قازىنالى ەلمىز دەپ جاتامىز. ول راس. قازاقتىڭ نەسىبەسى باسقالارعا قاراعاندا كەم كەسىپ-ءپىشىلدى دەپ پەشەنەمىزگە وكپە ايتا الماسپىز. شۇكىر قۇدايعا, قازاقتىڭ جەر بايلىعى دا, كەن بايلىعى دا ءبىر باسىنا جەتەرلىك. باۋىرىنا باسىپ جەيمىن دەسە دە, اقسۇڭقار قۇستاي شاشىپ جەيمىن دەسە دە جاراپ تۇر, جاراسىپ تۇر.
سوعان وراي اتا-بابالارىمىز دا قازىنا دەگەن ءسوزدىڭ قادىرىنە جەتكەن, قاسيەتىن بىلگەن. بۇل, اسىرەسە, كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ قىمبات قۇندىلىقتارىن «جەتى قازىنا» دەپ بولەك اسپەتتەپ قۇرمەتتەۋىنەن دە كورىنىس تاپقان. قازاق ءوزىنىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىندا جەتى قازىنانى ەر جىگىتتىڭ ومىرىمەن بايلانىستىرىپ, ول ۇعىمعا مىنالاردى جاتقىزعان: جۇيرىك ات, قىران بۇركىت, قۇماي تازى, بەرەن مىلتىق, قاندى اۋىز قاقپان, مايلانعىش اۋ, وتكىر كەزدىك. حالقىمىز قازىنانى ىرىس دەپ ساناعان. سول سەبەپتەن سول ىرىستاردىڭ قاتارىندا اقىل-پاراساتتى, دەنساۋلىقتى, اق جاۋلىقتى, بالانى, پەيىل-كوڭىلدى, جەردى, ءيتتى اتاعان. البەتتە, عاسىرلار بويعى ءومىر تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن حالىق فيلوسوفياسى قاتەلەسپەيدى. ال ەندى ءبىر ءسات قازىرگى زامانداعى قازاق قازىناسى حاقىندا ويلانساق قايتەر ەدى؟ قازىنا ءسوزىنىڭ بايىبىنا بارىپ ءجۇرمىز بە؟ الدە بەتىنەن قالقىپ, ءۇستىرت ويلاپ, سىرتتاي قىزىقتاعانعا ءمازبىز بە؟ ايتار بولساق, ءدال بۇگىن تاڭدا ۇقساتا بىلسەك, وقساتا بىلسەك, قىمىز دا قازىنا. بىراق, «وسى قىمىز قازاققا ماقتانىڭ با, اسىڭ با؟» دەپ حاكىم اباي ايتقانداي, وسى سىقىلدى كوپتەن-كوپ قازىنالارىمىزدى ماقتانىش ەتكەننەن ارتىققا بارا الماي, پايدالى كادەگە جاراتا الماي جۇرگەنىمىز دە ەش وتىرىك ەمەس-اۋ. وتكەن جازدا تۇركيادا بولعانىمىزدا مول دا ءمولدىر سۋلى ماناۆگات وزەنىن كورىپ كوزايىم ەتكەنبىز, تۇرىك تۋىسقاننىڭ قۇداي بەرگەن ءبىر ناپاقاسى ەكەن-اۋ دەسكەنبىز. سويتسەك, ول ويىمىز دا بەكەر ەمەس ەكەن. وزەن بويىندا وركەندەگەن تۋريزم مەن اعىن سۋدى بويلاپ بىلقىعان ون سان بالىق كاسىپشىلىكتەرىن بىلاي قويعاندا, داريانىڭ باسى اۋىز سۋ الۋ ءۇشىن يزرايلگە جالعا بەرىلىپتى. كۇن مەن اي, اسپان مەن جەر, وت پەن سۋ جالپىادامزاتتىق جەتى قازىنانىڭ ىشىندە بولسا, تۇرىك كارداشتاردىڭ سول سۋدى شىن مانىندە ۇلتتىق قازىنا-بايلىق كوزىنە اينالدىرعانى بايقالىپ تۇر. بىراق, بۇل ارادا ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز رۋحاني قازىنالار جايى ەدى. قازاق دانالىعىنداعى جەتى قازىنا قاتارىنان اقىل-پاراسات پەن پەيىل-كوڭىلدىڭ ويىپ تۇرىپ ورىن الۋى بەكەر ەمەس. باجايلاپ ۇڭىلسەك, بايلىقتىڭ كەنى – ادامنىڭ ءوزى, ونىڭ جان-جۇرەگى ەكەن. «جۇرەكتە كوپ قازىنا بار, ءبارى جاقسى, تەڭىزدىڭ تۇبىندەي-اق قاراپ باقشى. سول جۇرەكتەن جىلىلىق دوستىق پەنەن بۇلاقشا اعىپ عالامعا تاراماقشى» دەيتىن اباي عاقلياسى دا وسىعان سايادى. ولاي بولسا, قازىنانىڭ ۇلكەنى ادامنىڭ ءوز بويىندا, باستى قازىنا ادامنىڭ جۇرەگىندە ەكەندىگىنە دەن قوياتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. جالپاق جاھانعا جاۋھار جاقسىلىقتارىمەن ۇلگى شاشىپ وتىرعان جاپون جۇرتىنىڭ ءبىر عانا مىسالىنا جۇگىنەيىكشى. بۇگىندە 50 مىڭنان استام جاپوندىق 100 جىلدىق عۇمىرجاس مەجەسىنەن ەمىن-ەركىن, ەمەن-جارقىن اتتاپ ءوتىپ وتىر. ەندى 15 جىلدان كەيىن بۇل ەلدەگى ۇزاق جاساۋشىلار ميلليوننان اسىپ جىعىلماق. مۇنداي عاجاپ الەمنىڭ باسقا ەشبىر ەلىندە جوق. ال ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسى مىنادا: جاپوندىقتار قارىم-قاتىناس كەزىندە ءبىر-ءبىرىن رەنجىتپەۋگە, كوڭىلىنە قاياۋ سالماۋعا تىرىساتىن جەر بەتىندەگى جالعىز حالىق ەكەن. ناق وسىنداي قادامى قۇتتى ەلدى الەم كارتاسىنان تابۋ قيىن. ەكونوميكانىڭ كەرەمەتىن ءبىز سولاردان كورىپ وتىرمىز. كۇرىش ەگەتىن, قالا سالاتىن ۇلتاراقتاي جەرى دە قالمادى. ولاردا تابيعي بايلىق دەگەنىڭىز اتىمەن جوق. وسىعان قاراماستان جاپوندىقتار جاھانداعى ەڭ باي ۇلت سانالادى. بايلىققا جەتكىزگەن دە اقىل-پاراسات پەن عىلىم-ءبىلىمى. ال ەندى وسى عاجايىپ جەتىستىكتەردى ەجىكتەپ ايتىپ وتىرۋىمىزدىڭ سەبەبىنە كەلەيىن. گاپ جوعارىدا ايتقان ۇلت قازىناسىندا جاتىر. تۇتاس ەلدىڭ تابىستىلىعىنىڭ قۇپياسى سول, جاپوندىقتار ءوز وي-پايىمدارىن تىزگىندەپ ۇستاۋدى ۇيرەندى. تەرىس ويلار اڭگىمەلەسىپ وتىرعان ادامنىڭ كوڭىلىن بۇزىپ, جۇيكەسىنە ءتيىپ قانا قويماي, ونىڭ دەنساۋلىعىنا, بولاشاعىنا نۇقسان كەلتىرەتىنىن جاقسى بىلگەندىكتەن ولار بالاعات, دورەكى سوزدەردى ءوز تىلدەرىنەن مۇلدەم تىيىپ تاستاپتى. جاپوندىقتاردىڭ كوپ جاساۋىنىڭ اقيقات سىرى, مىنە, وسىندا. ءبىر-بىرىنە دەگەن ءىلتيپات-ىزگىلىكتە, سىيلاستىقتا. ىزەت پەن ءىلتيپات, سىيلاعاننىڭ ق ۇلى بولۋ, شىنىنا كەلگەندە, قازاقتان قالعان. دالاداي دارحاندىق تا, كەڭ پەيىل دە, ەر كوڭىل دە, جالعىز اتىن جولاۋشىعا سويىپ سالار قوناقجايلىق تا, زيات تەكتىلىك تە قازاقتىڭ سۇيەگىندەگى قازىنالى قاسيەتتەرى ەكەندىگى بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل ءمالىم-اۋ. باعزىدان بەرگى سالت-ساناسى, ادەت-عۇرپى, ءداستۇر-جورالعىسى, ءتالىم-تاربيەسى, دانالىق سوزدەرى – ءبارى-ءبارى قازاقتىڭ ازباس-توزباس, سارقىلماس اسىل قازىناسىنا جاتادى. وسىنىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە, ەلباسى ايتىپ جۇرگەن ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى, ادام كاپيتالىنىڭ التىنعا ايىرباستالماس ءازيز قۇندىلىقتارى بولىپ تابىلادى. ولاي بولسا, قازاق قازىناسىن يگەرەيىك, اعايىن! ۇزاق عۇمىر دا, ىرىس-بەرەكە دە ۇلت رۋحىنان, ۇلتتىڭ اقىل-پاراساتى مەن جان-جۇرەگىنىڭ قاينارىنان شىعاتىنىن استە قاپەردەن شىعارمايىق.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
