قاھارمان بارلاۋشى

ارحيۆ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, وشاقباي ىلەباي ۇلى اپباسوۆ 1942 جىلدىڭ قاڭتارىندا 19 جاسىندا جامبىل وبلىسىنىڭ جامبىل اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتان سوعىسقا شاقىرىلعان. مايداندا ءتۇرلى اسكەري امالداردى مەڭگەرىپ, قىسىلتاياڭ كەزدە قىراعىلىق تانىتقان سەرجانتتىڭ جاۋدى قاپىدا قالدىرىپ, ابجىلدىك تانىتقان كەزى از ەمەس. الدىمەن, 1944 جىلدىڭ ماۋسىمىندا جاۋعا قارسى شايقاستا كورسەتكەن جانقيارلىق قايسارلىعى ءۇشىن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى (№30674078 جازبا). بۇل مەدالعا ۇسىنىلعان ماراپاتتاۋ قاعازىندا 1-ديۆيزيوننىڭ 2-باتارەياس­ى ەسەپتوبىنىڭ كومانديرى, گۆارديا سەرجانتى وشاقباي اپباسوۆتىڭ 1944 جىلدىڭ 27 ماۋسىمىندا جاساعان العاشقى ەرلىگى جايىندا باياندالادى. ءدال وسى كۇنى ساعات 11-دە بەشەنكوۆيچي اۋدانىنان ىلگەرى جىلجىپ بارا جاتقان كەڭەستىك اسكەرلەرىنىڭ كولونناسىنا ءبىر توپ نەمىس سولداتى ۆەرحوۆە سەلوسىندا شابۋىل جاسايدى. ال, 1944 جىلدىڭ 23 ماۋ­سىمىنداعى گۆارديا سەرجانتى و.اپباسوۆ بەرگەن ناقتى دەرەك­تەردىڭ ارقاسىندا, شۋمي­لي­نو اۋدا­نىندا جاۋ­دىڭ ەكى باتارەياسى تاباندا جويىل­عان. مىنە, وسىلايشا قازاق ساربازىنىڭ ۇرىس دالاسىندا كورسەتكەن تاباندىلىعى مەن قىراعىلىعىن, جاۋدان سەس­كەنبەس قايسارلىعىن, اقىل­دى­لىعى مەن بىلگىرلىگىن جوعارى باعا­لا­عان 1-ديۆيزيونعا قاراستى 2-باتارەيا كومانديرى, گۆارديا كاپيتانى ۋگريۋموۆ مەملەكەتتىك ناگرا­داعا لايىق دەپ تاپقان. بۇل اسكەري قۇرى­لىمنىڭ بەلورۋسسيا جەرىن ازات ەتۋ مايدانىنا بەلسەنە قاتىسقانىن ارحيۆتىك دەرەكتەر ايعاقتايدى. قازاق جەرىنەن اتتانعان ماي­دان­گەر­لەردىڭ قاي-قايسىسى دا ەلدەن جىراق, قان ماي­داننىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇرىپ, سول كەز­دەگى ورتاق وتانىن باسقىنشىلاردان ازات ەتۋ جولىندا بار قابىلەتىن, ءبىلىمىن جۇم­ساپ, جاۋ قولىندا قالعان قالالار مەن اۋىل­داردى بوساتىپ الۋدا كەسكىلەسكەن ۇرىس­تى باستان كەشىپ, ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كور­سەت­كەنى اقيقات. ولاردىڭ الدىڭعى ساپىن­دا گۆارديا سەرجانتى وشاقباي اپباسوۆ­تىڭ بولعانىنا تاريحي دەرەكتەر كۋا. تاعى ءبىر ارحيۆتىك ماعلۇماتقا كوز جىبەرەلىك. بولىمشەنىڭ 1944 جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندەگى №68 بۇيرىعىندا (ارحيۆ تسامو, قور 33, حاتتاما 690155, ساقتاۋ بىرلىگى 6243, جازبا №35454998) گۆار­ديا سەرجانتى وشاقباي ىلەباي ۇلى اپباسوۆتىڭ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە ۇسىنىلعانى جونىندە تولىق مالىمەت كەلتىرىلگەن. مارا­پاتتاۋ قاعازىندا بايان­دال­عان­داي, ۆيتەبسك بريگاداسى 1/37 گۆارديالىق ارمياسى زەڭبى­رەك ارتيللەريا باسقارماسى باقى­لاۋ­شىلار ۆزۆودىنىڭ اعا بارلاۋ­شىسى و.اپباسوۆ 1944 جىل­دىڭ 13 قىركۇيەگىندە جاۋ اسكەرىنىڭ كۇش­­تى قار­سىلىعىنا قاراماستان, ءوز ءومى­رىنە قاۋىپ-قاتەر ءتونىپ تۇر­سا دا, قاھار­مان­­دىق­پەن جاۋ شەبىنە باقىلاۋ ءجۇر­گىز­گەن. قازاق بار­لاۋ­شىسىنىڭ سەبەلە­گەن وق­تىڭ استىندا قالىپ, باتىل ءارى جە­دەل ءىس-ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىندە جاۋ­­دىڭ 2/105 مم باتارەياسى مەن 3/75 مم باتا­­رەيا­سىنىڭ ور­نى انىقتالىپ, بالدون اۋدا­نىن­دا دۇشپاننىڭ جاياۋ اسكەرىنىڭ تانك­كە شوعىرلانىپ جاتقانى تۋرالى ءمالى­­مەتى دەر كەزىندە قول­باس­شىلىققا جەت­كى­زى­لەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەڭەس ارتيل­لەريس­تەرى جاۋدىڭ 2 باتارەياسىنىڭ تاس-تالقانىن شىعارادى. سونداي-اق, نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ جاياۋ اسكەر باتالونى جاۋىنداي سەبەلەگەن زەڭبىرەك وعىنان توز-توزى شىعىپ, جان-جاققا بىتىراي قا­شا­دى. ءسويتىپ, فاشيستەردىڭ ءبىر ماشيناسى تاباندا ىستەن شى­عا­دى. اعا بارلاۋشى وشاقباي ىلەباي ۇلى وسى ەرلىگى ءۇشىن 1-بارلاۋ­شىلار ديۆيزيونىنىڭ باستىعى, گۆارديا اعا لەيتەنانتى تيۋحوۆ پەن بريگادا كومانديرى, گۆارديا مايورى كۋليشتىڭ ۇسىنۋىمەن جوعارى ماراپاتقا – «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە يە بولادى. بۇل ماي­دانگەردىڭ ۇرىس دالاسىندا ەلىن قورعاۋ جولىندا كورسەتكەن جان­قيارلىق ەرلىگىنە كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەت ەكەنى ءسوزسىز. ارينە, وق پەن وتتىڭ استىندا, تولار­ساقتان ساز كەشىپ, ەل مەن جەردىڭ ازات­تىعى ءۇشىن كۇشى باسىم, ايلالى جاۋ­مەن الىسقان جاۋىنگەرلەردىڭ ءبارى دە قولى­نان كەلگەنشە ايانىپ قالماعانى بەل­گىلى. قاي مايدانگەر دە جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن كەسكىلەسكەن مايدان شەبىندە ءبىرىنشى بولىپ باس­قىن­شىلارعا تاپ بەرىپ, جۋساتىپ سالۋعا ۇمتىلاتىنىن ءار ار­دا­گەردىڭ اڭگىمەسىنەن ەستىپ, ۇعىپ جۇرگەن جوقپىز با؟! سول سەبەپ­تى كەيىپكەرىمىز وشاقباي ىلەباي­ ۇلىنىڭ ءبىز ءسوز ەتكەن ىستەرى دە باسقا مايدانگەر سەرىكتەستەرىمەن بىرگە جۇزەگە اسىرىلعان ءساتتى وپە­را­تسيالاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىندە ەش كۇمانىمىز جوق. 1945 جىلدىڭ ساۋىرىندە نەمىس باسقىن­شىلارى جەڭىلىسكە ۇشى­راپ, كەڭەس وداعىنىڭ اۋما­­عى­نان ءوز جەرلەرىنە قاراي تىق­سىرى­لىپ, كەڭەستىك ارميا­سى­نىڭ جە­ڭىس­كە قول جەتكىزە باس­تاعان كەزى ەدى. بۇل ۋاقىتتا كىشى لەيتەنانت اسكەري شەنىن العان وشاقباي اپباسوۆتىڭ تاعى ءبىر ەرلىگى ءۇشىن 1945 جىلدىڭ 9 ءساۋىرىن­دە ديۆيزيون كومانديرى, گۆارديا مايورى مالىشەۆتىڭ ۇسىنۋىمەن, وعان II دارە­جەلى «وتان سوعىسى» وردەنى بەرىلەدى. گۆار­ديا كىشى لەيتەنانتى و.اپباسوۆ بۇل جولى قانداي ەرلىك جاسادى دەيسىز عوي؟! ەندى سوعان توقتالايىق. بۇل كەزدە كەڭەس اسكەرلەرىنەن كۇن-ءتۇن ساناپ, ساعات ساناپ, ءسات ساناپ ۇلكەن شىعىنمەن, زور كۇش­پەن ىعىسقان نەمىس باسقىنشىلارى ءار­بىر سۇيەم, ءاربىر ورام ءۇشىن جانتالاسا توي­تارىس بەرۋگە تىرىسقانى تاريحتان ايان. اسىرەسە, كەنگيسبەرگ قالاسى ءۇشىن قان­دى شايقاس ءجۇرىپ جاتقان بولاتىن. وشاق­باي اپباسوۆتىڭ وسىناۋ شايقاستا كورسەتكەن ەرجۇرەك ءىس-قيمىلى جونىندە ماراپاتتاۋ قاعازىندا گۆارديا مايورى مالىشەۆ بىلاي دەپ ناقتى ءارى سۇيسىنە جازادى: «كەنيگسبەرگ قالاسى ءۇشىن بولعان شايقاستا ءوزىن ەرجۇرەك وفيتسەر رەتىندە كورسەتتى. جاياۋ اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ, جاۋدىڭ باتارەيالارىن, دوت, دزوت ورنىن انىقتاۋدى ۇيىمداستىردى, وسىلايشا 4 ارتيللەريا باتارەياسىن, دوت, 6 دزوت-تىن بايقاعان. ءبىر ءوزى 2 ارتيللەريا باتارەياسىن, 3 مينومەت باتارەياسىن جانە 4 دزوت-تى تاپتى. باتارەيانىڭ وق اتۋ نىساناسىنا تۇزەتۋلەر جاساۋ ار­قىلى جاۋدىڭ ارتيللەريالىق باتارەياسىنىڭ كوزى جويىل­دى, 2 دزوت-ى مەن جاياۋ اسكەر ۆزۆودىنا دەيىن تالقاندالدى». مىنە, ناعىز ەرلىك دەگەن وسى بولار, ءسىرا!.. وسىلايشا, وشاقباي ىلە­باي­ ۇلى­نىڭ جاۋدىڭ بەرىك بەكى­نىسىن ءدوپ باسىپ, انىق تانىپ, ارتيللەريالىق, مينومەتتىك باتارەيالارىنىڭ ورنالاسۋى جونىندە اسا قۇندى دەرەكتەردى الۋى ارقاسىندا, ولاردىڭ كوزى جويىلىپ, اسكەرلەرىمىزگە جەڭىسپەن العا جىلجۋىنا مۇمكىندىك تۋعان. ارحيۆتەردە قاتتالىپ, وسى كۇنگە دەيىن قۇندى قۇجات رەتىندە ساق­تالىپ كەلگەن فاكتىلەر بىزگە باتىل بارلاۋشى, قايسار مايدانگەر, قاھارمان قازاق وفيتسەرى جايىندا وسىلايشا سىر شەرتەدى. وشاقباي ىلەباي ۇلى ەلگە ورالىسى­مەن, ەڭبەككە بەل شەشە ارالاسىپ, پار­تيا ۇيىمدارىندا بىرقاتار جاۋاپتى قىز­مەتتەر اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, جام­بىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ پارتيا بولىمىندە نۇسقاۋشى, كاسىپوداقتار جانە كومسومول ورگاندارىندا جاۋاپتى جۇ­مىستار اتقارادى. ءوز ىسىنە مىعىم, ورتاسىنا سىيلى ەڭبەك ارداگەرى پارتيا قىزمەتىندە دە ۇلكەن ابىرويعا بولەنگەنى انىق. جامبىل وبلىسى جامبىل اۋدانىن­داعى سول كەزدەگى ستالين اتىنداعى كەڭ­شار­دا پارتيا بيۋرو­سىنىڭ حاتشىسى, جامبىل اتىنداعى كەڭشاردىڭ, جۋالى اۋدانىنىڭ لەنين اتىنداعى كەڭ­­­شاردىڭ توراعاسى بولىپ ابىرويلى قىز­مەتتەر اتقارعان. بەيبىت كۇندە دە ءبىر تىنىم تاپپاعان ەڭبەك ارداگەرى, پارتيا قىز­مەت­كەرى وشاقباي اپباسوۆتىڭ بار قاجىر-قايراتى, قابىلەت-قارىمى, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى تۋعان ەلىن كوركەيتۋگە, ەكونوميكاسىن ەسەلەۋگە, ءوزى­نە جۇكتەلگەن قىرۋار تاپ­سىرمالاردى بەل­سەن­دىلىكپەن اتقارۋعا جۇمسالعانى ءشۇباسىز.  نۇرلان قالقا, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, باۋبەك بۇلقىشەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى  جامبىل وبلىسى