حابار-وشارسىز كەتكەن مايدانگەردىڭ دەرەكتەرى ارادا 74 جىل وتكەندە تابىلدى
ءاشتاي شارعىنوۆ 1941 جىلى 24 جاسىندا قىزىلارىق اۋىلىنان وتان قورعاۋعا اتتاندى. ول 1942 جىلدىڭ مامىر ايىندا قازىرگى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ نوۆگورود وبلىسىنداعى حولم قالاسىنىڭ تۇبىندە كەسكىلەسكەن شايقاستا قازا تاۋىپ, باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەندى .
بىراق, ءبىر وكىنىشتىسى, سول تۇستا ونىڭ تۋعان جەرىنە قارا قاعاز جىبەرىلمەدى. مىنە, سودان بەرى ارادا قانشا جىل وتسە دە, ءاشتاي شارعىنوۆ تۋرالى مۇلدەم دەرەك بولمادى. تىپتەن, ونىڭ ەسىمى حابار-وشارسىز كەتكەندەر قاتارىندا دا بولماي شىقتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن باسىلعان «بوزداقتار», «زەردە» كىتاپتارىندا دا مايدانگەردىڭ اتى-ءجونى, شايقاسقان, قازا تاپقان جەرى تۋرالى مالىمەت بولعان جوق.
بۇل جايت ءاشتايدىڭ تۋعان-تۋىستارىنا, اسىرەسە, ونىمەن بىرگە تۋعان قارىنداسى كۇلاندا اپايدىڭ قابىرعاسىنا قاتتى باتتى. قىزىلارىق اۋىلىندا تۇرعان كەيۋانا ءومىرىنىڭ اقىرعى كۇندەرىنە دەيىن باۋىرىنان ءبىر دەرەك بولىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن ءوتتى. تەك قايتىس بولارىنىڭ از الدىندا قورداي اۋدانىندا تۇراتىن قىزى جۇمايىمدى شاقىرىپ الىپ, وعان جانىن مازالاعان سىردى اشادى. سوندا اناسى قىزىنا اعاسىن قالاي بولعاندا دا ىزدەپ تاۋىپ, باسىنا تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن سالۋدى امانات ەتىپ تابىستايدى.
تاياۋدا جۇمايىم ك ۇلىشبەكوۆا ءبىزدىڭ رەداكتسيامىزعا كەلىپ, ناعاشى اتاسى مايدانگەر ءاشتاي شارعىنوۆتىڭ دەرەگى تابىلعانىن حابارلادى. بۇگىندە جاسى جەتپىستەن اسقان جۇمايىم اپايدىڭ جۇزىنەن قۋانىش نۇرى توگىلىپ تۇردى.
– انامنىڭ اماناتىن العالى ناعاشى اتامدى ىزدەۋگە كىرىستىم, – دەدى اپاي اۋىر كۇرسىنىپ. – ودان ءبىر دەرەك كەزدەسىپ قالار ما ەكەن دەگەن ويمەن اقپارات قۇرالدارىنا ءجيى قۇلاق ءتۇرىپ, شارق ۇرىپ ىزدەي باستادىم. ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعان قازاقستاندىق بوزداقتاردىڭ ەسىمدەرى باسىلعان كىتاپتاردى قاراپ شىعىپ, شىعارۋشىلارىمەن حابارلاستىق. الايدا, ولاردان ەشنارسە تاپپاي, تاۋىم شاعىلعانداي بولىپ, ۋايىمىم قالىڭداي ءتۇستى. دەگەنمەن, مويىماي, ءۇمىتىمدى ۇزبەستەن ىزدەۋىمدى جالعاستىرا بەردىم.
ءبىر كۇنى باسىما «مەن وسى انامنىڭ باۋىرىن نەگە ينتەرنەتتەن ىزدەپ كورمەيمىن؟» دەگەن وي كەلدى. مىنە, سودان باستاپ كومپيۋتەردى جاقسى مەڭگەرگەن نەمەرەم نۇرگۇلدى قاسىما قوسىپ الدىم. ەكەۋىمىز عالامتوردى شارلاپ, اي بويى تابانداپ ىزدەدىك. قوردايداعى قاقپاتاس اۋىلدىق وكرۋگى اكىمدىگىنىڭ اسكەري ەسەپ ءۇستەلى مامانىنىڭ كومەگى كوپ ءتيدى. ول بىزگە مايدانگەردى رەسەيدىڭ قورعانىس سالاسىنداعى مەكەمەلەردىڭ سايتتارىنان ىزدەۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ءبىز ەندى وسى سايتتارعا كىرىپ, الدىمەن «ا», «ش», «چ» ارىپتەرىمەن ناعاشىمنىڭ اتى مەن تەگىن جازىپ, ىزدەۋدى جالعاستىردىق.
ىشكى تۇيسىگىم ءبىزدى الداماپتى. رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ءارحيۆى ينتەرنەتكە ورنالاستىرعان مالىمەتتەر اراسىندا (قموم قايتارىمسىز شىعىنداردىڭ اتاۋلى ءتىزىمى, قور ءنومىرى 58, تىزىمدەمە ءنومىرى 818883, ءىس ءنومىرى 1112) سەرجانت ءاشتاي شارعىنوۆ (شارچينوۆ) تۋرالى دەرەك كوزىمە وتتاي باسىلدى! سوڭعى قىزمەت ەتكەن جەرى: 1077 گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ 8 گۆارديالىق ديۆيزياسى دەلىنىپتى. سەرجانت ءاشتاي شارعىنوۆتىڭ 1942 جىلدىڭ 19 مامىرىندا سول كەزدەگى كالينين وبلىسى حولم اۋدانىنىڭ دۋبوۆكي دەرەۆنياسى تۇبىندە حولم قالاسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا مەرت بولعانى, دەنەسى سول جەردە جەرلەنگەنى انىقتالدى. قازىر مۇندا نوۆگورود وبلىسى حولم مۋنيتسيپالدى اۋدانىنىڭ مورحوۆ سەلولىق قونىسى اكىمشىلىگى ورنالاسقان ەكەن.
اتامنىڭ ناقتى جەرلەنگەن جەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا 2015 جىلدىڭ جازىندا مورحوۆ سەلولىق قونىسىنىڭ اكىمشىلىگىنە حات جازدىم. 1 شىلدەدە قونىس اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ (اكىمىنىڭ) ورىنباسارى گ.ەگوروۆادان «اتاڭىز ءاشتاي شارعىنوۆتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ءسىز نوۆگورود وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ ستارايا رۋسسا, حولم قالالارى, ستارورۋسسكي, حولم, پارفين, پوددور اۋداندارى بويىنشا بولىمىنە ءوتىنىشپەن جۇگىنۋىڭىز كەرەك» دەگەن جاۋاپ الدىم.
حاتتا كورسەتىلگەن مەكەنجاي بويىنشا نوۆگورود وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ اتالعان بولىمىنە حات جازدىم. كوپ ۇزاماي ءبولىم باستىعى ي.سكاچكوۆ حات جولداپ, «دۋبوۆكي دەرەۆنياسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنداعى جاۋىنگەرلەردىڭ ءمايىتتەرى وتكەن عاسىردىڭ 50-60-شى جىلدارى نوۆگورود وبلىسى, حولم اۋدانىنىڭ, پەرۆومايسك كەنتىندەگى جاۋىنگەرلەر زيراتىنا قايتا جەرلەنگەن» دەگەن جاۋاپ جازىپ جىبەردى.
حاتتى وقىپ, كوڭىلىم بوساي بەردى. انامنىڭ اماناتىن ورىنداۋعا ءبىر تابان جاقىن قالعانىمدى سەزىنىپ, نەمەرەمدى قۇشاقتاي, كوز جاسىما ەرىك بەردىم.
جۇمايىم اپايدىڭ ەندىگى دىتتەگەن ماقساتى – اتاسى جەرلەنگەن زيراتقا تۋعان ەلىنىڭ توپىراعىن سالۋ جانە ونىڭ زيراتىنان توپىراق اكەلىپ, تۋعان جەرىندەگى اكە-شەشەسىنىڭ زيراتىنا سالۋ بولدى. وسى ويمەن نوۆگورود وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ اتالعان ءبولىم باستىعى ي.سكاچكوۆقا قايتارا حات جولدادى. ولاردان وڭ جاۋاپ العان جۇمايىم اپاي وتكەن جىلى قارا كۇزدە تۋعان جەرى قىزىلارىق اۋىلىنا كەلىپ, اتا-باباسىنىڭ زيراتىنان توپىراق الىپ, رەسەيگە جونەلتتى.
جاڭا جىلدىڭ قارساڭىندا نوۆگورود وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتتىڭ بولىمىنەن جاۋاپ حات كەلدى. «توپىراق تىم دىمقىل ەكەن. ونى كەپتىرىپ الىپ, حولم قالاسىنىڭ نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتىلگەن كۇنى – 21 اقپانعا جانە وتان قورعاۋشى كۇنىنە وراي وتكىزىلەتىن ءداستۇرلى ميتينگتە قازاقستاندىق ءاشتاي شارعىنوۆتىڭ تۋعان جەرىنەن كەلگەن توپىراق رەتىندە جاۋىنگەردىڭ زيراتىنا سالتاناتتى جاعدايدا جەرلەنەدى. ال ونىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا الداعى جىلدىڭ 9 مامىرىندا زيرات باسىنداعى مونۋمەنتكە مايدانگەردىڭ ەسىمى قاشاپ جازىلاتىن بولادى» دەپتى. حاتتا سونداي-اق جاۋىنگەر ءاشتاي شارعىنوۆتىڭ زيراتىنان العان توپىراقتىڭ قازاقستانعا, حات يەسىنىڭ قوردايداعى مەكەن-جايىنا جولدانعانى جازىلىپتى.
وسى اتاۋلى كۇن قارساڭىندا حولم قالاسىندا ءاشتاي شارعىنوۆتىڭ وتانى قازاقستاننان حولم قالاسىنا جەتكىزىلگەن توپىراق قازاقستاندىق جاۋىنگەردىڭ زيراتىنا سالىندى. ال, ول جاقتان جىبەرىلگەن توپىراق ەلگە ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا جەتىپتى. جۇمايىم اپاي وسى كەلىسىندە اناسىنىڭ اقتىق اماناتىن ورىندادى. اناسىنىڭ باۋىرى ءاشتاي جاتقان جەردىڭ توپىراعىن تۋعان جەرىنە الىپ كەلىپ, اتا-باباسى جەرلەنگەن زيراتقا سالدى. جاقىن-جۋىقتاعى اعايىن-تۋىستىڭ باسىن قۇراپ, قۇران وقىتىپ, قۇدايى تاماق بەردى.
ۇلى جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا مايدانگەردىڭ تۋعان جۇرتى قىزىلارىق اۋىلىنداعى ۇوس-قا قاتىسۋشىلارعا ارنالعان ەسكەرتكىشكە بوزداقتىڭ ەسىمى جازىلىپ, وسىنداعى التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە وقۋشىلار اراسىندا ءاشتاي شارعىنوۆ تۋرالى ساباقتار ۇيىمداستىرىلماق.
74 جىل بويى بەيمالىم بولىپ كەلگەن مايدانگەردىڭ ەسىمى وسىلايشا ۇلىقتالدى. ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران دەگەن وسى. ويتكەنى, ەرلىك ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. ول – ماڭگى ءتىرى!
ابىلايحان سارسەن,
جۋرناليست
جامبىل وبلىسى,
جۋالى اۋدانى