– دەگىزگەن دامەش اپاي
«ءتۇسى يگىدەن تۇڭىلمە» دەمەكشى, ول كىسىنى العاش كورگەننەن باستاپ جىلى ءجۇزى, بيازى داۋىسىنان-اق كەلىستى كىسىلىك كەلبەتتى, زيالىلىقتى اڭعارعانداي ەدىم. قاتەلەسپەگەن ەكەنمىن. سەبەبى, ونىڭ تاعىلىمعا تولى عيبراتتى عۇمىر جولىمەن تانىستىق ارتقان سايىن, ۇستاز دەگەن ۇلىعا باس يمەسكە بولماسىن تاعى ءبىر ۇعىنعاندايسىڭ. ءيا, ءومىرىنىڭ جارتى عاسىر ۋاقىتىن ۇستازدىققا ارناپ, ۇرپاقتى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتقان دامەش ومىربەكقىزى تۋرالى ءبىر ۇزىك سىردىڭ تۋىنداۋى دا ونىڭ تالايعا تاعىلىم بولار ەڭبەك جولىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى ەتكەندىگىمىزبەن ۇندەسسە كەرەك-ءتى.
قازىر سان قيلى ماماندىق بار. ونىڭ ءبارى كەرەك جانە ولار ءومىر تالابىنان تۋىنداعان. ولار دا «ءبىر كىرپىش دۇنيە, كەتىگىن تاۋىپ قالانعان» بولسا دا, ءتىپتى, سول ماماندىقتاردىڭ كەيبىرىن ءومىرى ەستىمەي, بىلمەي كەتۋىمىز دە ابدەن مۇمكىن. الايدا, قوعامنىڭ كەز كەلگەن مۇشەسى الدىنان ءوتۋى ءتيىس, ادامزات بالاسىنا باس يدىرگەن, بەلگىلى ءبىر ماماندىق يەسى بار, ول – ۇستاز. شاكىرتتەرىن ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ, ءتالىم-تاربيە بەرۋ, جاقسى قاسيەتتەردى بويىنا دارىتىپ, ادامگەرشىلىك رۋحتا باعىت-باعدار بەرۋدە ۇستازدىڭ ەڭبەگى زور. سوندىقتا, ول ءاردايىم قادىرلى, ءبارىمىز ءۇشىن ۇستازدىڭ ورنى بولەك. وسىنداي قۇرمەتكە لايىق جانداردىڭ ءبىرى – ايماعانبەت دامەش ومىربەكقىزى. ول استاناداعى ج.جاباەۆ اتىنداعى №4 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ حيميا ءپانى مۇعالىمى. حيميا قازاق بالاسى ءۇشىن قاشاننان قيىنداۋ ساباق سانالاتىن. «اشيدى ميىڭ, حيميا – قيىن», دەپ قيىستىرىپ جۇرگەندەردىڭ دە جايى سول بولسا كەرەك. بىراق ءدال دامەش ومىربەكقىزى ساباق بەرگەن سىنىپتاردا «حيميا قيىن» دەگەن ۇعىم بولعان ەمەس. ول وقۋشىلاردىڭ بۇل پانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ قانا قويماي, ونى كەز كەلگەن وقۋشىنىڭ جەتىك مەڭگەرۋىنە بولاتىنىن دالەلدەگەن مۇعالىم. حيميادان وقۋشىلاردى سان ءتۇرلى ءبىلىم جارىستارىنا, پاندىك وليمپيادالارعا, عىلىمي جوبا سايىستارىنا قاتىستىردى.
«مۇعالىمنىڭ بۇكىل ماقتانىشى – شاكىرتتەرىندە, ءوزى شاشقان ءبىلىم دانەگىنىڭ ءوسىپ-ونۋىندە» دەمەكشى, دارىندى ۇستازداردىڭ بىرەگەيى دامەش ومىربەكقىزىنىڭ ماقتان تۇتار شاكىرتتەرى كوپ. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق, قالالىق, اۋداندىق ءپان وليمپياداسى, عىلىمي جوبا سايىستارىندا كەيىنگى 15 جىلدا 67 شاكىرتى حيميا پانىنەن وليمپيادا جۇلدەگەرلەرى اتانعان. دامەش ومىربەكقىزى العاشقى ەڭبەك جولىن تسەلينوگراد اۋدانى روديونوۆكا 8 جىلدىق مەكتەبىندە حيميا-بيولوگيا ءپانى مۇعالىمى بولىپ باستاپتى. بىلىمدىلىگى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ ناتيجەسىندە كراسنىي فلاگ مەكتەبىندە, سونىمەن قاتار, تەڭىز اۋدانى بارشىن ورتا مەكتەبىندە بىرنەشە جىل مەكتەپ باسشىسى قىزمەتىن اتقارعان. 1998 جىلى ج.جاباەۆ اتىنداعى №4 مەكتەپ-گيمنازياسىنا اعا مۇعالىم بولىپ ورنالاستى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى مەكتەپتە ەڭبەك ەتۋدە. بارلىق سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەلەپ, ەل بالاسىنا ءبىلىم مەن بىلىكتىڭ ءدانىن ەككەن ۇلاعاتتى ۇستاز بيىل 70 جاستا. ال ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتكەنىنە 50 جىل تولىپ وتىر.
ۇستاز ەڭبەگى ولشەۋسىز ەكەنى راس. ونى ەشتەڭەمەن وتەي المايسىز. الايدا, «ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەك جاقسى, ەڭبەكتى ەلەگەن ەل جاقسى» دەگەن بار. دامەش ومىربەكقىزى «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى», «حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى», ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىنىڭ يەگەرى. ال استانا قالاسى ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ «قۇرمەت گراموتاسىمەن» 7 مارتە ماراپاتتالعان. سونداي-اق, 2008 جىلى «ەلوردا ءبىلىم جۇيەسىنىڭ التىن قورى» اتتى كىتاپقا ەسىمىنىڭ ەنۋىنىڭ ءوزى ۇستاز ەڭبەگىنە دەگەن ەرەكشە قۇرمەت.
دامەش ومىربەكقىزى قاراعاندى وبلىسى, نۇرا اۋدانى اقتوبە اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول قازىر ءوزى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن, ول كەزدە اقمولا قالاسىنداعى №4 جامبىل جاباەۆ اتىنداعى مەكتەپتى ءبىتىرىپتى. جوعارى ءبىلىمدى پەتروپاۆل پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا العان. ول بۇگىندە مەيىرىمدى انا, نەمەرەلەرىنە قامقور اجە, جاستارعا اقىلشى, ۇجىم سىيلاعان ۇلاعاتتى ۇستاز. تاعدىردىڭ جازۋىمەن جارى زارلىق 1983 جىلى دۇنيە سالىپ, دامەش اپاي ءبىر ۇل, ءۇش قىزىن ءوزى جەتىلدىردى. بۇگىندە بالالارىنىڭ ءبارى جوعارى ءبىلىمدى. «ادامدى باقىتتىلىققا ۇيرەتۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق باقىتتى بولاتىنداي تاربيەلەۋگە بولادى», دەگەن ەكەن ايگىلى پەداگوگ ا.ماكارەنكو. ايتقانداي-اق, ول ءوزىنىڭ عانا ەمەس, وزگەنىڭ دە بالاسىن باقىتتى بولۋعا تاربيەلەدى. ال ەندى دامەش اپايدىڭ نەمەرەسى ءومىرتاس نۇريزا حيميا ءپانى 8-سىنىپتان باستالاتىنىنا قاراماستان, وسى باعىتتا 4-سىنىپتا عىلىمي جوبا سايىسىنا, 7-سىنىپتا حيميادان وليمپياداعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان. وسىعان قاراپ-اق, شىنىمەن, ءبىلىمدى بولۋ دا, ءبىلىم بەرۋ دە زور ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ۇعىنۋ قيىن ەمەس.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا