كورشى اۋىلعا بارعان ءسابيلا بەساعاشقا جاڭا مۇعالىم كەلىپتى, ءبىر اياعى جوق, مۇگەدەك كورىنەدى دەپ كەلدى. كوكەم (مەن اكەمدى كوكە دەيتىنمىن) ەلەڭ ەتە قالدى. بۇل قاي تۋىس ەكەن؟ ەرتەڭىنە كوشىپ كەلگەن جاڭا مۇعالىممەن تانىسىپ-بىلىسەيىن دەپ مولداحمەت اتام مەن كوكەم جولعا جينالدى. ۇمىتپاسام, بۇل 43-جىلدىڭ قاراشا ايى بولسا كەرەك.
بەساعاشقا كەلدىك. مۇعالىم اعامىز اعاشتان سالىنعان ءۇش بولمەلى مەكتەپ ءۇيىنىڭ ءبىر جاعىندا تۇرادى ەكەن. اشاڭداۋ كەلگەن ۇزىن بويلى قاراتورى ايەل قارسى الىپ, ۇلكەندەرگە قازاقى داستۇرمەن ءيىلىپ سالەم جاسادى. تورگە جايعاسقان مولداحمەت اتام ساسىق اۋىلىندا تۇرامىز, اعايىن كوشىپ كەلىپتى دەپ ەستىپ, قونىسقا قۇتتى بولسىن ايتقالى كەلدىك, دەپ ءمان-جايدى ايتتى. سالدەن كەيىن ۇيگە دەمبەلشە كەلگەن, جاۋىرىندى, سول جاق قولتىعىندا بالداعى, وڭ جاق قولىندا سۇيەنىش تاياعى بار شيكىسارىلاۋ جىگىت كىردى. ءۇي يەسىنىڭ وسى كىسى ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى ەدى. «اسسالاۋماعالەيكۋم, اعالار», دەپ سالەم بەرىپ, قول الىسىپ امانداستى. اتامىز ءوزىنىڭ اتى-ءجونىن, قاسىنداعى بىزدەردى تانىستىرىپ, قونىسىنا قۇتتى بولسىن ايتىپ تانىسىپ-بىلىسەيىك دەپ كەلگەنىن ايتتى.
مىنە, ەكى يىعىنان دەم العان سارى ساماۋرىن دا كەلىپ قالدى. جاڭا پىسىرگەن سارى باۋىرساق, قورىتقان سارى ماي مەن جەنت, شاقپاق قانت پەن كامپيت داستارقان ءسانىن اشا تۇسكەن. ۇلكەن كىسىلەر قويۋ كۇرەڭ شايدى ءبىراز ءىشتى. اس بولمەدە بۇلكىلدەپ قايناعان ەتتىڭ ءيىسى كوڭىل كۇيدى كوتەرە تۇسكەندەي. شايعا باتا جاساپ, قوناقتار سىرتقا شىعىپ, بوي جازدى. انە-مىنە دەگەنشە اس تا كەلىپ قالدى. بابىمەن ءپىسكەن ەتتى ۇلكەن كىسىلەر ءسۇيسىنىپ ءبىراز جەدى. مولداحمەت اتامىز اق تىلەۋىن ايتىپ, داستارقانعا باتا جاسادى.
اڭگىمەنى بيسۇلتان اعامىزدىڭ ءوزى باستادى. «اتالارىمدى وزدەرىڭ ءبىلىپ وتىرسىڭدار. سول قارادوڭنەن تاراعان ۇرپاقپىز. ءبىز التى اعايىندىمىز. بۇگىندە ۇلكەنىمىز ىسكەندەردەن باسقاسى مايداندا. تاتار ءدامىم ءالى تاۋسىلماعان عوي, قاندى قىرعىندا ءبىر اياقتى بەرىپ كەلدىك. بۇل ەل باسىنا تونگەن ءبىر ناۋبەت قوي. باستاپقىدا فاشيست جەندەتتەرىنىڭ بەتى جامان بولدى عوي. كەڭەس ەلىنىڭ باتىس ايماعىن تۇگەلگە دەرلىك باسىپ الدى ەمەس پە؟ قانشاما بوزداقتار مايدان دالاسىندا ءولىم قۇشتى. بەيبىت حالىقتى قىرىپ-جويىپ, ءجاسوسپىرىم بالالاردى گەرمانياعا ايدادى.
ءوزىم بەل ورتاسىندا بولعان ستالينگراد شايقاسى تاريحتا تەڭدەسى جوق جويقىن سوعىس دالاسىنا اينالدى. مەن 62-ارميانىڭ 38-اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرامىندا سوعىسقا ەندىم. مۇندا 3800-دەن استام قازاق بولدى. سول قىرعىن شايقاستى كوز الدىما ەلەستەتسەم جانىم تۇرشىگەدى. اينالا ولىك, ىڭىرسىعان ۇندەر... وسىنداي جان الىپ-جان بەرىسكەن ءبىر شايقاستا وڭ جاق اياعىمنىڭ تىزە تۇسىنا سناريادتىڭ جارىقشاعى ءتيىپ ەسىمنەن تانىپپىن. قانشا جاتقانىمدى كىم ءبىلسىن, ءبىراز قانسىراپ قالسام كەرەك. ايتەۋىر ءتۇننىڭ ءبىر كەزىندە سانيتاركالار كەلىپ, اياعىمدى تاڭىپ بايلاعانى ەمىس-ەمىس ەسىمدە», دەپ ەسكە الدى اعامىز سول ءبىر كەزدى. ءبىراز ۋاقىت دالا گوسپيتالىندە ەمدەلەدى. جانى مۇرنىنىڭ ۇشىنا كەلىپ, اتار تاڭدى كوزىمەن اتقىزعان كەزدەر ەستەن كەتە مە. سودان اۋىر جارالىلاردى تىلعا جونەلتەدى ەكەن دەگەن اڭگىمە تارايدى. كوپ ۇزاماي بيسۇلتان اعامىز تاشكەنت قالاسىنان ءبىر-اق شىعادى.
اراعا ءبىر جەتى سالىپ دارىگەر كەلىپ, جاراسىن شۇقشيا ۇزاق قاراپ, انا جەرىن, مىنا جەرىن باسىپ كورەدى. الپىستان اسقان ەۆرەي ءدارىگەر «جىگىتىم, جاراڭ اۋىر, ۇزاق ەمدەلەسىڭ. مۇمكىن اياعىڭدى كەسۋگە تۋرا كەلەتىن شىعار», دەگەن ويىن بىلدىرەدى. باستاپقىدا اعامىز اياعىن كەستىرۋگە كەلىسىمىن بەرمەيدى. وسىلاي كۇندەر ءوتىپ جاتادى. بىردە پالاتكاعا قاسىندا كومەكشىلەرى بار ەمدەۋشى دارىگەر كەلەدى. جاعدايىن سۇراپ, جارالى اياعىن مۇقيات قاراپ, كومەكشىلەرىمەن ءبىراز سويلەسەدى. «باۋىرىم, مىنا اياقتى كەسپەي بولمايدى. سەن جاسسىڭ, بولاشاعىڭ ءالى الدا. مەنىڭ الدىمنان تالاي جارالى جاۋىنگەرلەر ءوتىپ جاتادى. ەكى اياعى, ءبىر قولى جوقتار, ەكى قولى جوقتار دا, ەكى قولى, ءبىر اياعى جوقتار بار. مىنە, سولار دا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى, جەڭىس كۇنىن كورگىسى كەلەدى. ءبىر اياقپەن دە ءماندى ءومىر ءسۇرىپ, وتانىڭا, ەلىڭە قىزمەت ەتۋگە ابدەن بولادى. وسى جاعىن ويلا. مىنا اياعىڭدى تىزەدەن جوعارى كەسۋ كەرەك, ويتپەگەن كۇندە ونىڭ زاردابى اۋىر سوعۋى مۇمكىن. اياعىڭ جانسىزدانىپ قالسا قايتەسىڭ؟ وندا دارىگەرلەر دارمەنسىز. قازاقتار سارسەنبىنى ءساتتى كۇن دەپ سانايدى. كەلەسى اپتادا وپەراتسيا جاسايمىز, ءبارى ءساتتى بولادى», دەپ اياقتادى ءسوزىن دارىگەر. جاناشىرلىق اقىل-كەڭەسىنە راحمەت ايتىپ, وپەراتسيا جاساۋعا ريزاشىلىعىمدى بەردىم. مىنە, امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتىرمىز. ەكى اياققا نە جەتسىن؟ دەگەنمەن, بۇعان دا شۇكىرشىلىك ەتەمىن. قانشاما بوزداقتار قىرشىنىنان قيىلدى», دەپ اياقتادى اڭگىمەسىن اعامىز.
نەمىس-فاشيستەرمەن قانقۇيلى شايقاستا اعامىز ەرلىكتىڭ تاماشا ونەگەسىن كورسەتتى. تالاي جاۋدى ءولىم قۇشتىردى. «ەرلىگى ءۇشىن», « ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرلىگى ءۇشىن», «ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالدارى, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى بيسۇلتان جاقاشەۆتىڭ جاۋىنگەرلىك ەرلىگىنىڭ كۋاسى بولسا كەرەك. مۇنىڭ سىرتىندا بىرنەشە مەرەكەلىك مەدالدارى تاعى بار.
بيسەكەڭ اڭقىلداعان اقپەيىل جان ەدى. ۇلكەنگە ءىنى, كىشىگە اعا بولا الاتىن ول باۋىرمال, مەيىرىمدى-ءتىن. جولداس-جوراعا, اعايىن-تۋماعا قولۇشىن بەرەتىن. ءبىراز جىل مۇعالىم بولىپ ىستەدى, كەيىن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى دۇكەنشى بولدى. كولحوز كەزى عوي, جۇرتتىڭ قولىندا اقشا بولا بەرمەيدى. مىنە, وسىندايدا قىسىلىپ كەلگەن كىسىگە ءدۇكەننىڭ اقشاسىن ۇستاتا بەرەتىن ەدى-اۋ. 50-جىلداردىڭ اياعىنا قاراي 1-2 توپتاعى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەگى رەتىندە قولمەن باسقاراتىن جەڭىل ماشينا الدى. سول ماشيناسىمەن اۋىلداستارىن تالاي تاسىعانى بار. قينالىپ كەلگەن كىسىنىڭ مەسەلىن استە قايىرىپ كورگەن ەمەس.
اعامىزدىڭ جاستاي قوسىلعان جارى قۇسبيكە (شىن اتى قۇسنيجامال) جانى جايساڭ, يبالى, كىشىپەيىل جان ەدى. قازاقتا «جاقسى ايەلدى ءبىر كەسەك ەتتەن قىسادى» دەگەن ءسوز بار. كەيدە وڭاشا قالعان كەزدە كوز جاسىنا ەرىك بەرىپ, ىشتەگى شەرىن تارقاتىپ, اللاعا جالبارىنىپ, ءبىر شيكى وكپە بەرە گور دەپ تالاي كۇڭىرەنگەنى بار. اقىلدى كىسى ەدى. ءسۇيىپ قوسىلعان ەرىنىڭ كوڭىل كۇيى جانىنا باتادى. بيسەكەڭ دە ىشتەن تىنىپ, سىر بەرمەگەن سىڭاي تانىتادى.
بىردە كەشكىلىك اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ەرىنە باعدارلاي كوز تاستاعان قۇسبيكە جەڭگەمىز «كوككوز (اعامىزدى وسىلاي اتايتىن), مەن بىردەڭە ايتايىن ساعان», دەيدى. «نە ايتايىن دەپ ەدىڭ, ايت», دەپ اعامىز ەلەڭ ەتە قالادى. «ايتقانىمدى ورىندايتىن بولساڭ عانا ايتامىن», دەپ كەلىنشەگى شەگەلەي تۇسەدى. «شارت قوياتىنداي نە ءوزى, ايت, ورىندايمىن». «ايتسام, ءبىز وتاۋ قۇرعالى جيىرما جىلدان اسىپ بارادى. ءتاڭىرىم بىزگە نارەستە ءسۇيۋدى جازباعان ەكەن. سەنىڭ جاي-كۇيىڭدى تۇسىنەمىن. بۇل ومىردەن قۋ باس بولىپ وتەمىن بە دەپ ناليتىنىڭدى قاس-قاباعىڭنان اڭعارامىن. سەن ادام ال, نارەستە ءسۇي. ساعان مەن ريزا, قۇداي ريزا», دەپ كوپتەن تولعانتىپ جۇرگەن ويىن جايىپ سالدى. اعىنان جارىلساق, ادام الىپ, بالا ءسۇيۋ اعامىزدىڭ ويىندا بولاتىن. تەك جاستاي قوسىلعان قۇسجاننىڭ كوڭىلىنە قاياۋ سالىپ, رەنجىتكىسى كەلمەيتىن. تاعدىر وسىلاي جازسا, وعان نە شارا دەپ جۇباتاتىن ءوزىن. كەلىنشەگىنىڭ مىنا ءسوزى ونى ويلانتىپ تاستادى. الايدا, قىرىققا كەلىپ قالعان جارىمجان ادامعا كىم تۇرمىسقا شىعادى دەگەن وي قىلاڭ بەرەتىن سياقتى.
كورشى اۋىلدا تۇراتىن جۇماش اعاسىنا بارىپ جۇرگەندە كەسكىن-كەلبەتى كەلىستى, تەك اياعى كەمىس بىتكەن بويجەتكەندى كورگەنى ەسىنە ءتۇستى. اعا-جەڭگەسىنە بارىپ وسى جايلى اقىلداسقاندى ءجون كوردى. اعاسى مەن جەڭگەسىنە كەلىندەرىنىڭ ۇسىنىس-تىلەگىن ايتىپ, ءمان-جايدى ءتۇسىندىردى.
– بۇل ءبىر ءتاۋىر بالا. كەمىستەۋ بولعاسىن قورلانا ما, قالاي, تۇرمىسقا شىقپاي وتىر. مەن سول اقبالداق دەگەن قىزبەن سويلەسەيىن. ەستى قىز عوي, بۇلاي وتىرعانشا بىرەۋدىڭ ەتەگىنەن ۇستاعانى ءجون ەمەس پە, سىر تارتىپ كورەيىن,– دەيدى اقسۇلۋ.
بىردە بويجەتكەنمەن وڭاشا سويلەسۋدىڭ ءساتى كەلەدى. اڭگىمەنى ارىدەن باستاعان اقسۇلۋ ايەل قىرىق شىراقتى دەگەن, جان دۇنيەڭدى ءتۇسىنىپ, سۇيەنىشىڭ بولا الاتىن ازماتتىڭ ەتەگىنەن ۇستاعانىڭ ءجون عوي, دەپ جاناشىرلىق تانىتىپ قىزدىڭ سىرىنا قانىعادى.
1955 جىلدىڭ كوكتەمىندە بيسۇلتان اعامىز بەن اقبالداق جەڭگەمىزدىڭ قوسىلىپ, شاڭىراق كوتەرۋىنە وراي اۋليەكولدىڭ بەساعاش اۋىلىندا ءبىر جاقسى توي ءوتتى. اقبالداق قۇسبيكەنى كۇندەسى ەمەس, جاناشىر اقىلشىسى دەپ ءبىلدى, ەنە رەتىندە ۇستادى. سوعان وراي شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشۋىنا تىلەۋلەس بولدى. «كەلىننىڭ اياعىنان, قويشىنىڭ تاياعىنان» دەگەندەي, اقبالداقتىڭ قادامى قۇتتى بولدى. قىز دا تۋدى, ۇل دا تاپتى. اعامىز ءوزىن ەڭ باقىتتى جان سەزىندى. ومىرگە مانيعا, سانيعا, جانيعا, ۇلبولسىن, دامەش سىندى قىزدار كەلدى. قىزدان كەيىن دۇنيەگە ىڭگالاپ دوسىمبەك (3-4 جاسىندا قايتىس بولعان), تالعات, اسىعات كەلدى.
قۇسبيكە جەڭگەمىز دۇنيە سالعان. اعامىزدىڭ دۇنيەدەن وزعانىنا دا شيرەك عاسىر بولىپ قالدى. قۇدايعا شۇكىر, ارتى قايىرلى. بالالارىنىڭ جوعارى, ارنايى ورتا ءبىلىمدەرى بار, ءبىر-ءبىر ءۇي, ءتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتەدى, نەمەرەلەر ءوسىپ جاتىر. اقبالداق جەڭگەمىز كەنجەسى اسىعاتتىڭ قولىندا تۇرادى. باستارى امان, باۋىرلارى ءبۇتىن. قارا شاڭىراقتى شايقالتپاي, ۇرپاعىنىڭ قۋانىش-قىزىعىنا بولەنىپ, شات-شادىمان عۇمىر كەشۋدە.
قاناپيا مىرزاقوجا,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى