سىنشى تۇلعاسى

سىن – ادەبيەتتىڭ شارايناسى, اقىلشىسى, جولباستاۋشى ءپىرى. شىنتۋايتتاپ كەلگەندە, «ادەبيەت سىنمەن كوركەيەدى» (جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى), وركەن جايادى, «جازۋشىنىڭ قايراعى - سىنشى» (سماعۇل سادۋاقاس ۇلى), دەمەك, سىن – ادەبيەت دامۋىنىڭ تەمىرقازىعى, بەلومىرتقاسى. سىن ونەرىندە فيلوسوفيالىق كوزقاراس پەن ءتۇيىندى جيناقتاۋلارعا, نە فيلولوگيا عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن, الەمدىك ادەبيەتتىڭ كوركەمدىك تاجىريبەلەرىمەن مۇزداي قارۋ­لانعان ويشىل سىنشىنىڭ تورەشىلىك تۇلعاسى – ادەبيەتتىڭ تامىرشىسى, قىراعى جانارى. بىزدەر ادەبيەت سىنشىسىن وسى تۇرعىدان باعالاۋعا ءتيىسپىز. قازاق ادەبي سىنىنىڭ ءبىر عاسىرلىق تاريحىن زەرتتەگەن ايتۋلى ادەبيەت تاريحشىسى, سىنشىسى تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنان كەيىن ونىڭ شاكىرتى پروفەسسور دانداي ىسقاق ۇلىنىڭ ونىكتى-ءونىمدى ىزدەنىستەرى «كوركەم شىعارماشىلىققا قاتىسى بار قو­عامدىق عىلىمداردىڭ توعىسقان تۇيىنىندە, رۋحاني ءومىر الەمىندە, ءومىردى زەرتتەيتىن, پىكىر بىلدىرەتىن قوعامدىق سانانىڭ سان سيپاتتى ءبىر سالاسى» رەتىندە كورىنىس تاپقان. بۇل رەتتە «ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋ جولدارى» دەيتىن تولعامىندا اۋىز ادەبيەتى, اقىن-جىراۋلار, سال-سەرىلەر شىعارماشىلىعى, جىراۋلار پوەزياسى جانە ءال-ءفارابيدىڭ ءسوز ونەرى تۋرالى تەو­ريالىق قيسىندارى, شىعىستانۋشىلار ۆ.ۆ.رادلوۆ, گ.ن.پوتانين, ك.ن.بەرەزين, ن.پان­تۋسوۆ, پ.م.مەليورانسكي, پ.ن.يل­مينسكي, ا.ۆ.ۆاسيلەۆ, ا.ە.الەكتوروۆ ەڭبەكتەرىندەگى قاداۋ-قاداۋ ءتۇيىندى وي-پىكىرلەرى, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «قازاق حالىق پوەزياسىنىڭ تۇرلەرى جونىندە», ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ادەبي- سىنشىلىق ءبىلىم-بىلىگى, ابايدىڭ پوەزياعا قويعان كوركەمدىك شارتتارى, «تۇركىستان ۋالايا­تى», «دالا ۋالاياتى», «ايقاپ», «قا­زاق» گازەتتەرى مەن جۋرنالىنداعى سىن­شى­لىق-ادەبي وي سىلەمدەرى, الاش قاي­رات­كەرلەرى ءا.بوكەيحاننىڭ, احمەت باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ, س.تورايعىروۆتىڭ, ح.دوس­مۇحامەد ۇلىنىڭ, م.اۋەزوۆتىڭ, س.سەي­فۋلليننىڭ ادەبيەت سىنى مەن تاريحىنا, تەو­رياسىنا قاتىستى كوزقاراستارىن باجايلاپ تۇسىندىرگەن. سونىمەن قاتار, حح عاسىرداعى ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عى­لى­مىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن, ادەبي دامۋدىڭ يدەيالىق-ەستەتيكالىق باعىتىن باعالاپ-ايقىنداپ, ۇلت ادەبيەتىنىڭ تاريحىن قايتا جاڭعىرتىپ, تولىقتىرىپ جازۋعا سىرلى كەڭەس بەرگەن. پروفەسسور دانداي ىسقاق ۇلى «سىن جانرلارى» اتتى مونوگرافياسىندا (1999) سىن جانرلارى ۇزدىكسىز ءوسۋ, وركەندەۋ ۇستىندەگى تاريحي كاتەگوريا ەكەندىگىن دايەك­تەپ, ادەبيەت, عىلىم, ءباسپاسوز دامۋى­مەن سىن جانرلارى بۇتاقتالىپ-جە­تىلىپ, سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ 70-ءشى جىل­دارىنداعى, ياعني قازاق ءباسپاسوزى تۋى تاريحىنان باستاپ (اتاپ ايتقاندا, حابارلامالىق, دايەكتەمەلىك سيپاتتاعى زامەتكالار), قالىپتاسۋ جانە دامۋ جولدارىن باستان كەشىرىپ, ۇشان-تەڭىز تاجىريبە جيناقتاپ, سىننىڭ جانرلىق تۇرلەرى مەن ىشكى مۇمكىندىكتەرى تولىق ايقىندالعان كەمەل شاققا جەتكەنىن, ءسويتىپ, ادەبي سىننىڭ ادەبي حابار, اننوتاتسيا, ماقالا, شىعارماشىلىق پورترەت, ادەبي شولۋ, ەسسە, سونداي-اق, سىننىڭ ساتيرالىق جانرلارى تارماقتالىپ تۋىنداپ جانە بۇلاردىڭ سىنشىلىق-باعالاۋشىلىق, تالداۋشىلىق, كوركەمدىك, پۋبليتسيستيكالىق, عىلىمي سيپات-بەلگىلەرى, قوعامدىق-مادەني قىزمەتى بارىنشا كورىنىس تاپقانىن عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان سارالايدى. سىنشى د.ىسقاق ۇلى ادەبي-كوركەم ۇدەرىستە ونىڭ 1) باستاماشىلدىق, 2) ۇي­ىم­­داس­تىرۋشىلىق, 3) تانىمدىق, 4) تار­بيەشىلىك, 5) ناسيحاتشىلىق ءرولىن جىك-جىگى­مەن, ناق-ناعىمەن تۇسىندىرەدى. جالپى ايتقاندا, سىن جانرلارى قۇ­رامداس بولىكتەرىنىڭ ارقايسىنا عانا ءتان عىلىمي نەگىزدەرى مەن زاڭدىلىقتارىن اي­قىندايدى. سىننىڭ ءادىسناماسى مەن ءادىس-تاسىلدەرىنە دە وي جارىعىن ءتۇسىرىپ, ادەبي-كوركەم سىن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ما­ڭىزدى تاراۋى بولعاندىقتان, ونىڭ مەتو­دولوگياسى دا ادەبيەتتىڭ تاريحى مەن تەو­­­رياسى قۇرامىنا كىرەتىندىگىن مالىم­دەيدى. قازاق ادەبي سىنىنىڭ بىلگىرى د.ىسقاق­ ۇلىنىڭ پايىمداۋىنشا, سىننىڭ باستى مۇرات-ماقساتى – كوركەم شىعارمانى باعالاۋ ءھام زەردەلىلىكپەن تالداۋ. دەمەك, بەلگىلى ءبىر ادەبي شىعارمانىڭ ايشىقتى جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن نانىمدى زەردەلەۋ. وسى ورايدا فيلوسوف-سىنشى ۆ.گ.بەلينسكيدىڭ: ء«بىزدىڭ زامانىمىزدىڭ رۋحى – تالداۋ مەن زەرتتەۋ. ەندى ءبارى دە سىنعا باعىنىشتى» دەگەن كوسەم پىكىرى كورەگەندىكپەن ايتىلعان-اۋ! ادەبيەت – ءسوز ونەرى, ءاربىر جاڭا شى­عار­ما ونەر تۋىندىسى. وقىرماننىڭ كوركەمدىك دۇنيەتانىمى سۇلۋلىققا ىڭكار. ولاردىڭ رۋحاني الەۋەتىن, ەستەتيكالىق قابىلەتىن تاربيەلەۋ, بيىك كوركەمدىك دامۋدىڭ دەڭگەيىندە قالىپتاستىرىپ وتىرۋ قىزمەتىندە ادەبي سىننىڭ قۋات-قۇدىرەتى ەرەسەن. ول – ىزگىلىك پەن سۇلۋلىقتىڭ جارشىسى. سىنشى ويشىلدان اقىلدىراق جانە سۋرەتكەردەن تالانتتىراق وزگەشە شىعارماشىلىق يەسى (ا.ن.تولستوي). د.ىسقاقوۆ ء«بىلىمنىڭ ءبىر بۇلاعى» دەيتىن ەڭبەگىندە م.اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىن­دە شيرەك عاسىر ىشىندە الماتى قالا­لىق قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە (رەكتورى اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي) 372 ءدارىس (لەكتسيا-اڭگىمە) لەكتسيا-ديسكۋسسيا, لەكتسيا-كونتسەرت تۇرلەرى بويىنشا ۇيىمداستىرىلىپ, 40 مىڭ­داي ادام قاتىسقاندىعىن تاپتىشتەپ جازادى. سىنشى ءاربىر ساباقتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن سيپاتتارى, لەكتورلىق شەبەرلىك دەڭگەيى, قابىلەت-دارەجەسى قي­لى-قيلى بولاتىندىعىن كەلىستى باياندايدى. حالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق فولكلورى مەن ادەبيەتىنىڭ جانە ۇلت تاريحىنىڭ ارعى-بەرگى داۋىرلەردەگى وزەكتى ماسەلەلەرى شىنايىلىقپەن قوپارىلا اي­تىلاتىندىعى, سونداي-اق ۇلت ادەبيەتى الىپتارىنىڭ ءبىرى – اكادەميك جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 1973 جىلدىڭ 23 اقپانىندا وتكىزگەن دارىسىندە: «وتكەندى ءبىلۋ كەرەك. وتكەننىڭ تاجىريبەسى بۇگىنگىنى ءبىلۋ ءۇشىن قاجەت... اباي – اسقار تاۋ. ول ەلدەن شىعىپ وتىر. ال ادەبي ءداستۇرى جوق, جازۋ-سىزۋ ونەرى, مادەنيەتى بولماعان ەلدەن ابايداي ۇلى ادامنىڭ شىعۋى مۇمكىن ەمەس. ابايداي الىپتى شىعارعان حالىقتىڭ وتكەن تاريحىنا, كەيىنگى داستۇرىنە زەر سالىپ قاراۋىمىز كەرەك» دەگەنىن كەلتىرەدى. وتە-موتە ءماندى, ماعىنالى پىكىر. سونداي-اق, س.مۇقانوۆ «قازاق قاۋىمى» نە سەبەپتەن جازىلعانىنىڭ ءتۇپ نەگىزىن تۇسىندىرگەن-ءدى: «ەلدى كوپ ارالايمىن. سونداي ءبىر ساپاردا شۋدان ارقاعا اسىپ بارا جاتقاندا كيىكتى ستانتسياسىنا كەلە جاتىپ, كيىك قۋىپ اداسىپ كەتتىك تە, دالاعا تۇنەۋگە تۋرا كەلدى. دالا ءتۇنى قانداي كەرەمەت دەسەڭىزشى! ءبىر كەزدە جىلقى پىسقىردى. تۇندەلەتىپ جۇرگەن پىشەنشى جىگىت ەكەن. ول مەنى تانىدى. ءتۇرلى تاقىرىپتاردا اڭگىمەلەسىپ وتىردىق. ءبىر كەزدە مەن: «قاي رۋسىڭ؟» دەپ سۇرادىم. ول: «تۇراتىن كولحوزىمنىڭ اتى – كارل ماركس. باسقا ەشتەڭە بىلمەيمىن» – دەدى. ول ءوزىنىڭ تەگىن بىلمەگەنى ءۇشىن الدىمەن جازۋشىلاردى, عالىمداردى كىنالادى. مەن ويلانىپ قالدىم. يدەيا وسىلاي تۋدى». ەنتسيكلوپەديالىق تەلەگەي ءبىلىمنىڭ يەسى, وي مەن ءسوز زەرگەرى, حا­لىق ەپوستارىن جاس­تايىنان كوكەيىنە توقىپ, رۋحىن, سىرىن, اسىلىن بويىنا ءسىڭىرىپ, جاتقا زۋلاتاتىن قۇيماقۇلاق ءسابيت مۇقانوۆتىڭ وسى ءبىر التىن ويلارى ساققۇلاق سىنشى د.ىسقاق ۇلىنىڭ ارقاسىندا عىلىمي قول­دانىسقا تۇسكەن-ءدى. ۇلت مادەنيەتى تا­ري­­حىنداعى امبەباپ دارىن ءسابيت مۇقا­نوۆتىڭ سىنشىلىق ونەرى جايىندا دا د.ىسقاق ۇلى «دارىن قىرى» دەيتىن زەرت­تە­مەسىندە سونى پايىمداۋلار جاساعان. سابەڭ­نىڭ ادەبيەتتىڭ تاريحىنا, سىنىنا, قاعي­داتتارىنا قاتىستى 200-دەي ماقالا مەن «حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى» (1932), ء«حVىىى-ءحىح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتى تاريحىنان وچەركتەر» (1942), «جارقىن جۇلدىزدار» (1964), «حالىق مۇراسى» (1974) دەيتىن مونوگرافيالىق زەرتتەۋ­لەر جازىپ, ولاردا ادەبي, سىني, تاريحي تەوريالىق وي-تۇجىرىمدار لايىقتى زەر­دەلەنگەنىن العا تارتادى. سىن ونەرىنىڭ ورەلى زەرتتەۋشىسىنىڭ «ادەبيەت ورنەكتەرى» دەيتىن ەڭبەگىنىڭ (1996) تانىمدىق, تاعىلىمدىق ءمانى ايرىق­شا. مۇندا ابايدىڭ اۋدارمالارى, شورتانباي جىراۋ جىرلارىنداعى الەۋمەتتىك سارىن, سۇلتانماحمۇتتىڭ ادەبي پايىم­داۋلارى, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ رومان­دارىنىڭ كوركەمدىك الەمى, مۇحتار اۋە­زوۆتىڭ ورىس ادەبيەتىنە قاتىسى, عابيت مۇسى­رەپوۆتىڭ ۇلتتىق تىلگە كوزقاراسى زەرت­تەلەدى. بۇل زەرتتەۋلەرىنەن باسقا, «ادەبي كور­كەم سىن» (1987), «سىن شىن بولسىن» (1993), «سىن ونەرى» (2001), «سىن سونار» (1993), «سىرباز سۋرەتكەر» (2002), «سىنتالقى» (2005), «قازاق ەلى, ءبىر اۋىز ءسوزىم ساعان» (2004) دەيتىن مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرى ءبىر ارناعا توعىسىپ, ءبىر جۇيەگە ءتۇسىپ, كۇردەلى, ىرگەلى 2 تومدىق «قازاق ادەبي سىنىنىڭ تاريحى» دەگەن اتپەن 2011 جىلى جاريالانعان-دى. مۇندا ۇلت تاريحىنداعى ادەبي سىننىڭ داۋىرلەرى, جانرلاردىڭ جاڭعىرۋى, سىننىڭ كوركەم جانرلارى, اعارتۋشى-دەموكراتتاردىڭ ادەبي وي-سارىندارى, ادەبي فولكلورلىق مۇرانىڭ يگەرىلۋى, ءباسپاسوز جانە ادەبي سىن بايلانىسى, سىننىڭ جاڭا زامانداعى لينگۆيستيكالىق-سەميوتيكالىق سيپاتى تەكسەرىلەدى, باعىتى, جولدارى, ادىسنامالىق نەگىزدەرى جان-جاقتى تولىق اڭگىمەلەنەدى. پروفەسسور د.ىسقاق ۇلىنىڭ «ادەبيەت الىپتارى» ەڭبەگىندە (2004) ۇلت مادەنيەتى مەن رۋحانياتى تاريحىنداعى جارقىن جۇل­­دىز­دار ءماشھۇر ءجۇسىپ, احمەت باي­تۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ, سۇل­تانماحمۇت تورايعىروۆ, جۇسىپبەك ايماۋى­توۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, بەيىمبەت مايلين, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين شىعارماشىلىعى تالدانىپ تارازىلانادى. ال «ادەبيەت ايدىنىندا» اتتى زەرتتەۋىندە (2009) تۇركىستاندا تۇلەپ ۇش­قان قايراتكەر, ديپلومات ءنازىر تورە­قۇلوۆ, دارحان دارىن يەسى اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ, ساتيرانىڭ سايىپقىران ساردارى تەمىربەك قوجاكەەۆ, ۇلتىن ۇلىقتاعان عۇلاما راحمانقۇل بەردىباي, سىرلى ءسوزدىڭ سىنشىسى اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ, جانى – قازاق, تەگى – تۇرىك مۇستافا شو­قاي تۋرالى ادەبي وي-تولعانىستارى جيناق­تالعان. سىنشى د.ىسقاق ۇلىنىڭ ادەبي-عىلىمي شىعارماشىلىعىندا ادەبي-مادەني دەرەكتەر, تاريحي مالىمەتتەر, ستاتيستيكالىق ماع­لۇماتتار, سيرەك قولجازبا مۇرالار جەت­كىلىكتى. بۇلاردىڭ بارشاسىن قۇنتتاپ-تيا­ناقتاپ عىلىمي اينالىمعا قوسىپ وتىرادى. ۇلت ادەبيەتىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرى د.ىسقاق ۇلىنىڭ «رۋحاني تولعامدار» اتتى زەرتتەۋىندە (2015) بايىپتى باياندالعان. اسىرەسە, ونىڭ ۇلت ادەبيەتى جايلى كەسەك وي-تولعانىستارى «ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋدىڭ, داۋىرلەۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» دەيتىن مونوگرافيالىق وچەركىندە كورىنىس تاپقان. ادەبيەت سىنشىسى ءھام تاريح­شىسى پروفەسسور د.ىسقاق ۇلىنىڭ كور­سەتۋىنشە, جاھاندانۋ جاعدايىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبيەت تاري­حىن جاساۋ, داۋىرلەرىن سارالاۋ, جالپى تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق تاريحي تۇلعا­لاردى (مىسالى, ياساۋي, م.قاشعاري, ج.با­لاساعۇن) عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ, تۇر­كى حالىقتارىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن ب.ز.ب. ح عاسىرداعى قىتاي جازبالارىنداعى تۇر­كىلىك دەرەكتەردەن باستاۋ, تۇركىلىك ادەبيەت پەن ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ اراجىگىن انىقتاۋ, ادەبي جانرلاردىڭ جەتىلۋى مەن بايۋىن دايەكتەۋ, ادەبي مەكتەپ پەن دامۋ باعىتتارى ماسەلەسىن دە عىلىميلىقپەن تەكسەرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. ول ادەبيەت تاريحىن داۋىرلەرگە جىك­تەۋدىڭ دە تاجىريبەسىن كەڭىنەن قولدانا وتىرىپ, تاريحي-حرونولوگيالىق زەرتتەۋ ءادىسىن قولدايدى. تاجىريبەلى سىنشىنىڭ قاي ەڭبەگىندە بولماسىن عاسىرلاردىڭ ادەبي, مادەني, الەۋمەتتىك كەلبەتى ايقىن كورىنەدى. سونىمەن بىرگە, ەنتسيكلوپەديالىق سيپاتتاعى انىقتامالىقتىڭ دا قىزمەتىن اتقارادى. ونىڭ رۋحاني تولعامدارىندا تۇركى الەمىنىڭ ۇلى قايراتكەرلەرى, جىراۋلارى, شايىرلارى قورقىت, ماحمۇت قاشعاري, زاحيرەددەن مۇحاممەد بابىر, ءجۇسىپ بالاساعۇن, الىشەر ناۋاي, نيزامي, راب­عۋزي, فيزۋلي, موللا پاناح ۆاگيف, جابيد گۇسەيىن, ە.ا.كۋلاكوۆسكي, جالەل زەينا­لادىن وعلى مامەدكۋليزادە, ماشراب باباراحىم, پلاتون ويۋنسكي, مىرزا الەكپەر سابىر (تاحيرزادە) مۇراسى مەن ءومىرتاريحى, دانالىق, ىزگىلىك جەمىستەرى قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار, ۇلت رۋحانياتىنىڭ دىڭگەگى – ءتىلى, ەپوستارى, تۇرمىس-سالت جىرلارى, ۇلتتىق يدەولوگياسى, زاماناۋي ادەبي, مادەني, عىلىمي دامۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, كوركەم ادەبيەت تاعدىرى (كوركەم شىعارما وقۋ – ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق-شىعارماشىلىق الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ كەپىلى ەكەندىگى) ايرىقشا زەردەلەنەدى. پاراساتتى سىنشىنىڭ ازاماتتىق, ين­تەللەكتۋالدىق تۇلعاسى «ماڭگىلىك مايدان نەمەسە تىلدەر توعىسىنداعى تۇركى الەمى» (2014) جانە «تۇركىلىك ورتاق تەرمين نەگىزدەرى» (2014) دەيتىن قابىرعالى, ساليقالى ەڭبەكتەرىنەن ايقىن تانىلادى. ولاردىڭ مازمۇنى مەن ءمانى ۇلت قاھارمانى مۇستافا شوقايدىڭ «تۇرىك حالقى – باتىر حالىق! تۇرىك حالقى – ارىستان ەر حالىق! كىمنەن تاياق جەگەندەي, ءبىزدىڭ تۇ­رىك بالاسى!» دەيتىن نامىس تولعاۋىمەن رۋحتاس. ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني جاھاندانۋ جەر-كوكتىڭ اپشىسىن قۋىرىپ جاتقاندا جانە ولار ورتاق مادەنيەت جاساۋ, مادەنيەتتەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن جويۋدى, عالامدىق ءبىرتۇتاس جۇيە قۇرۋدى جانتالاسىپ ويلاستىرىپ ءارى ىسكە اسىرىپ, ۇستەمدىك جاساپ جاتقاندا تۇركىلىك بىرلىك پەن تۇركى الەمىن ساقتاپ قالۋ, اتاپ ايت­قاندا, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى, سانانى, ءتىلدى, رۋحتى, ءداستۇردى, ساياساتتى, پسيحولوگيانى, يدەو­لوگيانى اراشالاپ الۋ – د.ىسقاق ۇلى وي-تول­عانىستارىنىڭ لاپىلداعان جالىندى وزەگى. ول ون ەكى تومدىق «قازاق سوۆەت ەنتسي­كلوپەدياسى» ء(ىى-ءحىى تومدار), ءتورت تومدىق «قازاق سسر. قىسقاشا ەنتسيكلوپەديا» ء(ىV.), «قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا» ء(ى-ءVى تومدار), ماسكەۋدە شىققان توعىز تومدىق «قىسقاشا ادەبي ەنتسيكلوپەديا» (ورىس تىلىندە. ءىح توم), «تۇركىستان», «قازاق ادەبيەتى», «اباي», ء«ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى», «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ» ەنتسيكلوپەديالارى, اكادەميالىق «ستيل سىرى» (1977), ء«داستۇر جانە جاڭاشىلدىق» (1980), «كوكەيكەستى ادەبيەتتانۋ» (2001,2002,2004), «قازاق ادەبيەتى تاريحى­نىڭ قىس­قاشا كۋرسى» (2002), «ادەبيەت تەو­رياسى» (2003), كوپتومدىق «قازاق ادەبيە­تىنىڭ تاريحى» (VII., 2004; ءحى ت., 2007), ەكى تومدىق «قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاري­حى» (2008), «قازاقتىڭ ءجۇز رومانى», ت.ب. سياقتى ىرگەلى ەڭبەكتەردى جازۋعا قاتىس­قان. 2013 جىلى «قازاق ادەبيەتتانۋشىلارى» ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىعىن (496 بەت) قۇراستىرىپ شىعاردى. پروفەسسور د.ىسقاق ۇلى سىنشىلىق, ۇستازدىق ەڭبەگىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ ادەبي-مادەني ومىرىنە, الەمدىك ماسلي­حاتتارعا بەلسەنە ارالاسادى, وي بولىسەدى. اتقا جەڭىل, تايعا شاق, ۇيقىعا سەرگەك, جولعا ساق ساڭلاقتىڭ ءوزى. مەيلىنشە مادە­نيەتتى, ادەپتى, ونە بويى ونەگە. ەرتە­دەن شاپسا كەشتە وزعان ەڭبەكشىل, سۇيە­نىشى, سۇيىكتىسى – ماڭداي تەرى. ماع­جانشا ايتقاندا, «تەڭىزدەي تۇڭعيىق ادەبيە­تىمىزدىڭ» ادەمى, لاعىل سىرلارىن, ادەبيەت تاريحى مەن سىنىنىڭ, تۇركى ءتىلىنىڭ مايەك قاسيەتتەرىن, دانالىق مونشاقتارىن اسىل جۇرتىمىزدىڭ جۇرەگىنە جەتكىزە بەر! شالقار شابىتتى ەكپىنىڭنەن اينىما! سەرىك نەگيموۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى استانا