسەندى پوزيتسيا ۇستاناتىنى بارشاعا دا جاقسى ءمالىم. بۇل ورايدا مۇنداي ساياساتتا, ارينە, ەلىمىز پرەزيدەنتىنىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلى مەن سالماعى وراسان زور ءرول اتقارادى.
سوندىقتان دا سيرياارالىق كەلىسسوزدەر مەن «استانا پروتسەسىن» ىسكە قوسۋ ءۇشىن الاڭ بولۋ مارتەبەسى قازاقستانعا ۇسىنىلدى.
بۇل تۋرالى العاش رەت رەسەي پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ جاپونياعا ساپارى كەزىندە سيندزو ابەمەن بىرلەسكەن ءباسپاسوز-ءماسليحاتىندا 2016 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا مالىمدەدى (بۇل ايرىقشا كۇن ەدى – قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتىپ جاتتى).
...كەلەسى كۇنى-اق, 17 جەلتوقساندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, كەيىنىرەك تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان, بىرىنەن سوڭ ءبىرى مەملەكەت باسشىسىنا تەلەفون سوقتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, قازاقستان حالقىنا ودان ءارى وركەندەۋ تىلەگەننەن كەيىن, استانادا سيرياداعى جانجالداسۋشى تاراپتاردىڭ بەيبىت كەلىسسوزدەرىن وتكىزۋگە ىقپال جاساۋ جونىندە بىرلەسكەن ءوتىنىش ءبىلدىرىلدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل باستامانى تولىقتاي قولدادى جانە ونداي كەلىسسوزدەر ءۇشىن قازاقستان استاناسىندا الاڭ ۇسىنۋعا ءپرينتسيپتى تۇردە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
سونىمەن بىرگە, ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اتالعان جانجالدى بەيبىت رەتتەۋگە باعىتتالعان حالىقارالىق كۇش-جىگەردى ءاۋ باستان-اق قولداپ كەلگەنىن اتاپ كورسەتتى.
وسى ساتتەن كەيىن قازاقستان استاناسىندا سيرياارالىق كەلىسسوزدەرگە دايىندىق باستالدى.
...استانادا سيرياارالىق كەلىسسوزدەر وتكىزۋ تۋرالى جاڭالىق الەمدىك باق-تار كوپشىلىگىنىڭ ەڭ باستى تاقىرىبىنا, سونداي-اق, جوعارى جانە بيىك دەڭگەيلەردەگى كەلىسسوزدەردىڭ كۇن ءتارتىبىنىڭ مىندەتتى تارماعىنا اينالدى.
...مىنە, استاناداعى كەزدەسۋ وتەتىن كۇن دە كەلىپ جەتتى.
كۇننىڭ العاشقى جارتىسىندا, سيرياارالىق كەلىسسوزدەر باستالاردان بىرنەشە ساعات بۇرىن, مەملەكەت باسشىسى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ سيريا بويىنشا ارنايى وكىلى ستاففان دە ميستۋرانى قابىلدادى.
...ستاففان دە ميستۋرا قازاقستان پرەزيدەنتىنە استانادا كەلىسسوزدەر وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنعانى ءۇشىن بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش اتىنان العىس ءبىلدىردى.
ء«سىزدىڭ ەلىڭىز حالىقارالىق ارەناداعى ەڭ كۇردەلى احۋالداردى رەتتەۋدە ۇلكەن تاجىريبە مەن ۇلگىنى قازىردىڭ وزىندە كورسەتتى. قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگى سيريا جانجالىن شەشۋدە قوسىمشا مۇمكىندىك بولادى», – دەپ اتاپ ءوتتى ستاففان دە ميستۋرا.
سيريا بويىنشا حالىقارالىق كەزدەسۋ (ساراپشىلار وعان سول ساتتە-اق «استانا-1» دەگەن اتاۋ بەردى) قازاقستان استاناسىندا 2017 جىلعى 23 قاڭتاردا 45 مينۋتتىك كەشىگۋمەن (13 س. 45 مين.) باستالدى.
كەشىگۋگە سيريالىق وپپوزيتسيا دەلەگاتسياسىنىڭ سوڭعى ساتكە دەيىن ويلانىپ-تولعانۋى سەبەپ بولدى...
...2017 جىلدىڭ 23-31 ناۋرىزىندا جەنەۆادا سيرياارالىق كەلىسسوزدەردىڭ كەزەكتى 5-ءشى راۋندى ءوتتى. بۇل راۋندتىڭ باستالۋى سار-دىڭ بىرقاتار قالالارىندا سوعىس احۋالىنىڭ شيەلەنىسۋىمەن قات-قابات كەلدى. وق اتۋدى توقتاتۋ رەجيمىن بۇرمالاۋدا ۇكىمەت پەن وپپوزيتسيالىق كۇشتەر ءبىر-ءبىرىن ايىپتادى.
...مەملەكەت باسشىسى سيريا داعدارىسىنا تارتىلعان بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلمەيىنشە, سيريا جانجالىنىڭ شەشىلۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايقىن ءتۇسىندى. سوندىقتان دا, كەلىسسوزدەر پروتسەسىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن استاناداعى كەزدەسۋلەرگە قاتىسۋشىلار شەڭبەرىن ساپالىق جاعىنان كەڭەيتۋ ماڭىزدى بولدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستان استاناسىنداعى كەلىسسوزدەرگە سيرياداعى داعدارىسقا ىقپال ەتە الاتىن پارسى شىعاناعىنداعى بىرقاتار اراب ەلدەرىن قوسۋ قاجەت.
قازاقستان مەن ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ حالىقارالىق ارااعايىن جانە مەدياتور رەتىندە مويىندالعان بەدەلى, سيريا داعدارىسىنىڭ بارلىق ويىنشىلارىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستىڭ بولۋى بىزگە وسىنداي باستامالار كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى.
...سيريا جانجالى مەن ونىڭ زارداپتارىنىڭ اۋقىمى تاڭعالارلىقتاي.
بۇرىن سۇنيتتەر, شيتتەر, حريستياندار, الاۆيتتەر, درۋزدار, يسمايليتتەر, ارمياندار, گرەكتەر جانە وزگە دە ەتنوستار بەيبىت ءومىر سۇرگەن مەملەكەت – وكىنىشكە قاراي, ءىس جۇزىندە بۇدان بىلايعى جەردە جوقتىڭ قاسى.
سيرياداعى داعدارىس تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە وڭىرلىك جانە جاھاندىق اۋقىمدا تەرىس ىقپالىن تيگىزدى.
ول بۇتىندەي ءبىر ەلدەر مەن بلوكتاردىڭ مۇددەلەرىن اسا كۇردەلى گەوساياسي تۇيىندەرگە شيەلەپ, جاڭادان بولشەكتەگىش جەلىلەر قۇردى.
وسىناۋ اسا كۇردەلى جاعدايلاردا نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك قوعامداستىقتى جانە اسىرەسە, جانجالعا تارتىلعان تاراپتاردى اتالعان داعدارىستى بەيبىت شەشۋ جولدارىن ىزدەۋگە تاباندى تۇردە شاقىرۋمەن كەلەدى.
جانە دە ونىڭ ءبارىنىڭ ناقتى پراكتيكالىق قادامدارمەن دايەكتەلىپ وتىرعانى وتە ماڭىزدى.
...وعان مىسالدار وتە كوپ. تاياۋداعىلاردىڭ قاتارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا (بەيجىڭ, 2017 جىلدىڭ 13-15 مامىرى) جانە «يسلام جانە اراب الەمى – اقش» سامميتىنە (ەر-رياد, 2017 جىلدىڭ 20-21 مامىرى), سونداي-اق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا (استانا, 2017 جىلدىڭ 8-9 ماۋسىمى) قاتىسقانىن دا اتاۋعا بولادى.
بۇل ءىس-شارالار سوڭعى ۋاقىتتاعى اسا ماڭىزدى الەمدىك وقيعالارعا اينالدى. ولارعا مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ءىرى توبى, سونداي-اق, جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
سامميتتەردە تالقىلانعان تاقىرىپتار مەن يدەيالار قازاقستاندا قازىردىڭ وزىندە بەلسەندى جۇزەگە اسىرىلۋدا نەمەسە حالىقارالىق الاڭداردا ىلگەرىلەتىلۋدە.
...بەيجىڭدەگى فورۋمدا ءسوز سويلەي وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى استانانىڭ ءبىزدىڭ قۇرلىق ەلدەرى اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناستارىن نىعايتۋدى جاقتايتىنىن جانە قىتايدىڭ ءححى عاسىرداعى جىبەك جولىن دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن قولدايتىنىن اتاپ كورسەتتى.
...2017 جىلى استانادا وتكەن شىۇ ءسامميتى قازىردىڭ وزىندە الەمنىڭ ساياسي تاريحىنا ەنىپ ۇلگەردى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن وسى جينالىستا ءۇندىستان مەن پاكىستان شىۇ-نىڭ تولىققاندى مۇشەلەرى بولىپ قابىلداندى.
ءسويتىپ, ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە قاراستى ايماق بۇدان بىلاي قاراي 3 ميللياردتان اسا حالقى بار تەرريتوريانى قامتيتىن بولادى.
...ساۋد ارابياسىنداعى ءسامميتتى ۋاقىتتىڭ ءوزى تالاپ ەتكەن بولاتىن. ونىڭ كۇن تارتىبىنە تەرروريزممەن جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس ماسەلەلەرى ەندى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قازاقستاننان «قوسىلعان قۇن» رەتىندە كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا ۇسىناتىن دۇنيە دە بار ەدى.
بىرىنشىدەن, «ز ۇلىمدىقتىڭ» وسى تۇرلەرىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن 2015 جىلى بۇۇ مىنبەرىنەن استانا جاھاندىق بىرەگەي انتيتەررورلىق كواليتسيا قۇرۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
ەكىنشىدەن, الەمدە يسلاموفوبيانىڭ تارالۋى جاعدايىندا قازاقستان الەم قوعامداستىعىنا «يسلام – تەرروريزمگە قارسى» ۇعىمىن ەنگىزۋ ءۇشىن كۇش-جىگەر جۇمساۋدا. وتكەن جىلى استانادا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن «دىندەر تەرروريزمگە قارسى» تاقىرىبىندا فورۋم وتكىزىلدى.
ۇشىنشىدەن, كونفەسسياارالىق جانە ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ءۇشىن قازاقستاندا 14 جىلدان بەرى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى وتكىزىلۋدە. يسلام, حريستياندىق, يۋدايزم جانە بۋدديزم, سونداي-اق, وزگە دە كونفەسسيالار وكىلدەرى ءبىر ۇستەل باسىنا جينالادى.
ايقىن ۇستانىم,
بەرىك بايلام
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وڭىردەگى نەعۇرلىم وتكىر پروبلەمالارعا دا قاتىستى ءوزىنىڭ ايقىن پايىمى بار.
ءبىرىنشى: 70 جىل بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان پالەستينا-يزرايل جانجالى باستى ماسەلە رەتىندە كورىنىس تابادى.
بۇل پروبلەما وزگە تۇيىندەردى تارقاتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇل ماسەلە «ەكى مەملەكەت – ەكى حالىق ءۇشىن» فورمۋلاسى بويىنشا قاراستىرىلۋى ءتيىس.
ەگەر الەمدىك قوعامداستىق وسىناۋ كۇردەلى پروبلەمانى ەڭسەرەر بولسا, وندا وڭىرلىك احۋالدىڭ تۇراقتانۋىمەن قاتار, يسلام الەمى مەن باتىس اراسىنداعى بايلانىستار دا قالىپقا تۇسەتىن بولادى.
ەكىنشى: مۇسىلمان ۇمبەتىنە باستى قاتەر قازىرگى ۋاقىتتا بىرلىكتىڭ جوقتىعىنان, سول سياقتى ىشكى داۋلار مەن جانجالدار اسەرىنەن تۋىنداۋدا. يسلام الەمى سۇننيتتەر جانە شيتتەر بولىپ ءبولىنۋ قاۋپى الدىندا تۇر. وعان جول بەرۋگە بولمايدى.
وسىعان بايلانىستى 2016 جىلى يىۇ-نىڭ ىستانبۇل سامميتىندە «يسلامدىق تاتۋلاستىق» جونىندە قازاقستان مەن تۇركيا باستاماسى جاريا ەتىلدى.
ءۇشىنشى: «يسلام» جانە «پروگرەسس» ۇعىمدارى اراسىنداعى تەڭدىك بەلگىسىن ماڭگىلىك ورناتۋ قاجەت.
مۇسىلمان ەلدەرى قازىرگى بولىپ جاتقان يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيادان كەيىندەپ قالۋعا ءتيىس ەمەس.
باستى مىندەت – جاڭا يدەيالاردى جۇزەگە اسىراتىن, يسلام وركەنيەتىنە قىزمەت ەتەتىن ينتەللەكتۋالدى ەليتا تاربيەلەۋ.
ءتورتىنشى: سيريا پروبلەماسىن سوعىس جولىمەن شەشۋگە بولمايدى, تەك كەلىسسوزدەر جولىمەن عانا شەشۋ كەرەك.
...استانا الاڭى سيرياداعى اسا كۇردەلى داعدارىستى رەتتەۋدە ءوزىنىڭ وتە قاجەت ەكەندىگىن دالەلدەپ وتىر.
...قازاقستان مەن ونىڭ كوشباسشىسى سيريا داعدارىسىن بەيبىت جولمەن شەشۋ جونىندەگى ورتاق جۇمىسقا بەلسەندى قاتىسۋدى ودان ءارى دە جالعاستىرۋعا نيەتتى.
* * *
«كەز كەلگەن سوعىس بەيبىتشىلىكپەن, كەلىسسوزدەرمەن اياقتالادى, تاريح سولاي», – دەگەندى مەملەكەت باسشىسى ءجيى اتاپ كورسەتەدى. ول شىنىمەن دە سولاي.
سولاي بولا تۇرعانمەن, جۋرناليستەر سوفيتىندا ءار ۋاقىتتا قانداي دا ءبىر جانجالعا ءوزىڭنىڭ الاڭداۋشىلىعىڭدى بىلدىرە وتىرىپ, بەيتاراپ بايقاۋشى رەتىندە قالا بەرۋگە دە بولادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇشىن مۇنداي جول جات. قازاقستان پرەزيدەنتى الەمدى سوعىسسىز جانە داۋ-جانجالدارسىز ساقتاۋ ءۇشىن تىنىمسىز جۇمىس ىستەۋدە.
مامىلەگەرلىك باعىت ساقتالۋدا...
