جەڭىس دەگەن ءسوز ادام جۇرەگىن قۋانىشقا بولەپ, جىگەرىن جاسىنعا جانيتىن قۇدىرەتكە يە. جەڭىس دەگەندە تۇلا بويىنا ماقتانىشتىڭ نۇرى تارامايتىن ادام جوق شىعار. ال بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ۇلى جەڭىستىڭ ورنى ەرەكشە. سول ءبىر ەل باسىنا كۇن تۋعان سۇراپىل سوعىس جىلدارى ەلىن جاۋدان قورعاعان ەرلەردىڭ ەرلىك ىستەرى جىل سايىن وسى ۇلى جەڭىس كۇنىندە سانامىزدا قايتا جاڭعىرادى. ۇلى جەڭىس كۇنى قارساڭىندا شپەكباەۆتار اۋلەتى دە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ يەگەرى, سوعىستا روتا كومانديرى بولعان اكەلەرى جاتقامباي مەن اتالارى مۇساحاننىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتەدى.
جاتقامباي مۇساحان ۇلى الماتىداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن تەحنيكۋمدا وقىپ جۇرگەندە 1939 جىلى اسكەرگە الىنادى دا, كوپ ۇزاماي سوعىس باستالادى. سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق ونى التى ايلىق سەرجانتتىق كۋرسقا وقۋعا جىبەرەدى. ول ەڭ العاش قاندى مايدانعا ۋكراينانىڭ تەرنوۆايا ستانساسىندا كىرىپتى. ەڭ العاشقى كورگەن قاندى قىرعىنى بولعاندىقتان با جاتقامباي اقساقال سول ءبىر سوعىسقا كىرگەن العاشقى ساتتەرىن ەشقاشان ەستەن شىعارعان ەمەس. حاركوۆ قالاسىنا تاياۋ وسى ءبىر شاعىن ستانسا ءۇشىن بولعان ۇرىس ون ءۇش كۇنگە سوزىلىپ ەدى. الماتىدا قۇرىلعان 38-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى وسى ۇرىستا اسقان تاباندىلىق تانىتقانى سوعىس تاريحىنان بەلگىلى. تەرنوۆايا ستانساسىن قاسىق قانى قالعانشا قورعاعان جاۋىنگەرلەردىڭ ساپىنداعى اعا سەرجانت جاتقامباي كەلەسى ۇرىسقا دونداعى روستوۆ قالاسىندا كىرەدى. باسىنان باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان نەمىس اسكەرىنىڭ جويقىن كۇشىنە توتەپ بەرە الماي شەگىنە سوعىسقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ رۋحىن كوتەرگەن قاسيەتتى «جەڭىس» دەگەن ءسوز ەدى. جاتقامباي مۇساحان ۇلىنىڭ ستالينگراد قالاسىن قورعاۋداعى ەرلىگى بۇگىنگى ۇرپاقتارى ءۇشىن ءاردايىم ماقتانىشقا اينالعان ەرلىك دەسە دە بولادى.1942 جىلدىڭ 17 شىلدەسىنەن باستاپ 1943 جىلدىڭ 2 اقپانىنا دەيىن سوزىلعان ستالينگراد شايقاسى كەزىندە جاتقامباي دا جارالانىپ, ساراتوۆ قالاسىنداعى اسكەري گوسپيتالعا تۇسەدى.
وسى شايقاس كەزىندە ستالينگراد ماڭىندا نەمىستەر بەكىنگەن ءبىر توبەنى الۋدىڭ ماڭىزى زور بولدى. پولكتىڭ العا جىلجۋىنا توبەگە بەكىنگەن نەمىستەر كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرىپ الادى. ونى تالقانداۋ مىندەتى ج.شپەكباەۆتىڭ ۆزۆودىنا جۇكتەلەدى دە, جاۋىنگەرلەر جەر باۋىرلاي العا جىلجيدى. بىراق كوپ ۇزاماي نەمىستەردىڭ قارشا بوراعان وعىنىڭ استىندا قالعان سولداتتاردىڭ العا جىلجۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. مۇنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە جاۋدى ايلامەن جەڭبەسە, ادامداردى تەككە قىرىپ الۋ قاۋپى زور بولاتىنى ءسوزسىز. ۆزۆود كومانديرى دەرەۋ ايلاعا كوشىپ, سوعىس تاكتيكاسىن وزگەرتەدى دە, ويلاماعان جەردەن ءۇش جاقتان «ۋرالاپ» اتوي سالعان كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ جانكەشتى شابۋىلىنان ساسقالاقتاپ قالعان جاۋ اسكەرى لەزدە قولعا تۇسەدى. كومانديردىڭ جان الىپ, جان بەرىسكەن شەشۋشى ساتتە ۇتىمدى شەشىم قابىلداپ, جاۋ ۇياسىن تاس-تالقان ەتكەن تاپقىرلىعىنا ءتانتى بولعان پولك كومانديرى جاتقامباي مۇساحان ۇلىن قىسقا مەرزىمدى كومانديرلەر دايارلايتىن كۋرسقا جىبەرەدى. ونى اياقتاپ, كىشى لەيتەنانت شەنىن العان جاتقامباي قايتادان مايدان الاڭىنا ورالدى. كوپ ۇزاماي روتا كومانديرى بولىپ تاعايىندالدى.
ال ونىڭ سوعىستاعى ەڭ العاشقى جوعارى ناگراداسى – «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن الۋ كەزىندەگى ەرلىگى دە ءبىر توبە. ديۆيزيا كومانديرى كىشى لەيتەنانت ج.شپەكباەۆتى روتا كومانديرى ەتىپ تاعايىنداي سالىسىمەن وعان ءجاي سولداتشا كيىنۋگە بۇيرىق بەرەدى. ادەتتە, مۇنداي تاپسىرما اسا قيىن كەزەڭدەردە بەرىلەتىنىن بىلەتىن كوماندير الداعى شايقاستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بار جان-تانىمەن سەزىنەدى. ويتكەنى, شابۋىل كەزىندە نەمىستەر كوماندير كيىمىندەگىنى ەڭ ءبىرىنشى نىساناعا الاتىنى, تىپتەن جاۋ قولىنا تۇسە قالسا دا كومانديرلەرگە ەڭ قاتاڭ جازا تاعايىندالاتىنى انىق. ديۆيزيا كومانديرىنىڭ جاڭادان عانا روتا كومانديرى بولىپ تاعايىندالعان ءوزىن وسىنداي قاۋىپتەن قورعاشتاعان قامقورلىعى ونىڭ جىگەرىنە جىگەر قوسا ءتۇستى. راسىندا دا, شپەكباەۆتىڭ روتاسى تالاي بوزداقتىڭ قانى ءتوگىلگەن, جانى ۇزىلگەن بەكىنىستى الۋدا اسقان تاباندىلىق كورسەتتى. روتا كومانديرىنىڭ «وتان ءۇشىن العا!» دەپ ساڭقىلداعان جىگەرلى داۋىسىنىڭ ءوزى سولداتتاردىڭ رۋحىن كوتەرىپ, جەڭىس بيىگىنە كوتەردى. مىنە, وسى شايقاستاعى ەرلىگى ءۇشىن ج.شپەكباەۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى.
جاتقامباي مۇساحان ۇلى دنەپردى الۋ كەزىندە دە ەرلىك كورسەتكەن كوماندير. دنەپردىڭ ەكى بەتىنە ورنالاسقان ەكى جاقتىڭ اسكەرى دە ولىسپەي بەرىسپەۋگە بەل بايلاعانداي. بۇل شايقاستا دا ول باسقاراتىن روتاعا ەڭ ماڭىزدى تاپسىرما – ءتۇن جامىلىپ وزەننىڭ نەمىستەر بەكىنگەن جاعىنا ءوتىپ, سونداعى توبە باسىنا پۋلەمەتتەرىن ورناتۋ ەدى. ەگەر وسى تاپسىرما ويداعىداي ورىندالسا كەڭەس اسكەرى نەگىزگى شابۋىلعا كوشكەندە روتا مىنا جاقتان ولارعا قولداۋ كورسەتپەك. بۇل تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن روتا ءتۇن قاراڭعىسىن جامىلىپ, وزەننەن قايىقپەن ءوتۋى كەرەك بولاتىن. كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ بۇل ارەكەتىن بايقاپ قالعان جاۋ جاعى وزەن بەتىن بارلاۋ بارىسىندا سامولەتتەن قارۋ-جاراق تيەلگەن قايىقتارعا وق جاۋدىرادى. بۇل شابۋىلدان دا امان قالعان روتا تۇندەلەتىپ, كەلەسى جاعاعا اسىقتى. بىراق جاتقامباي وسى ماڭىزدى تاپسىرمانى ورىنداۋ كەزىندە جەلكەسىنە بومبا جارىقشاعى ءتيىپ تاعى دا جارالانادى.
ول قىرعىن سوعىستا ءجۇرىپ قازاقتىڭ «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەگەن ءسوزىنىڭ تەگىن ايتىلماعانىنا كوز جەتكىزەدى. سوعىس كەزىندە ءۇش رەت جارالانعانىن ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە, قانشاما رەت اجال اۋزىنان امان قالدى. ول اتاقتى كۋرسك شايقاسىنا دا باستان-اياق قاتىسىپ, بەلگورود, دنەپردى الۋعا, مولداۆيا, بولگاريا, ۆەنگريا, يۋگوسلاۆيانى نەمىس باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە قاتىسىپ, ۇلى جەڭىستى ۆەنا قالاسىندا قارسى الادى. بىراق جاتقامباي مۇساحان ۇلىنا سوعىس بىتىسىمەن تۋعان جەرگە ورالۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ۋكراينادا ەكى جىل اسكەري بورىشىن وتەۋگە قالدىرىلعان ول, تۋعان ۇياسىنا سوعىس باستالماي تۇرىپ كەتكەننەن جەتى جىلدان سوڭ ءبىر-اق ورالدى.
جاتقانبايدىڭ اكەسى مۇساحان شپەكباەۆ ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تابادى. جالعىزىنىڭ جولىندا جانىن قۇرباندىق ەتۋگە ايانباعان اكەسى جاتقامبايدىڭ وتان قورعاۋعا اتتانىپ بارا جاتقانىن ماقتانىش تۇتىپ, «بالام, ەلىڭە ابىرويلى قىزمەت ەت تە امان-ساۋ ورال!» دەگەن بۇيرىققا بەرگىسىز تىلەكپەن شىعارىپ سالىپ ەدى. جالعىز ۇلى اسكەرگە الىنىسىمەن كوپ ۇزاماي سوعىس باستالعاندا سىرتقا بىلدىرمەگەنمەن, ىشتەي جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, تاڭىرىدەن جاتقامبايدىڭ اماندىعىن تىلەگەن شىعار. اكەسى مۇساحان مەن اناسى ايمان جاتقامبايدان «التى ايلىق سەرجانتتىق كۋرستى ءبىتىردىم, ەندى ۋكراينا جەرىندە سوعىسقا كىرگەلى تۇرمىز» دەگەن حات العاننان-اق قۇدايعا جالبارىنۋمەن بولدى. 1942 جىلدىڭ باسىندا مۇساحاننىڭ ءوزى دە ەل قورعاۋعا اتتانىپ كەتتى. ونى سول كەزدە «سوعىستا ۇلىمدى كورىپ قالارمىن» دەگەن ارمان شيراتا تۇسكەنى دە شىندىق. بىراق بالاسىمەن ءبىر مايداندا سوعىسىپ جۇرگەن مۇساحاننىڭ ماڭدايىنا جالعىزىن ءبىر كورىپ ءولۋدى جازباپتى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى جاتقامباي شپەكباەۆ تۋرالى ءاڭگىمەلەگەندە ونىڭ سوعىستا وپات بولىپ, مايدان دالاسىندا قالعان اكەسى مۇساحان جايلى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ستالينگراد شايقاسى كەزىندە قازا تاپقان اكەسىنىڭ جەرلەنگەن ورنىن تابۋ جاتقامبايدىڭ كوكەيىنە تۇنعان ۇلكەن ارمانى ەدى. سول ارمانىن گەنەرال ۇلى اليك شپەكباەۆ ورىندادى. ول اتاسى مۇساحان شپەكباەۆتىڭ ساراتوۆ قالاسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەنىن تاۋىپ, تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن سالىپ قايتتى.
قارت جاۋىنگەر, كوماندير جاتقامباي اقساقال 2007 جىلى 87 جاسىندا قايتىس بولدى. شپەكباەۆتار اۋلەتى اكەلەرىنىڭ كوزى تىرىسىندە ۇلى جەڭىس كۇنىن ۇلكەن مەرەكەگە اينالدىراتىن. بۇگىندە ونىڭ ۇل-قىزدارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرى وتان الدىنداعى عانا ەمەس, ۇرپاعى الدىنداعى اكەلىك پارىزىن دا ابىرويمەن وتەپ كەتكەن اكەلەرىن جىل سايىن جەڭىس كۇنىندە ەسكە الىپ وتىرادى.
گۇلنار جاپارعاليقىزى
الماتى