ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. ەلدىكتىڭ ەسەيۋى

«قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دە­نتى­نىڭ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇندەۋى – كوپتەن كۇتكەن, تول­عا­عى جەتكەن شەشىم». وسىلاي جازۋ بۇرىس بولمايدى. بۇرىس بولمايتىنى – ۇندەۋدىڭ حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ويمەن ۇندەستىك تابۋىندا, دەر كەزىندە جاريالانۋىندا. بۇل ۇندەۋدىڭ ايتارى ءداستۇرلى جولداۋ اياسىندا جاريا ەتىلمەۋىندە ۇلكەن ءمان جاتىر. ەلباسى جولداۋى – جىلدىڭ باس­تى قۇجاتى. جىل بويىندا الدا تۇرعان مىندەتتەردى بيىلعى جولداۋعا قاراپ بەلگىلەيمىز, الداعى الار اسۋلارىمىزدى دا سوعان قاراپ ايقىندايمىز. كەلەر جىلى جاڭا جولداۋ جاريالانادى, كەلەر جىلعى مىندەتتەر مەن اسۋلار سول جولداۋدا كورسەتىلەدى. بۇل جولى ەلباسىمىز حالىققا ءسوز ارناۋدىڭ ۇندەۋ ءپىشىمىن تاڭداپ وتىر. ويتكەنى, بۇل جولعى اڭگىمە ارىگە كە­تەتىن اڭگىمە. ءسوز ەل ءومىرىنىڭ باستى با­عىت-باعدارىن بەلگىلەيتىن, كەمەل كەلە­شەگىمىزدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسياعا تىكەلەي قاتىستى قو­زعالىپ وتىر. 1995 جىلعى 30 تامىزدان بەرى, 22 جىلدىڭ ىشىندە ءبىز ءوز كونستيتۋتسيامىزعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەن­گىزگەن ەمەسپىز. پرەزيدەنتتىڭ «ءسىز­دەر­دىڭ نازارلارىڭىزعا ەلىمىز ءۇشىن اسا ما­ڭىزدى, تاعدىرلى ماسەلەنى ۇسىن­باق­پىن» دەيتىنى سوندىقتان. بۇرىس بولماعاننىڭ ءبارى بىردەي دۇرىس بولا بەرمەيدى. ءيا, سارسەنبىنىڭ ساتىندە بارلىق بەلدى تەلەارنالاردان قاتار بەرىلگەن ەلباسى ۇندەۋىن كوپتەن كۇتكەن, تولعاعى جەتكەن شەشىم دەۋدىڭ بۇ­رىس بولمايتىن دا, دۇرىس بولمايتىن دا ءجونى بار. نەگە بۇرىس بولمايتى­نىن جاڭا ايتتىق. ال نەگە دۇرىس بولماي­دى؟ بيلىك تار­ماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قاي­تا ءبولۋدى كوپتەن كۇتكەن ەدىك, بۇل ءما­سەلەنىڭ تولعاعى جەتكەن ەدى دەپ كەسىپ-ءپىشىپ ايتپايتىنىمىز نەلىكتەن؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى بەرىپ وتىر. «كۇشتى پرەزيدەنتتىك ۆەرتيكال بىزگە مەملەكەت قالىپتاستىرۋداعى وراسان قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ بارىسىندا قاجەت بولدى. بۇل ۋاقىتىندا ءوزىن اقتادى. ءبىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىمىز ءدال وسى جۇيە كەزىندە جۇزەگە اسىرىلدى». ماسەلەنىڭ ءمانىسى دە, ۇندەۋدەن تۋىندايتىن مىندەتتەردىڭ مايەگى دە, مىنە, وسىندا جاتىر. پرەزيدەنت ۇندەۋى تەلەديداردان بەرىلىپ بولىسىمەن-اق ەلباسىمىزدىڭ تو­عىز تومدىق «تاڭدامالى سوزدەرىن» قول­عا الدىق. ول باسىلىمنىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنا ارناۋلى رەداكتور بولعاندىقتان دا ىزدەگەنىمىزدى تابا قويۋ قيىنعا تۇسكەن جوق. «تاۋەلسىزدىكتىڭ 5 جىلى – وراسان زور باعا بەرىپ, قورىتىندى جاساۋعا تىم قىسقا مەرزىم» – 1996 جىلعى 16 جەل­توقساندا الماتىداعى سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن ءسوزىنىڭ باسىن­دا پرەزيدەنت وسىلاي دەگەن. ال ءتاۋ­ەل­سىزدىكتىڭ 25 جىلى باعا بەرۋگە دە, قورىتىندى جاساۋعا دا تىم قىسقا مەرزىم ەمەس. ارينە, تاريحتىڭ ۇزىنا جولىنىڭ بيىگىنەن قاراساڭىز 25 جىل دا قاس-قاعىم ءسات. بىراق ءبىز ءۇشىن بۇل شيرەك عاسىر تۇ­تاس عاسىرعا, بالكىم, عاسىرلارعا تاتيتىن كەزەڭ. بارشا باقىتىمىزدىڭ, بارلىق بە­رەكەمىزدىڭ باستاۋى بولعان باس­تى مەرەكەمىزدىڭ تۇسىندا ءبارىمىز دە بوس­تاندىقتىڭ باعاسى, ەركىندىكتىڭ ەل ءۇشىن ەرەن ورنى جايىندا ويعا شومدىق. ەركىندىك پەن ەلدىك – ەگىز ۇعىم. ادام ءومىرىنىڭ ەڭ وزەكتى ءمانى – ەركىندىگى. مەم­لەكەت ءومىرىنىڭ ەڭ وزەكتى ءمانى – تاۋەلسىزدىگى. ادام ادام بولعالى ەر­كىن­دىك ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ, كۇ­رەسىپ, تىرەسىپ كەلەدى. ادامزات قوعامى وركەنيەتكە اياق باسقالى بەرى حالىق اتاۋلىنىڭ بارلىعى جەكە مەملەكەت قۇرۋعا, دەربەس ەل بولىپ تۇرۋعا, ياعني ەگەمەندىككە, تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىپ كەلەدى. بىراق ءومىردىڭ زاڭى قاتال – ادامنىڭ ءبارى بىردەي ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا, ويىنداعىسىنىڭ ءبارىن ورىنداۋعا قول جەتكىزە بەرمەيدى. تاريحتىڭ دا زاڭى قاتال – حالىقتاردىڭ ءبارى بىردەي ءوز قالاۋىنشا ءومىر سۇرۋگە, ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋگە, ءوز ساياساتىن ءوزى ايقىنداۋعا قول جەتكىزە بەرمەيدى. قازىر دە سانى جاعىنان ءبىزدى بىرنەشە وراپ كەتەتىن حالىقتاردىڭ اراسىندا ءبىر جاپىراق تۋىن تىگەر الاقانداي توبە تابا الماي جۇرگەندەرى از ەمەس. ءبىز – باقىتى جانعان, باسىنا باق قون­عان حالىقپىز. ءبىز – مىنا جۇمىر جەردىڭ بەتىنە تاريحىمىزدىڭ تاماشا تۇسىندا, ەل تاعدىرىنىڭ ءتۇيىندى كەزەڭىندە كەلگەن ۇرپاقپىز, كوز الدىمىزدا جاڭا مەملەكەتتىڭ تۋعانىن, قاز باسىپ, قالىپتاسقانىن كورگەن ۇرپاقپىز, جاڭا ەلدىڭ بۋىن بەكىتۋىنە بار كومەگىن بەرگەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىندەگى قيىندىقتىڭ بارىنە كونگەن, الدان شىق­قان اۋىرتپالىقتىڭ ءبارىن جەڭگەن ۇرپاقپىز, جاسامپاز جۇمىسىمىزدىڭ جەمىسىن تەرگەن ۇرپاقپىز. تاۋەلسىزدىك – ەلدىك سىناعى. وتكەل جو­لى قيىن, وكپەك جەلى قۇيىن بۇل سى­ناقتا حالقىمىز ەلدىگىن دە كورسەتتى, ەر­لىگىن دە كورسەتتى, ورلىگىن دە كورسەتتى. جوق جىلداردا جاسىمادى. توق جىلدار­دا تاسىمادى. دالالىق دانالىعىنان, حا­لىقتىق دارالىعىنان اينىمادى. كەڭ بولعاننىڭ كەم بولمايتىنىن ەس­كەردى. تاريح تابىستىرعان, تاعدىر توعىستىرعان سان ۇلتتىڭ ۇل-قىزىمەن ۇعى­سىپ, ۇلىستىڭ ۇيىتقىسىنا اينالدى. قازاق جەرىنە ءار كەزەڭدە سان ءتۇرلى سەبەپ­پەن كەلگەن الۋان ەتنوستىڭ وكىلدەرى, ولار­دىڭ ۇرپاقتارى قازاقستاندى ورتاق وتان رەتىندە پەرزەنتتىك جۇرەكپەن ءسۇيدى, سۋى­عىنا توڭدى, ىستىعىنا كۇيدى, ءسويتىپ ءوز ەلىن بەرەكەگە باستايتىن تىرلىكتىڭ, مە­رە­­كەگە باستايتىن بىرلىكتىڭ مەكەنى ەتتى. دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىل­تايىندا سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «زامان تىنىش­تى­عىن بەرسە, بۇگىنگى داعدارىستان دا شىعارمىز. تاۋەلسىز قازاقستان ءداۋ­لە­­تى­نە ساۋلەتى ساي قۋاتتى مەملەكەت­كە اينالار. قازاق حالقى الەمدىك ءور­كە­نيەتكە قازىرگىدەن دە قوماقتى ۇلەس قو­سار. دالامىزدا دا, قالامىزدا دا شا­دىمان تۇرمىس, شات تىرلىك ورنار. بۇيىرتسا, بۇگىنگى قۇرىلتايعا قاتىسقان قادىرمەندى قوناقتارىمىزدىڭ ءوزى تۋعان قازاقستانىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەگەنىنە تاياۋ جىلداردا-اق كۋا بولادى دەپ كامىل سەنەمىز», دەگەن ەدى. نازار اۋدارىڭىز: بۇل – 1992 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىندە سويلەنگەن ءسوز. تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءبىر جىل دا تولماعان كەز. كورشى ەلدىڭ اقشاسىنا ورتاقتاسىپ جۇرگەن, ەل ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسكەن, حالىقتىڭ شامامەن 40 پايىزدايى كەدەيشىلىك شەگىنە جەتكەن كەز. سونداي كەزدە دە ەلباسىمىز تاعدىردىڭ تالقىسىمەن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىزدى جيناپ, وسىنداي سەنىمدى ءسوز ايتقان ەدى. سوندا پرەزيدەنت نەگە سەندى؟ حال­قى­مىزدىڭ اتا-بابامىز اڭساۋمەن ءوت­­­كەن, ارپالىسۋمەن ءوت­كەن ازاتتىقتى قا­سيەت­تەپ قاستەرلەيتىنىنە سەندى, ءتاۋ ەتەر ءتاۋ­ەلسىزدىكتى ساق­تاۋ, قورعاۋ, قولداۋ, نى­­عايتۋ جولىندا قاندايلىق قيىن سى­ناق­­تارعا دا شىداس بەرەتىنىنە سەندى, تۋ­عان ەلىنىڭ بويىنان دا, ويىنان دا جاڭا زاماننىڭ جاڭا تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جاڭا قاسيەتتەر تابىلاتىنىنا, ولاردىڭ سىن ساعاتتا جارقىراي تانىلاتىنىنا سەندى. ال ءبىز نەگە سەندىك؟ ەلدىگىمىز ەڭ­سە­­­لەنگەن, ەكونوميكامىز ەسەلەنگەن, قازاقستاندى تورتكۇل دۇنيە تۇگەل تانى­عان, ەلىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قا­ۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە ساي­لان­عان, حالىقارالىق ارەناداعى اسا بە­دەلدى بىتىمگەرگە اينالعان, رەسەي مەن تۇركيانىڭ اراسىنداعى داۋىلعا ۇلا­سا جازداعان داۋدى از ۋاقىتتىڭ اياسىن­دا تىنشىتىپ, ادامزات اتاۋلىنى الاڭداتىپ وتىرعان سيرياداعى سويقان سۇمدىقتى توقتاتۋدىڭ تەتىگىن تابۋعا سەپتەسكەن كەزدەگى سونىڭ بارىنە باستى سەبەپكەر تۇلعاعا – ەلباسىمىزعا قازىرگى سەنىم مەن ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى سەنىمنىڭ ايىرماسى جەتىپ ارتىلادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى تۇسىندا ءبىز نە كورمەدىك دەسەڭىزشى! ول كەزەڭدە ءبىز كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كەلمەس­كە كەتەرىنىڭ الدىنداعى, سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ءجانتاسىلىم ەتەرىنىڭ الدىنداعى بەرەكەسىزدىك پەن بەلگىسىزدىكتى كوردىك, ەگە­مەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەڭسەسى ەزى­لىپ, ەسەڭگىرەگەن ەلدى كوردىك, ءبىر كەز­دەگى تۇتاس مەملەكەت ىدىراپ, شارۋا­شىلىق بايلانىستارىنىڭ بىت-شىتى شىققانىن, كاسىپورىندار ءونىمىن قايدا جىبەرەرىن بىلمەي, قويماعا تىققانىن كور­دىك, ايلاپ ەڭبەكاقى, جىلداپ زەي­نە­تاقى بەرە الماعان, ەڭ قاراپايىم زات­تاردىڭ وزىنە جۇرت ۇزىن­نان ۇزاق شۇباتىلا كەزەككە تۇرعان شاقتى دا كوردىك, ساناسى سەرگەلدەڭگە سالىنىپ, كەلەر كۇننەن كۇدەر ۇزە جازداپ, تورىق­قان, بولاشاعىنان قورىققان, ءسويتىپ ەرەۋىلدەگەن ءجۇز-ءجۇز­دەگەن جانداردى دا كوردىك, بارىنەن دە قيىنى – مەملەكەت قۇرا الامىز با, ەل بولىپ تۇرا الامىز با, ءتورت اياقتاپ تۇرالاپ جاتقان ەكونوميكانى كوتەرە الامىز با, اقىر اياعىندا حالقىمىزدى اسىراي الامىز با دەگەن ۋايىممەن جۇرگەن كۇندەر مەن تۇندەردى دە كوردىك. ءبارى دە ەسىمىزدە. سويتە تۇرا, ءبىز ال­­­داعى جارقىن كۇندەرگە سەندىك. ەل بولا­تىنىمىزعا بۇكىل ەل بولىپ سەن­دىك. ەڭ قيىن كۇندەردە دە سەنىمنەن ايرىلمادىق. ەلگە سەندىك, ەل باستاعان ەرگە سەندىك. ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ءبىز­دىڭ بالاڭ ەلدىگىمىزگە, بۇعاناسى قاتپاعان ءتاۋ­ەلسىزدىگىمىزگە تونگەن قاتەرلەر كوپ ەدى. وتە كوپ ەدى. باتىستىڭ ەڭ ءبىر اۋزى دۋالى دەگەن ساياساتكەرلەرىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كوپ­ۇلتتىلىعىمىزعا, كوپتىلدىلىگىمىزگە, كوپ­دىندىلىگىمىزگە قاراپ بۇلاردىڭ بولاشاعى بۇلدىر دەپ بال اشىپ جات­تى, مۇنداي ەلدىڭ باسى پىسپەيدى, الاۋىزدىقتان ارا-دارا بولۋدان تۇسپەيدى دەپ بولجام ايتىپ جاتتى. بىراق ولاردىڭ ويلاعانىنداي بولعان جوق. ءبىزدىڭ ويلاعانىمىزداي بولدى. شەتى دە, شەگى دە كورىنبەيتىن ماسەلەلەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى شەشىلە بەردى, ەشقاشان تارقاتىلمايتىنداي سەزىلەتىن تۇيىندەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى تارقاتىلا بەردى. ءبىر بەلەستەن كەيىن ءبىر بەلەس الىنا بەردى, الىنا بەردى. سولاي بولۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى – حالقىمىزدىڭ ەل باسشىسىنا سەنۋى. قالتقىسىز سەنۋى. ەل باستاعان ەرىم دەپ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى قولعا بەرۋى. قانداي قيىن ىسكە دە ەلدىكتىڭ تۇرعىسىنان كەلۋى. ەرتەڭگى كەلەر جاقسىلىققا سەنگەندىكتەن قانداي قيىندىققا دا كونۋى. باستاعان ءىسىن جالعاستىرسىن, جەرىنە جەتكىزسىن دەپ قايتا-قايتا بۇكىلحالىقتىق سەنىم مانداتىن بەرۋى. مۇنىڭ ءبارىن ويلاپ وتىرساق, جان-جۇرەگىمىز تولقىپ, تەبىرەنىپ كەتەدى. جاڭادان ەل قۇرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان, وسىنداي ۇلى ىسكە ۇلىسىن ۇيىستىرعان, ەلىن ءبىر بيىكتەن كەيىن ءبىر بيىككە باستاعان, ەلىنە ءبىر مىندەتتەن كەيىن ودان دا قيىن مىندەتتەر ارتقان, حالىقتى سونىڭ ءبارىنىڭ ۇدەسىنەن شىعاتىنداي ەتىپ شاربولاتتاي شيراتقان ادام – ءوز حالقىن شەكسىز سۇيەتىن, حالقىنىڭ دانالىعىنا پەرزەنت رەتىندە دە, پرەزيدەنت رەتىندە دە با­سىن يەتىن ادام. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا ەل جا­ساۋدىڭ ۇلى ميسسياسىن ابىروي­مەن اتقاردى. ونى ەلباسى­مىز ءوز ۇندەۋىندە «ءبىز جا­ڭا مەملەكەت, جاڭا ەكو­نو­­ميكا, جاڭا قوعام قۇر­دىق» دەپ ءبىر سويلەمگە سىي­عىزىپ ايتا بىلگەن. سول ءبىر سويلەمنىڭ سالماعى قان­داي دەسەڭىزشى! ەلباسىمىزدىڭ ءتى­كە­­لەي باسشى­لى­عىمەن ات­قارىلعان ىستەردىڭ ەڭ ءبىر ءىرى­لەرىن سانامالاپ قانا وتەيىكشى. قو­عامنىڭ سيپاتىن باسقا سيپاتقا اۋىس­تىردىق. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنەن ال­عان قوعامدىق جۇيەنى, سۇيەككە ءسىڭىپ كەت­كەن سوتسياليستىك سانانى وزگەرتۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز ونى جاساي الدىق. ەكونوميكانى ءبىر جۇيەدەن باسقا جۇيەگە كوشىردىك. ءبارىن ءبىر ورتالىقتان باسقاراتىن, جۇمىسكەرى دە, جالقاۋى دا بىردەي جالاقى الاتىن, نارىقتى ءوندىرىستى بەتالدى جۇرگىزەتىن پارىقسىزدىقتىڭ بەلگىسى دەپ بىلەتىن ۇعىمداردى الماس­تىرۋ قيامەت قيىندىققا ءتۇستى. بىراق نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز ونى جاساي الدىق. وتپەلى كەزەڭدەگى قيىندىقتاردان ەسەڭگىرەي جازداعان ەلدىڭ ەڭسەسىن كو­تە­رىپ, بويىن تىكتەدىك. العاشقى جىل­داردىڭ اۋىرتپالىعىنان ايىعۋ, ءبىز­دىڭ قولىمىزدان مەملەكەت قۇرۋ, دەر­بەس ەل بولىپ تۇرۋ, كۇنكورىستى قام­داعان جانباعىس ەڭبەكتى بولاشاقتى كوزدەگەن جاسامپاز ەڭبەككە بۇرۋ وراسان اۋىر مىندەت ەدى. بىراق نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز ونى جاساي الدىق. شەكارامىزدى شەگەندەدىك. جالپى ۇزىندىعى 15 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن, بەس ەلمەن شەكتەسەتىن شەكارانى باس-اياعى بەس جىلدىڭ ىشىندە قىرۋار كەلىسسوزدەر راۋندىن جۇرگىزە وتىرىپ, عاسىرلار بويى شيىرلانعان تۇيىندەردى ىسكەرلىكپەن, داۋ-دامايسىز تارقاتىپ, بارلىق شەشىمدەردى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دەڭگەيىندە بەكىتىپ الدىق. وسىنىڭ بارىنە نازارباەۆ جەكە باسىنىڭ بيىك بەدەلىمەن قول جەتكىزدى. دالامىزدى دا وزگەرتتىك, قالامىزدى دا وزگەرتتىك, سانامىزدى دا وزگەرتتىك. دالامىزدا مىڭداعان شاقىرىمدىق جارقىراعان جاڭا جولدار سالىنىپ جاتىر. ەلدى مەكەندەردىڭ بارىنە دەرلىك ساپالى اۋىز سۋ جەتكىزىلىپ, گاز قۇبىرى تارتىلىپ جاتىر. قالامىزدا مىڭ-مىڭداعان ءۇي سالىنىپ, بۇرىن كوز الدىمىزعا ەلەس­تەتە دە المايتىن ءزاۋلىم عيماراتتار بوي كوتەرىپ جاتىر. سانامىزدا ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەنىمىزگە, باسقالارمەن تەڭ ەكەنىمىزگە, تاۋەلسىزدىك جولىنا وزىمىزبەن قاتار تۇسكەن جۇرتتاردىڭ الدىندا ءجۇر­گەنىمىزگە, تاڭىمىز تىنىش اتىپ, كەشىمىز تىنىش باتىپ, بەيبىت, الاڭسىز, قايعى-مۇڭسىز ءومىر سۇرگەنىمىزگە شۇكىر­شى­لىك ايتاتىن ەلدىك باقىت سەزىمى جاتىر. كۇنى كەشە عانا, جىل باسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بارلىق اۋداندارىن ارالاپ, ەلمەن كەزدەسىپ, شارۋانىڭ جايىمەن تانىسىپ قايتقانىمىزدا بۇل بايلامىمىز بۇرىنعىدان دا بەكي ءتۇستى. قانداستارىمىزدىڭ قاتارىن قا­لىڭ­داتتىق. نازارباەۆتىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىراعان قان­داستارىمىزدى اتامەكەنگە ورالتۋدى پرەزيدەنت مىندەتىنە كىرىسىسىمەن ەكى اپتاداي ۋاقىت وتەر-وتپەستە قولعا العانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى. 1991 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا قازاق راديوسى ارقىلى ءسوز سويلەپ, بارشا قازاقتى وتانعا شاقىرعان بولاتىن. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزگە ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز قايتىپ كەلدى. ولار ءبىزدىڭ جاڭا كوتەرگەن شاڭىراعىمىزدىڭ كەرەگەسىن كەرىپ, ۋىعىن بيىكتەتۋگە ابىرويلى ۇلەس قوسۋدا. دوستىقتىڭ داڭقتى داستۇرلەرىن دا­مىت­تىق. ساليقالى, سارابدال سىرتقى سايا­ساتىمىزدى قالىپتاستىردىق. قازاقستان­دى الەمگە تانىتتىق. الەمگە قازاقستاننىڭ ەسىگىن ايقارا اشتىق. قا­رۋ­سىزدانۋ ءىسىنىڭ كوشباسشىسى بولدىق. بۇل مارتەبەگە قازاقستان قاي جاعىنان دا لايىقتى. ءبىز اتوم پوليگونى اتتى اجال ارانىن ادامزاتتىڭ تاريحىندا العاش جاپقان, قولىنا ءوزى كەلىپ ءتۇسىپ تۇرعان اسا الاپات قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, ءدۇن-دۇنيەگە دارا ۇلگى كورسەتكەن ەلمىز. ول ابىروي دا بىزگە نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا كەلدى. جاڭا ەلوردامىزدى ورناتتىق. استانا اۋىستىرۋ يدەياسىنىڭ جالعىز اۆتورى دا, ازاتتىقتىڭ التىن قازىعىن ارقا توسىنە قاداۋشى دا, استانانى ايشىقتاپ سالدىرتۋشى دا نازارباەۆتىڭ ءوزى. جاقسىلىعى جالعاسىپ جاتقان جورالى جۇرتپىز. ءبىزدىڭ العان اسۋلارىمىز بارشىلىق. ولاردىڭ ءبارىن سانامالاپ جاتۋ كوپ ۋاقىتتى الادى. سونىڭ ءبا­رىنە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل­باسى رەتىندەگى ەرەن ەرلىگى مەن ەرەكشە ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا عانا ەمەس, 1995 جىلى پرەزيدەنت باستاماسىمەن قابىلدانعان كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن بيلىك نىسانىنىڭ – پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ويداعىداي ويلاستىرىلعانىنىڭ, جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلعانىنىڭ ارقاسىندا دا قول جەتكىزدىك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەل باسقارۋداعى بار قاسيەتى مەن قابى­لە­تىن ءدال وسى پرەزيدەنتتىك بيلىك جۇيە­سى ايقارا اشىپ بەردى. ءبىزدىڭ ەل­دى ەل ەتكەن سەبەپتەردىڭ اراسىندا ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردىڭ ءبىر قولعا بەرىل­گەن­دى­گىن الدىمەن ايتۋدىڭ دا ءجونى بار. ولاي بولماعان كەزدى دە بىلەمىز. ءتاۋ­ەل­سىزدىكتىڭ العاشقى بەلەسىندە ءىس جۇزىندە پرە­زيدەنتتىك-پارلامەنتتىك بيلىك جۇيەسى ور­ناپ, ەلباسىنىڭ كۇنى بويعى ۋاقىتىن جاڭاشىل, توسىن يدەيالارىن دەپۋتاتتارعا تۇسىندىرۋگە جۇمساعان, ءوز كابينەتىنە كەشتەتىپ جەتىپ, نەگىزگى مىندەتىنە تۇنگە قاراي كىرىسىپ جۇرگەن كەزىن دە بىلەمىز. ەلباسىنىڭ ونداي پارلامەنتتەردىڭ ءوزىن-ءوزىن تارقاتۋىنا قارسىلىق كورسەتپەگەن, ءسوي­تىپ ءىس جۇزىندە وكىلەتتى بيلىك تار­ما­عىنسىز وتكەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە زاڭ كۇشى بار 300-دەن استام جارلىققا قول قويۋ مۇمكىندىگىن الىپ, شىن مانىندەگى نا­رىقتىق رەفورمالاردى باستاعان كەزى دە ەستە. الەمدىك باسقارۋ ستاندارت­تا­رى­نا سالا بەرسەك, پرەزيدەنتتىڭ سا­لا­لىق باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن تالقىلايتىن جيىندار وتكىزىپ, جاڭا كاسىپورىنداردى ءوزى اشىپ, جاڭا ونىمدەردى ءوزى قولعا ۇستاپ كورىپ, باعالاپ جاتۋى دا قازىرگى زامانعى دامۋ قيسىنىنا قيعاشتاۋ سەزىلۋى دە مۇمكىن. مەيلى! ساياساتتانۋ تەورەتيكتەرى ءتىپتى سولاي دەسە دەي بەرسىن! ءبىز ءوز جولىمىزبەن – قازاقستان جولىمەن جۇردىك. ول جولدى ەلباسىمىز سالىپ بەردى. نازارباەۆ جاڭا ەلدى قۇرۋ ءۇشىن, ونىڭ مىعىم تۇرۋى ءۇشىن زامان, قوعام, ادام نەنى تالاپ ەتسە, نە كوكەيگە قونىمدى بولسا سونى جاسادى. ودان باسقا جول تىعىرىققا تىرەر ەدى. «ءبىز ىرگەسىن قالاعان دامۋ تراەكتورياسىنىڭ دۇرىستىعىن تاريحتىڭ ءوزى قۋاتتاپ وتىر», دەلىنگەن ۇندەۋدە. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ سەبەبى, ۇندەۋمەن تانىسىپ وتىرىپ بىرەۋ بولماسا بىرەۋدىڭ «نەگىزى دۇرىسى وسى ەكەن عوي, وندا مۇنى نەگە باياعىدان قولعا الماعان؟» دەپ كوڭىلىنە كۇدىك قاشىرۋى دا ابدەن مۇمكىن. «پوليتيكا – يسكۋسستۆو ۆوزموجنوگو» دەگەن ءسوز بار. ساياساتتا كەرەمەتتەر بولمايدى. سايا­ساتتا جاساۋعا بولاتىندى عانا جاساي الاسىز. ساياساتكەردىڭ مىقتىلىعى – سول جاساۋعا بولاتىندى جاساي الۋى. سو­نى­مەن, مۇنىڭ ءبارىن ايتۋداعى ماقسات – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ قازاقستان جاعدايىندا ءوزىن ءوزى تولىق اق­تاعاندىعى جانە اقتاپ وتىرعاندىعى. ۇندەۋدىڭ باستى يدەياسىن ءوز باسىمىز پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ بۇگىنگى قاجەتتىلىككە ساي ترانسفورماتسيالانۋىنا قول جەتكىزۋ دەپ تانيمىز. «قازىر زاماننىڭ ديدارى وزگەردى. ءبىز دە وزگەرۋگە ءتيىسپىز», دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سولاي. زامان وزگەرگەندە قوعام دا وزگەرۋى كەرەك. قازاقستاندا دا قوعامدىق پروتسەستەر جىلدامداپ, كۇردەلىلەنىپ بارادى. مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن ءدال قازىرگى كۇيىندە قالدىرۋعا, جاڭعىرتپاۋعا بولمايتىنى بۇگىندە باسى اشىق جاي. وتە قاراپايىمداتىپ ايتساق, مەملەكەتتى باسقارۋدى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارى بىرلەسە جۇرگىزگەندە عانا ويداعىداي ناتيجە شىعاتىن بولادى. وسى ارادا مىنا جايدى ايتا كەتۋ كەرەك. قالىپتاسىپ قالعان ءسوز ساپتاۋىمەن سويلەگەندە دە, جازعاندا دا «زاڭ شىعارۋشى بيلىك», «اتقارۋشى بيلىك», «سوت بيلىگى» دەي بەرەتىنىمىز بار, نەگىزىندە بيلىك بىرەۋ – مەملەكەتتىك بيلىك. اڭگىمە سول بيلىكتىڭ زاڭ شى­عا­رۋشى, اتقارۋشى, سوت تارماقتارى تۋرالى بولۋعا ءتيىس. كونستيتۋتسيادا «رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن جانە وكىمەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى» دەلىنگەندىكتەن دە پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروتسەستەردى رەت­تەۋدەگى ءبىرشاما وكى­لەت­تىكتەرىن ۇكى­مەت­كە جانە باسقا دا اتقارۋشى ور­گان­دارعا بەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. رەفورمانىڭ ءمانى بيلىك وكى­لەت­­تىلىكتەرىن سارابدالدىقپەن قاي­تا ءبو­لۋدە, تۇتاستاي ساياسي جۇيەنى دەمو­كراتيالاندىرۋدا بولاتىنىنىڭ سەبەبى وسى. ۇكىمەتتى جاساقتاۋداعى پار­لا­مەنت­تىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماسەلەسى كۇن ءتار­تىبىنە قويىلىپ وتىرعانىنىڭ سە­بەبى دە وسى. قىزىق بولعاندا, وسى ەكى ءما­سەلەنى دە كەزىندە قولدان تۋىنداتقان بي­لىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى تارماقتارىنىڭ ءوزى. ءيا, پرەزيدەنت ۇسىنعان كانديداتۋرالارعا جوق جەردەن جاتا جارماسىپ, قالايدا جوعارعى كە­ڭەستىڭ كۇشىن كورسەتىپ قالۋعا تىرىسقان, ايتەۋىر قارسى شىعۋدى ادەت­كە اينالدىرىپ العان دەپۋتاتتاردىڭ ءوزى ەدى. ءيا, پرەزيدەنت العا قويعان ءمىن­دەتتەردى دەرەۋ پرەزيدەنت بەكىتەتىن, پرە­زيدەنت قاداعالايتىن مەملەكەتتىك باع­دار­لامالارعا اينالدىرىپ جىبەرەتىن دە ۇكى­مەت باسشىلارىنىڭ, مينيسترلەردىڭ ءوز­دەرى ەدى. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەن­دە تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋدان قاشقاقتاۋدىڭ شەنەۋنىكتىك شىڭ­نان شىققان شەبەرلىگى ەدى. ەندى ونداي بولمايدى. ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر مەن اكىمدەر وزدەرىنە سە­نىپ تاپسىرىلعان سالاعا, وڭىرگە تىكەلەي وزدەرى جاۋاپ بەرەدى. پالاتا دە­پۋتاتتارى ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ ءوز قىزمەتى ماسەلەلەرى جونىندەگى ەسەپتەرىن تىڭداۋعا, ول ءوز مىندەتتەرىن ويداعىداي ورىنداماعان جاعدايدا (دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسىنىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن) ونى قىزمەتتەن بوساتۋ تۋرالى پرەزيدەنتكە ءوتىنىش جاساۋعا حاقىلى. مۇنداي جاعدايدا پرەزيدەنت ۇكىمەت مۇشەسىن قىزمەتىنەن بوساتادى. بۇل ايتىلعاننىڭ ءبارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنان الىنىپ وتىر. ارينە, جوبانىڭ اتى جوبا. ونى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ تۇتاس ءبىر اي بويى وتكىزىلگەلى وتىر. ايتسە دە ءبىز ءوز باسىمىز بۇل ۇسىنىستاردىڭ قازاقستاندىقتار تاراپىنان تولىق قولداۋ تابارىنا كۇمان كەل­تىر­مەيمىز. ويتكەنى, ەلدە قازىرگى زامانعى سىن-تەگەۋرىندەرگە جاۋاپ قايتارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى مەحانيزمى جاسالۋى كەرەكتىگى تالاس تۋدىرمايدى. ەندى وسى ارادا باعاناعى ايتقان «زامان وزگەرگەندە قوعام دا وزگەرۋى كەرەك» دەگەن ويىمىزدى تاراتا تۇسەيىك. قوعام وزگەرگەندە ادام دا وزگەرۋى كەرەك. قيىننىڭ قيىنى وسىندا. پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىنە «ەلباسى ءبىراز وكىلەتتىكتەرىن ۇكىمەتكە بەرەتىن بولىپتى. پارلامەنتتىڭ باقىلاۋشىلىق ءرولى كۇشەيتىلەدى ەكەن» دەپ وڭايلاتا قاراي سالۋدىڭ ءجونى جوق. ۇندەۋ ءار ادامعا وي سالۋعا ءتيىس. ءبىز ەل بولۋدىڭ, مەملەكەت قۇرۋدىڭ ەڭ قيىن, ەڭ جاۋاپتى بەلەسىنەن ابىروي­مەن وتتىك. تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ ەكىن­شى شيرەگىنە اياق باستىق. ەندىگى جەردە قازاقستانىمىزدى جاس مەملەكەتكە جاتقىزا المايمىز. جيىرما بەس بەلەس­تەن اسقان, بۇكىل الەم بىلەتىن ەلگە اينال­عان مەملەكەتكە قانداي تالاپ قويىلسا دا ارتىعى جوق. وزگەلەردىڭ ءجۇز جىلداپ ءجۇ­رىپ وتكەن جولىن ءبىز وسى جيىرما بەس جىل­دىڭ ىشىندە-اق ءجۇرىپ وتە الدىق, ولار­مەن تەرەزە تەڭەستىرە الدىق. ەندى الەم­دىك دودانىڭ قاندايىنىڭ دا قاق ورتا­سىنا قويىپ كەتىپ, قانداي بايگەگە دە قىسىلماي قوسىلا الامىز. سول بايگەلەردە قاشاعان قۇرىقتاعان قازاقستان تۇلپارىنىڭ مويىنى وزىق بولۋىن جىل سايىن, اي سايىن, كۇن سايىن قامداۋىمىز كەرەك. ەلباسى ۇندەۋى – وسى ۇلى ءىستىڭ قامى. بۇل ۇندەۋ مۇنان بۇرىن جاسالماس ەدى. وسىدان ون جىل بۇرىن دا, جەتى جىل بۇرىن دا, ءتىپتى ەكى جىل بۇرىن دا مۇنداي ۇندەۋ جاسالماس ەدى. ول كەز­دە ەل­دەگى جاعداي مۇنداي شەشىمگە ءپىسىپ-جە­تىلمەگەن بولاتىن. سوندىقتان مۇن­داي شەشىم ول كەزدە ويداعىداي جۇزەگە اسپاس تا ەدى دەپ تە ايتۋدىڭ ءجونى بار. سو­نى­مەن قاتار, مۇنداي ۇندەۋ وسىدان بىرەر جىل كەيىن جاسالسا دا كەش قالعاندىق بولار ەدى. قازىردىڭ وزىندە ۇكىمەتتەن, اكىمدەردەن پرەزيدەنت بەرەتىن وكىلەتتىكتەردى تولىق كولەمىندە پايدالانا الاتىن شاما شىقپاۋى ابدەن مۇمكىن. بۇعان قوعام اۋىسقان وتپەلى كەزەڭدە تالاي جىلدار بويى بەل­گىلى ءبىر دارەجەدە اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءمىن­دەتىن اتقارۋعا ءماجبۇر بولعان, ءسويتىپ مي­نيسترلەردى, اكىمدەردى دايىن شەشىمدى ورىنداۋعا بەيىمدەۋىنە تۋرا كەلگەن ەلباسىمىزدىڭ دا قاتىسى بار سياقتى. تىم تاقىلداپ, تاقىمداي بەرسەك, تاعى ءوزىمىزدى تاراتىپ تىنامىز با دەۋمەن كۇن كەشكەن بۇرىنعى پارلامەنت پالاتالارىنداي ەمەس, بۇگىنگى ءماجىلىس زاڭ جوبالارىن اشىق تالقىلاۋعا سالۋدان, ولاردى قاراستىرۋعا ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلدى تۇلعالارىن, سايلاۋدا پارلامەنتكە وتپەي قالعان ساياسي پارتيالار وكىلدەرىن قاتىستىرۋدان تارتىنباي, جاڭاشا, باتىل جۇمىس ىستەپ وتىر دەگەنىمىزبەن, دە­­پۋتاتتاردىڭ مەملەكەتشىلدىگىن مى­­عىمداۋ, بەلسەندىلىگىن بەكەمدەۋ, كاسى­بي­لى­گىن كوتەرۋ تۇرعىسىنان اتقا­رى­لار شارۋا قىرۋار ەكەنىن ءبىز دە جاق­سى بىلەمىز. مۇنىڭ بارىنە بەلگىلى ءبىر وتپەلى كەزەڭ كەرەك. ۇكىمەتكە نەمەسە پار­لا­مەنتكە بەرۋگە بولاتىن 40 شاقتى وكى­لەتتىكتى زاڭ جۇزىندە رەسىمدەۋ دە ۇزاق ۋاقىتتى الاتىنى انىق. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن ءاربىر وزگەرىستى سالقىن سابىرعا, ساليقالى ساناعا سالىپ ەلەۋ-ەكشەۋ ءبىزدىڭ بارىمىزدەن تاريح ال­دىنداعى, كەلەر ۇرپاقتار الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىككە اسا سەرگەك قاراۋدى تالاپ ەتەدى. «مەن پرەزيدەنت يە وكىلەتتىكتەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن بەرۋگە سانالى تۇردە بارىپ وتىرمىن. مەن مۇنى جالعىز عانا ماقساتپەن – ەلدى باسقارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى, ورنىقتى, زاماناۋي جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن جاساپ وتىرمىن», دەدى ەلباسىمىز. ەلباسى ۇندەۋى – ەلدىڭ ەسەيۋىنىڭ كەلىستى كورىنىسى. پرەزيدەنت تۋعان ەلىنىڭ ەسەيگەنىن, قانداي قيىن مىندەتتى دە دەموكراتيالىق جولمەن شەشە الاتىن كەمەلدىككە كەلگەنىن كورىپ وتىر. بۇل – سەنىم. ەلگە سەنىم, ەلدىككە سەنىم. سول سەنىمگە ساي بولايىق! ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى