موراتوري – مامىلەنىڭ مارتەبەلىسى

جەر كودەكسىن قايتا سارالاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى سوڭعى بىرەر كۇننىڭ بەدەرىندە ەلىمىزدە قوزعالىپ جاتقان تاقىرىپتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدى دا سۇبەلىسى جەر تۋرالى كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە قويىلعان موراتوري بولىپ تۇر. ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسى اۋا ءارتۇرلى الىپ-قاشپا اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنا اينالىپ, بەرتىن كەلە تاقىرىبى ءبىراز شيراي تۇسكەن بۇل شەتىن ماسەلەگە قاشاننان ساليقالى ساياساتتىڭ, بايىرقالى بايلامنىڭ ادامى رەتىندە كورىنىپ جۇرگەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى ارالاستى. اعىمداعى جاعداي ەلباسىن وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا قادام باستىردى. سونىمەن, كودەكستىڭ كەيبىر باپتارىنا توقتاۋ سالىندى, ەكى مينيستر قىزمەتىنەن كەتتى, جاڭا مينيسترلىك قۇرىلدى. نە دەگەندە دە, وسى ارالىقتا تىزگىندى دەرەۋ قولىنا العان ەلباسى تاعى دا تىعىرىقتان شىعاتىن تۋرا جولدى دەر كەزىندە تاۋىپ كەتتى. وسىلايشا اتالمىش قۇجاتتىڭ تالاي جۇرتتىڭ كۇمانىن تۋعىزىپ, تالاسىن قىزدىرا باستاعان باپتار مەن تارماقتاردى قايتادان پىسىقتاپ قاراپ شىعۋعا, تاراپتاردىڭ ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ءبىر مامىلەگە كەلۋلەرى ءۇشىن تابانى كۇرەكتەي جارتى جىل مەرزىم بەرىلدى. بىراق مۇنى كودەكستەگى وزگەرىستەردى تولايىم الىپ تاستاۋ ءۇشىن بەرىلگەن مەرزىم ەكەن دەپ قابىلداۋعا استە بولمايدى. بۇل كەزەڭ, كەرىسىنشە, وسى مەزگىلگە دەيىن جۇرتقا جەتە جەتكىزىلمەگەن جايتتاردىڭ جايىن اشا تۇسۋگە, كوپشىلىك اراسىنداعى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كەڭىنەن جۇرگىزۋگە, وزگەرىستەردىڭ ارتىقشىلىقتارىن دالەلدەۋگە ارنالۋى ءتيىس. جەر – قاي حالىقتىڭ دا, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ ەڭ جاندى جەرى. ويتكەنى, ول – ادامزاتتىڭ پلانەتاداعى ەڭ قۇندى قازىناسى, ەڭ ۇلكەن بايلىعى. ادام بالاسى سوندىقتان دا وسى زامانعا دەيىنگى بارشا سانالى عۇمىرىن ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن كۇرەسۋمەن وتكىزىپ كەلەدى.  ويتكەنى, جەر – تىرشىلىكتىڭ, مولشىلىقتىڭ, مەم­لەكەتتىلىكتىڭ نەگىزى. تاريحشىلاردىڭ دەرە­گىنە سايكەس, سوڭعى 5 000 جىلدىڭ بەدەرىندە جەر ءجۇزى 5 مىڭنان استام الۋان سيپاتتى سوعىستى باستان كەشكەن ەكەن. دەگەنمەن, ماسەلەنىڭ ءمانى تاپ وسى قىر­قىس­تاردىڭ ناقتى سانىندا ەمەس, ءبارى­بىر كوپتىگى كورىنىپ تۇرعان ولاردىڭ دەنىنىڭ جاڭا جەر تەلىمدەرىن باسىپ الۋعا ۇمتىلۋ مەن بۇرىننان بارلارىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىنان تۋىنداعانىندا. نەبىر جەر قايىسقان قالىڭ قولدى باستاعان قولباسشىلاردىڭ ءتۇن قاتىپ, سۋىت ءجۇرىپ, جويقىن جورىقتارعا شىققانداعى كوز­دەگە­ندەرى دە جانعا جايلى مەكەن, جاڭا جەر ىزدەۋمەن بايلانىستى بولعان. جەر ماسەلەسى مەيلىنشە ماڭىزدى. ەگەر ول سونشالىقتى ماڭىزدى بولماسا, 1917 جىلى بولشەۆيكتەر ۋاقىتشا وكىمەتتى قۇلاتىپ, ءوز بيلىگىنە قول جەتكىز­گەن كەزدەگى ەڭ العاشقى قابىلداعان قۇجات­تارى ەسەبىندە جەر تۋرالى دەكرەتتى دۇنيەگە كەلتىرمەس ەدى. ال جەر كەڭىستىك پەن تەرريتوريا رەتىندە حالىق پەن مەم­لە­كەتتىڭ تاعدىرىندا ايرىقشا ءماندى ءرول اتقارادى. جەر – قاشاننان تابيعاتتىڭ اسا ماڭىزدى رەسۋرسى, قورشاعان ورتانىڭ ناقتى نىسانى جانە ەكولوگيالىق ءوزارا بايلانىس جۇيەسىنىڭ ەلەۋلى ەلەمەنتى بولىپ سانالادى. سول سەبەپتەن دە قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان ادەپكى ەلەڭ-الاڭ كەزدەردەن باستاپ ءوزىنىڭ ىرگەسىن نىقتاپ, شەبىن بەكىتىپ الۋعا بارىنشا جاۋاپتى كوزقاراسپەن قارادى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەشەگى كەڭەستىك رەس­پۋبليكالار اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ كورشىلەرمەن شەكارا بەلدەۋلەرى بويىندا دەليميتاتسيا جاساۋ شارالارىن اياقتادى. بىزدە قازىر قوڭسىلارمەن بۇل تاراپتا تالاس پەن داۋ تۋعىزىپ وتىرعان قارىس قادام جەر جوق. وسى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن 8 جىل بويىنا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ تابىستى قورىتىندىسى رەتىندە 14 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق شەكارا شەبىن زاڭداستىرىپ الدىق. بۇلاردىڭ 7 200 شاقىرىمى رەسەيمەن, 2 150 شاقىرىمى وزبەكستانمەن, 1 740 شا­قى­رىمى قىتايمەن, 1 050 شاقىرىمى قىر­عىزستانمەن, 400 شاقىرىمعا جۋىعى تۇرىكمەنستانمەن ەكى ورتاداعى شەكاراعا قاتىستى ءتۇيىندى تۇيتكىلدەردى شەشىپ الۋعا قىزمەت ەتتى. ءسويتىپ, اتا-بابا­لارى­مىزدىڭ اق نايزانىڭ ۇشىمەن, سوم بىلەك­تىڭ كۇشىمەن قانشاما عاسىرلار بويى قورعاپ كەلىپ, كەيىنگى ۇرپاققا اما­ناتقا قالدىرىپ كەتكەن قاسيەتتى جەرىن تۇتاس قالپىندا ۇستاپ تۇرۋعا باعىت­تال­عان باياندى العىشارتتار ۇلكەن ابىروي­مەن جاسالدى. وسىلايشا تورتكىل دۇنيە­نىڭ ءتورت بۇرىشىنان تۇراقتى دوس, سەنىم­دى سەرىكتەس, اينىماس ارىپتەس, كوڭىلى كىرشىك­سىز كورشى تاپقان ەڭسەلى ەلىمىز كەمەل كە­لە­شەك­كە قاراي ارشىندى قادام باسا باستادى. قازاقتا بايىرعىدان كەلە جاتقان: «جەر تاعدىرى – ەل تاعدىرى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. مۇنى ءبىزدىڭ حالقىمىز ارعى زامانداردا ەل تۇتاستىعىنىڭ تاع­دىرى تارازى باسىنا تۇسكەن توقتامىس پەن ەدىگەنىڭ, ءاز تاۋكە مەن ابىلايدىڭ تۇستارىندا تالاي مارتە سەزىنىپ, ونىڭ سالعان سالداۋىر سالماعىن ءاردايىم تالشا موينىمەن كوتەرە بىلگەن. بابا­لارىمىز قىدىر قونىپ, قۇت دارىعان وسىناۋ ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن كەڭ بايتاق اتىراپتى سول سەبەپتى دە كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن امان-ەسەن جەتكىزگەن. وسى رەتتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقان: «جەردەن وتكەن بايلىق جوق: جەر بولسا – ەل بولادى, ەل بولسا – ەر بولادى», دەگەن تۇجىرىمى ەرىكسىز ويعا ورالار ەدى. سونداي-اق, ەلباسى 2002 جىلعى 16 ساۋىردە قازاقستان حالقىنا ارنالعان جولداۋىندا بىلاي دەگەن ەدى: «كەرەك دەسەڭىز, جەرگە دەگەن مەنشىك – ونى اباتتاندىرۋعا, ءوز بالالارىنا شۇرايلى قالپىندا ميراس ەتۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاس. يەسىز جەر جەتىم. ەكولوگيالىق اپاتقا الدىمەن ۇشىرايتىن دا سول يەسىز جەر. قازاقستان جاعدايىندا جەردى نارىق اينالىسىنا قوسۋ دەگەنىمىز – پايدالانىلماي جاتقان وراسان زور رەسۋرستاردى ەكونوميكاعا قوسۋ دەگەن ءسوز...» شىنىندا دا ءبىز بۇگىندە وسىناۋ جەرىمىز ارقىلى بايمىز, وسى جەرىمىزدىڭ ارقاسىندا ەل بولىپ وتىرمىز. بۇعان قوسا, اۋقىمى 271 287 مىڭ گەكتار القاپتى قۇراپ, الەمدە كولەمى جاعىنان 9-ورىن الاتىن قازاقستان جەرىنىڭ قويناۋى تولعان قازبا بايلىق بولىپ شىقتى. قازاق جەرىنىڭ استى دا, ءۇستى دە كەنگە تولى. ايتكەنمەن, جەر استىنىڭ قازىناسىنا عانا يەك ارتىپ, قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋدىڭ ءتۇبى قايىرلى بولا بەر­مەيتىنىن قازىرگى الەمنىڭ تاجىريبەسى ايقىن كورسەتىپ ءجۇر. سوندىقتان دا جاھان جۇرتى كوشۋدى الدەقاشان باستاپ كەتكەن نارىقتىق قاتىناستار زاڭدىلىعىنا باعىنباسقا بولمايتىنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى ءبىلدىرىپ وتىر. ەندى جاقىن جانە الىس بولاشاقتاردا ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونميكالىق جاعىنان قارقىنداپ دامۋى وسى جەر رەسۋرستارىن ساپالى دا ءتيىمدى پايدالانۋعا, تەرەڭ ويلاستىرىلعان جەر ساياساتىن دۇرىس جۇرگىزۋگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ەشبىر كۇمان تۋدىرمايدى. سوندىقتان, سوڭعى كەزدەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جەر ماسەلەسىن تۇبەگەيلى رەتتەۋگە, جەردى پاي­دالانۋ جونىندەگى ءتارتىپتى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋگە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى, بىلە بىلسەك, ءبىزدىڭ ورتاق مەكەنىمىز, اتا جۇرتىمىز بولىپ وتىرعان قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ الداعى تاعدىرىن ويلاعاندىقتان تۋىپ, ونىڭ كەمەل كەلە­شەگىنە جان اشىعاندىقتان شىعىپ جاتقان شاراپاتتى شارالار بولىپ تابىلادى. «الما, ءپىس, اۋزىما ءتۇس!» دەيتىن كۇندەردىڭ كەرى قاراي كەتىپ بارا جاتقانىن دەر كەزىندە ۇعىنعاندىقتان قولعا الىناتىن شارۋالار بولىپ ەسەپتەلەدى. نارىق­تىق قاتىناستار داۋىرىندە جەر تاناپتارىن اينالىمعا جىبەرمەي, بوسقا جاتقىزىپ قويۋ – ادامنىڭ وزىنە ءوزى جا­ساعان قىساستىعى مەن قىلمىسىنا تەڭ. مۇنى جاقسى تۇسىنگەن كورشى رەسەي مەملەكەتى وزدەرىنىڭ قيىر شىعىس اۋما­عىنداعى جەرلەرىن يگەرۋگە تىلەك ءبىل­دىرۋشى وتانداستاردىڭ بارىنە جاقىن ارا­لىقتان باستاپ 1 گەكتار جەردى تەگىن بەرۋگە ۇيعارىم جاسادى. بۇل دا ەرىككەننەن تۋعان شەشىم ەمەس. مۇنداعى ماقسات كوپ جىلداردان بەرى ادام قولى تيمەي, تۋسىراپ جاتقان تۇمسا القاپتاردى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن بەرەكەلى ايماققا اينالدىرۋ بولىپ وتىر. وسى ارقىلى كەيىنگى جىلدارى ادام سانى ازايىپ بارا جاتقان وڭىرلەردى قايتا جانداندىرىپ, ولاردى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا, جان-جاقتان قىسىپ جاتقان ەكونوميكالىق داعدارىس پەن ءتۇرلى سانكتسيالارعا قارسى كۇرەسكە پايدالانۋ مىندەتى كوزدەلىپ وتىر. ەگەر جەر تەلىمى بەس جىل ىشىندە يگەرىلمەسە قايتارىلادى, يگەرىپ, جايناتا السا, ءجون باسقا. بىراق, تابيعاتى اسا قاتال ايماقتاعى تۋسىراعان دالاعا كىم بارا قويادى, ول دا بەيمالىم. ونىڭ جانىندا ءبىر ءتىلىم جەر بولسا دا ساتىپ بەرەتىن قازاقستاننىڭ جاعدايى نارىقتىق قاتىناس تالاپتارىنا ءبىر تابان جاقىن تۇر. ال وسى ارەكەتتەردىڭ ءبارىنىڭ ارعى جاعىندا ماجبۇرلىك جاتىر. سەبەبى, وسى كەزگە دەيىن يگەرىلمەي بوس جاتقان جەرلەردى قازىر جەدەلدەتىپ قولعا الماساق, ەرتەڭ كەش بولىپ قالۋى مۇمكىن. دۇنيە ءجۇزىنىڭ عالىمدارى الداعى 30-40 جىلدىڭ شاماسىندا جەر بەتىندە ازىق-ت ۇلىك پەن اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعى قاتتى بىلىنەتىنىن, پلانەتا حالقىنىڭ كەمىندە 40 پايىزى سول تۇستا ناعىز اشتىق پەن شولگە تاپ كەلەتىنىن قازىردىڭ وزىندە دابىل قاعىپ, ايتىپ كەلەدى. بۇل شىرقىراعان داۋىستىڭ ارعى استارىندا شىنايى شىندىق تۇر. مىنە, سونداي قيىن كۇن كەلگەن كەزدە جەر قاۋىپ وتىرىپ قالماس ءۇشىن دە ءبىزدىڭ وسى كەزدەن باستاپ جەرىمىزدى ءتيىمدى پايدالانا بىلۋگە بەيىمدەلە بەرۋىمىز كەرەك تە شىعار. ەڭ باستىسى, بىزدە ەگىستىك القاپتار مەن مال باسىن ەسەلەپ كوبەيتۋگە جانە ەڭ باس­تىسى ارتىق ءونىمدى كورشىلەس الىپ ەلدەرگە ساۋدالاۋعا, الىپ تا قۋاتتى اگرارلى ەلگە اينالۋعا مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. سونى ۋىس­تان شىعارىپ الماۋ كەرەك. وزگەرىستەر وسى ماقساتتى دا كوزدەگەن ەدى. وكىنىشكە قاراي, ونى ەشكىم تاراتىپ, تالداپ ايتقان جوق. مامانداردىڭ پىكىرلەرىنشە, بۇگىنگى اگرارلىق سەكتوردىڭ تيىمدىلىگىن ەسەلەپ ارتتىرا تۇسپەي, مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى مەن ونىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەشبىر رەتى كەلمەيدى. قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن بۇل ماسەلەگە قازىر الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلدەرى تۇگەل بەت بۇردى. ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاپپاي نازار اۋدارا باستاۋى تەكتەن-تەك ەمەس. الپاۋىت مەملەكەتتەر وسى تۇستا ءوز نارىقتارىن سىرتقى ىقپالدان قورعاۋ ءۇشىن ءدال وسى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى سالاسىندا مەيلىنشە قاتاڭ پروتەكتسيونيستىك شارالاردى ۇستانۋ­دى قولداپ وتىر. وسى رەتتە حالقىنىڭ 42 پا­يىزى اۋىلدىق جەرلەردى مەكەن ەتەتىن ەلى­مىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جۇرتتى جۇمىسپەن قامتۋدا, ولاردىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن ساتۋ مەن ولاردى وڭدەۋگە ارالاسۋلارىندا الاتىن ورنى دا ورنىقتى بولماق. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنە جەكەمەنشىك ەنگىزگەن زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 13 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە جەردىڭ 1,3 پايىزى عانا جەكە وتانداستارىمىزدىڭ قولىنا وتكەن. ويلاناتىن جايت. سوندىقتان دا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا الەمنىڭ ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا كوشباسشىلار قاتارىنان تابىلۋى ءۇشىن اگرارلىق سەكتوردى اۋقىمدى تۇردە جاڭعىرتۋ مىندەتىن العا قويعان بولاتىن. ال قازاقستاننىڭ زور الەۋەتىنىڭ ارقاسىندا وسى مىندەتتى ىسكە اسىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى جەرلەردىڭ بەلسەندى نارىقتىق اينالىمىن قامتاماسىز ەتۋ مەن ونى جاساۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ, جەر قورىنىڭ ەكونوميكالىق قايتارىمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2015 جىلعى 2 قاراشادا قابىلدانعان جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار وسى مۇمكىندىكتى ارتتىرا تۇسەتىن بولادى. شىنىندا دا كودەكستە جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىلاتىنى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان. وندا تەك جەردىڭ مەنشىك يەسى بولۋى كەرەكتىگى, ونىڭ دۇرىس پايدالانىلۋى ءۇشىن قازاقستان ازاماتتارىنا جەردى جەكەشەلەندىرۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ عانا قاراستىرىلعان. وسىلايشا جەردىڭ يەسىزدىككە ۇشىراۋىنان, قۋراي مەن قامىستىڭ استىندا قالىپ, تۇسىنىكسىز ماقساتتا پايدالانىلماي قالۋىنان ساقتانۋ شارالارى العا تارتىلعان. وكىنىشكە قاراي, ءتيىستى ۆەدومست­ۆولار مەن ماماندار تاراپىنان اۋىل­شارۋا­شىلىق تاۋارلارىن ءوندىرۋ­شىلەر ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن قولداۋدىڭ پارمەندى شاراسى بولعالى تۇرعان وسى وزگەرىستەردىڭ جايىن جالپى جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرىپ بەرۋ جاعى ونشالىقتى جەتىسە بەرمەدى. مۇنى ەلباسى ۇستىمىزدەگى جىلعى 5 مامىر كۇنى وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالىپ وتكىزىلگەن وتى­رىستىڭ بارىسىندا بارىنشا اشىق ايتتى. سونىڭ ىشىندە وسى ماسەلەنى بارشا حالىققا جەتكىزۋ تاپسىرىلعان ۇلتتىق ەكونوميكا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى سەنىم بيىگىنەن كورىنە المادى. باسقاسىن ايتپاي-اق قويايىق, وسى كۇندەردە رەسپۋبليكانىڭ باس گازەتى – «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءتىلشى­لەرى ەكى مينيسترلىكتىڭ دە جاۋاپتى قىز­مەت­كەرلەرىنەن وزدەرىن تولعان­دى­رىپ جۇرگەن سۇراقتاردىڭ بىردە-بىرىنە ناقتى جاۋاپ الا المادى. ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ قانداي دا ءبىر ساۋالدارىنا ونداعى ماماندار جەر كودەكسىنە قاتىستى تۇسىندىرمە ماتەريالداردىڭ مينيسترلىكتەر سايتتارىنا ءىلىنىپ تۇرعاندارىن العا تارتىپ, تۋرا كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە تۇسىندىرمە بەرۋدەن جالتارۋمەن بولدى. ال ەندى بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ پاراق­شاسىندا اۆسترالياداعى جەر جاعدايىن بىزبەن سالىستىرعان ەكەن, ماڭگى جاسىل قۇرلىق پەن قىستا 40 گرادۋس, جازدا دا 40 گرادۋس بولاتىن ءبىزدىڭ جەردى قاتار قويۋ قيسىندى ما؟ مۇنى گازەتكە قالاي بەرەمىز؟ تەگىندە ەلباسى ەكى مينيستر­لىك­تىڭ دە وسى اسا ماڭىزدى ناۋقان كەزىن­دە ءما­سەلەگە سونشالىقتى ءجۇردىم-باردىم قا­راپ, مىندەتتەرىن ورىنداۋدا نەم­كەتتى­لىك كورسەتكەنىن بىردەن تاپ باسىپ تانىپ وتىر. وسى كۇندەرى جەر تۋرالى كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا وراي تولقىپ, وزدەرىنىڭ نارازىلىقتارىن بىلدىرگەن جۇرتقا دا كىنارات قويا المايسىز. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى وسىعان وراي: «ەگەر جەرگە ءدال وسىلاي كوڭىل بولىنەتىن بولسا, بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوز جەرىن قاسىق قانى قالعانشا قورعايتىنىن كورسەتەدى», – دەپ وتە ورىندى ءتۇيىن ءتۇيىپ ءوتتى. بىراق, ولارعا كەزىندە ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تارقاتىپ ايتىپ بەرەتىن بىلىكتى مامان تابىلماعانى ءبارىمىزدى قىنجىلتتى. ال وسى مىندەتتى ءجۇ­زەگە اسىرۋ جۇكتەلگەندەر اراسىنان ەل­باسى سياقتى: «اۋىل شارۋاشىلىعى جەر­لەرىن شەتەل ازاماتتارى مەن كومپانيا­لارىنا ساتۋ تۋرالى ماسەلە جوق, ول ءتىپتى تال­قىلانبايدى دا. بۇل تاقىرىپتىڭ ءتوڭى­رەگىندەگى الىپقاشپا اڭگىمەنىڭ ءبارى نەگىز­سىز. ءبىزدىڭ ماقسات – اۋىل شارۋاشى­لى­عى­­مەن اينالىساتىندارعا جەكەمەن­ش­ىگى­نە جەر الۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ. ەگەر ولار جەرگە يەلىك ەتەتىن بولسا, ونى كۇتىپ-باپ­تاپ, قادىرلەيتىن بولادى. جەر – اتا-بابامىزدان مۇراعا قالعان ءبىزدىڭ باستى باي­لى­عىمىز», – دەپ ءبارىن تۇسىنىكتى تۇردە اشىق جايىپ سالاتىن قايراتكەر تابىلعان جوق. سوندىقتان, پرەزيدەنت ەڭ سوڭعى ساتتە: «مەن ەندى مىناداي شەشىم قابىل­دايمىن: جەر كودەكسىنىڭ قوعامدىق رەزونانس تۋدىرعان بىرقاتار نورمالارى, ناقتى ايتقاندا, بىلتىرعى ەنگىزىلگەن ءتورت نورمانى كۇشىنە ەنگىزۋگە موراتوري جاريالايمىن», – دەپ مالىمدەدى. ول سونىمەن بىرگە, بۇل ماسەلەنى قايتا تالقىلايتىن, پىسىقتايتىن ارنايى كوميسسيانىڭ قۇرى­لاتىنىن ايتا كەلىپ, ءتيىستى جاۋاپتى لاۋا­زىمدى تۇلعالارعا الدىمەن جاعدايدى ەگجەي-تەگجەيلى قاراپ, حالىققا ءتۇسىن­دىرىپ, پارلامەنتپەن بىرگە شەشىپ الۋدى تاپسىرىپ, سودان كەيىن ءىس وڭدالعاندا بارىپ ءموراتوريدىڭ الىناتىنىن اتاپ ءوتتى. «حالىققا ۇنامايتىن زاڭنىڭ كەرەگى جوق», – دەپ اشىعىنا كوشتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى اڭگىمەنىڭ جەلىسىندە ودان ءارى. بىراق, حالىققا ناقتى ماسەلەنى تولىق جەتەتىندەي ەتىپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك. بۇل جەردە موراتوري الىنعاننان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قانداي ارتىق­شى­لىقتارعا يە بولىپ, قانداي سيپات الا­تىنى دا ۇعىنىقتى تىلمەن جەتكىزىلۋى كەرەك. شىن مانىندە اۋىلدىڭ جايىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتەتىن­دەردەن ارتىق بىلەتىن ەشكىم جوق. سون­دىق­تان, ءبارىن بەزبەن باسىنا سالا كەلىپ, شەشىمدى سوزدەردى دە سولار ايتۋعا ءتيىس. مارتەبەسى بيىك موراتوريدەن كەيىن ءبىزدىڭ كوڭىلگە تۇيگەندەرىمىز وسى بولدى. ەركىن قىدىر, «ەگەمەن قازاقستان»