كەشە عانا قۇدايسىز قوعامنىڭ شەكپەنىنەن شىققان قاۋىم يماندىلىققا دەن قويعاندا, يسلام ءدىنىن حاقتىڭ ءدىنى دەپ قابىلداعانى بەلگىلى. سويتسە, اسىل ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ, بۇركەمەلەگەن ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلعان بۇلدىرگى اعىمداردىڭ دا جەتكىلىكتى ەكەنى كەيىنىرەك ءبىلىنىپ جاتىر عوي.
قازاق قوعامىندا عاسىرلار بويى اتا-بابامىزدىڭ ۇستانىپ كەلگەن ءدىن جولىن كۇستانالاپ, سىرتتان كەلگەن اعىمداردىڭ سويىلىن سوعىپ, سولاردىڭ باعىتىن «بىردەن-ءبىر دۇرىس جول» سانايتىن توپتار پايدا بولدى. وسىنداي بۇلدىرگى اعىمدار توڭىرەگىندە فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت باقتىعالي شاپيەۆپەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز.
– ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىنا, تىنىشتىعىنا, ۇلتارالىق ىنتىماعىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋگە باعىتتالعان ءدىني اعىمدار مەن سەكتالاردىڭ شەكتەن شىققان ءىس-ارەكەتتەرى جونىندە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. ولاردىڭ كوزدەگەن ماقسات-مۇددەلەرىنىڭ تامىرى قايدا جاتقاندىعى بۇگىندە قالىڭ كوپشىلىككە دە بەلگىلى بولدى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءدىن جولىن بۇرمالاپ, تالاي وتباسىنىڭ شىرقىن بۇزعان بۇلدىرگى اعىمدار مۇشەلەرىنىڭ قاتارىنىڭ كوبەيۋى جۇرتشىلىقتى كادىمگىدەي الاڭداتىپ وتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ, مادەني-رۋحانيات سالاسى سونىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ, باياۋ جانە جۇيەسىز دامىعاندىعى بەلگىلى. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزگە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە پايدا بولىپ, كەيبىرەۋلەرى ءوز ەلدەرىندە ساياسي داعدارىسقا ۇشىراعان ءدىني اعىمدار مەن سەكتالار دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى جەلەۋ ەتىپ, بىزگە كەلىپ جەتتى. بوساپ قالعان رۋحاني كەڭىستىكتىڭ ورنىن تولتىرۋعا بەلسەنە كىرىسىپ, ءدىني اعىمداردىڭ مۇمكىنشىلىگى ارتا ءتۇستى. بۇگىندە ەلىمىزدە ءداستۇرلى دىندەردى ەسەپكە الماعاندا, ەلۋگە جۋىق ءدىني كونفەسسيا, ءتورت مىڭعا جۋىق اعىم مەن سەكتا قىزمەت ەتەدى. وعان قوسا, كەيبىر ءدىني بىرلەستىكتەر, ءتىپتى, ەشقايدا زاڭدى تۇردە تىركەلمەستەن ءوز جۇمىستارىن استىرتىن جۇرگىزىپ, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق جانە ءدىني الاۋىزدىق تۋعىزۋعا كۇش سالىپ ءجۇر. ولاردىڭ سونشالىقتى ەركىنسىپ كەتۋى حالىقتى عانا ويلاندىراتىن ەمەس, ۇلتتىق, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
– يسلام اتىن جامىلعان بۇلدىرگى اعىمداردىڭ قاتارىندا قانداي توپتار بار؟ ولار قانداي ۇستانىمدارىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ۋاحابشىلار, سالافيتتەر, تاكفىرشىلەر, نۇرشىلار, «حيزبۋت-تاحرير» جانە «تابليع-ي-جاماعات» سياقتى راديكالدى ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ ۇگىت-ناسيحاتتارى يسلامنىڭ بىرەگەي قاسيەتتى كىتابى – قۇران كارىمنىڭ ۇكىمدەرىمەن كوپ جاعدايدا سايكەس كەلە بەرمەيدى. ءارى دىنگە كەيىننەن قوسىلعان ءارتۇرلى ءمانسىز ىرىمدار مەن نانىمداردى قامتيدى. بۇلار ورتاق يدەولوگيالىق پلاتفورما رەتىندە ءۋاحابيزمدى ۇستانادى. مىسالى, سالافيتتەر مەن تاكفىرشىلەر كاپىرلەردى يسلامعا كۇشپەن كىرگىزۋدى قۋاتتاسا, «حيزبۋت-تاحرير» يسلام قوعامىن ورناتۋدىڭ, ياعني حاليفات قۇرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى توڭكەرىس دەپ ەسەپتەيدى. قۇران كارىمدە حاليفات قۇرۋ تۋرالى ايتىلماسا دا «حيزبۋت-تاحرير» ورتالىق ازياداعى ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ دا ورنىنا حاليفالىق مەملەكەت ورناتۋدى كوزدەيدى. ال «تابليع-ي-جاماعات» بولسا, بەلسەندى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ, اقپارات جيناۋ جانە تەررورلىق ۇيىمداردى ساربازدارمەن قامتۋ ارقىلى قىزمەت ەتەدى. ءوز كەزەگىندە نۇرشىلار مەن فيتحۋللاشىلار ءۋاحابيزمدى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ كومەگىمەن ەنگىزبەك. بۇل ۇيىمدار مەن اعىمدار ورتاق ۋاحابيلىك قوزعالىستىڭ قۇرامىندا ءبىرىن ءبىرى تولىقتىراتىن بىرىڭعاي تەتىك بولىپ تابىلادى. باقىلاۋدىڭ السىزدىگىن اڭعارعان بۇلدىرگى اعىمدار وزدەرىنىڭ عيباداتحانالارىن سالىپ, يسلامنان حابارى از, ەرىك-جىگەرى, ءبىلىم-بىلىگى ءالسىز قازاقتارمەن قاتارىن تولىقتىرىپ جاتىر.
– ءدىني ۇيىم رەتىندە تىركەلمەگەن, الايدا, حالىق اراسىندا قاناتىن كەڭگە جايىپ وتىرعان ۋاحابيزم جونىندە ايتساڭىز. بۇل ءوزى قايدان شىققان؟ ولاردىڭ كوزدەگەن ماقسات-مۇددەسى نە؟
– ۋاحابيلىكتىڭ نەگىزىن سالعان مۇحاممەد بين ابدۋلۋاحاب حيجرانىڭ 1125 جىلى باسرادا اعىلشىن تىڭشىسى حەمفەردىڭ تۇزاعىنا ءىلىنىپ, اعىلشىنداردىڭ يسلامدى جويۋ ماقساتىنداعى باستى قۇرالىنا اينالعان. احمەت بين تايميانىڭ ءاھلي سۇننەتكە قايشى كەلەتىن كىتاپتارىن وقىپ, «شايح-ي ءناجدي» دەگەن اتپەن تانىلعان. ونىڭ يدەيالارى اعىلشىنداردىڭ قارجىسى مەن قارۋلارى ارقىلى ساۋاتسىز جانداردىڭ, داريا حالقى مەن باسشىلارى مۇحاممەد بين سۋد تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ونىڭ پىكىرىن قابىلداعان ادامدار «ۋاححابي» جانە ء«ناجدي» دەپ اتالادى.
– سوندا ۋاحابشىلاردىڭ ماقساتى قانداي ۇستانىمدارعا نەگىزدەلەدى؟
– ۋاحابشىلاردىڭ بۇزىق سەنىمدەرىنىڭ ءۇش نەگىزى بار. ءبىرىنشىسى, امال, عيبادات يماننىڭ بولشەگى دەپ قابىلدايدى. ءبىر پارىزدى ورىنداماعان ادام كاپىر, ونى ءولتىرىپ, مال-مۇلكىن تاراتۋ كەرەك دەپ سانايدى. بۇل تۋرالى «فاتح-ۋل-ءماجيد» كىتابىنىڭ بەتتەرىندە جازىلعان. ەكىنشىسى, پايعامبارلار مەن اۋليەلەردىڭ رۋحىنان شاپاعات سۇراعان ادام, ولاردىڭ مازارىنا بارىپ, ولاردى سەبەپ ەتىپ دۇعا ەتكەن ادامدى كاپىر دەپ ەسەپتەيدى. ۋاحابشىلاردىڭ ءۇشىنشى بۇزىق سەنىمدەرى مازاردىڭ ۇستىنە كەسەنە سالۋدى, كەسەنەلەردە ناماز وقۋدى, ولگەندەردىڭ رۋحىنا باعىشتاپ ساداقا ءنازىر ەتۋدى (اتاۋدى) جايز ەمەس (دۇرىس ەمەس) دەپ ساناۋى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, حاراماين (مەككە-ءمادينا) حالقى بۇگىنگە دەيىن كۇمبەزدەر مەن دۋالدارعا تابىنىپ كەلگەن ەكەن. ءاھلي سۇننەت پەن شيت توبىنداعى مۇسىلماندار سول ءۇشىن مۇشرىك سانالادى. ولاردى ءولتىرىپ, مال-مۇلكىن تاركىلەۋگە بولادى, ولاردىڭ سويعان مالى حارام بولىپ ەسەپتەلەدى دەيدى.
– ۋاحابيلىك اعىم قازاق حالقىنا نەسىمەن قاۋىپتى؟
– قازاق حالقى يسلام ءدىنىن قابىلداعانىنا مىڭ جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. قازاق حالقىنىڭ يسلامدى تۇتىنۋداعى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان باعىتى – سۋننيتتىك, مازحابى – يمام اعزام ءابۋ حانيفا. ءارى بۇل ءمازحابتى مۇسىلمان الەمىنىڭ بۇكىل عۇلامالارى مويىنداعان. سول ۋاقىتتان بەرى حالقىمىزدىڭ قالىپتاسقان ءدىني, مادەني, ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلىك كوزقاراسى بار. ول ىزگىلىككە, مەيىرىمدىلىككە, بەيبىتشىلىككە نەگىزدەلگەن. حالقىمىزدىڭ نەبىر يگى جاقسىلارى, حاندارىمىز بەن بيلەرىمىز, باتىرلارىمىز بەن اقىن-جىراۋلارىمىز, نەبىر وقىمىستى عالىمدارىمىز وسى جولدا, وسى رۋحتا تاربيەلەنگەن. ولاردىڭ ىشىندە اۋليەلەر مەن اتا-بابا رۋحىن قاستەرلەۋ, اۋليەلەر باسىنا بارىپ تۇنەۋ, قايتىس بولعان كىسىگە جەتىسىن, قىرقىن, ءجۇزىن, جىلىن بەرۋ سياقتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان كوپتەگەن ءدىني سالت-داستۇرلەر بار. ال ۋاحابشىلار وزدەرىنىڭ ءدىني ۋاعىزدارىندا «قازاق اۋليەگە سەنەدى – بۇل شيرك», ياعني كەشىرىلمەس كۇنا, «قازاق ارۋاققا قۇران باعىشتايدى, ال ارۋاق دەگەن قۇر ساۋدىراعان سۇيەك, باسقا تۇك تە ەمەس, ەندەشە بۇل دا شيرك», «قابىردى زيارات ەتۋ – شيرك», «ارۋاقتارعا باعىشتاپ جەتى شەلپەك ءپىسىرۋ – شيرك» جانە تاعى باسقالارعا جاستارىمىزدىڭ ساناسىن ۋلاپ ءجۇر. مىنە, باستى قايشىلىق وسىندا. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن ءدىني جولىن مانسۇق ەتۋ, وسىنشاما الىپ اۋماقتى قورعاپ, بۇگىنگى ۇرپاعىنا اماناتتاعان بابالاردىڭ ءدىني ۇستانىمىن جوققا شىعارۋ قانشالىقتى اقىلعا سىيادى؟!
– ارينە, جات اعىمداردىڭ ارتىندا بەلگىلى ءبىر كۇشتەر تۇرعانى, ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر ماقسات-مۇددەلەردى كوزدەيتىنى بەلگىلى. ەندەشە, وسى باعىتتا حالقىمىزدىڭ يدەولوگيالىق يممۋنيتەتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «سىندارلى ون جىل» اتتى كىتابىندا «فۋندامەنتاليستەر مەن ەكسترەميستەردىڭ ماقساتى – قازاقستاننىڭ مۇسىلمان حالقى. وسى ورايدا قازاقستاندا ءۇش مىڭنان استام ءدىني توپتاردىڭ, 40-تان اسا ءدىني مازحابتاردىڭ بار ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك» دەپ جازادى. ياعني, سىرتتان كەلىپ جاتقان بۇلدىرگى ءدىني اعىمداردىڭ ماقساتى – قازاقستان حالقىنىڭ ىنتىماعىنا ىرىتكى سالۋ بولماق. قازىرگى كەزدە باستى سىرتقى فاكتورلارعا جاھاندانۋ ۇدەرىسى مەن حالقىمىزدىڭ بەيبىت ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن سىرتتان كەلگەن ءارتۇرلى باعىتتاعى ءدىني اعىمدار مەن سەكتالار ەكەندىگىن جوعارىدا ايتتىق. سونىمەن قاتار, سىرتقى ءدىني فاكتورلاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك جاساپ وتىرعان ىشكى فاكتورلارعا رۋحاني-مادەني تاربيە سالاسىنداعى ءارتۇرلى كەمشىلىكتەردى ايتۋعا بولادى. بۇل فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن قالاي ساقتانۋ نەمەسە ولاردى جەڭۋ ءۇشىن نە ىستەلىنۋى قاجەت ەكەندىگى سانالى قاۋىمدى ويلاندىراتىن ماسەلە. سوندىقتان, ءوزىڭ ايتقانداي, يدەولوگيالىق يممۋنيتەتتى كۇشەيتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جولىندا ۇلكەن جۇمىس اتقارۋ كەرەك. مەملەكەت تۇرعىسىنان زاڭداردىڭ تالابىن كۇشەيتىپ, جاستارعا تاربيە بەرۋگە باسىمدىق بەرىلگەنى ءجون. ءوز كەزەگىندە قوعامدىق ۇيىمدار دا, جەرگىلىكتى اقساقالدار قاۋىمى دا اتسالىسىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قاراماعانى ابزال.
– وسكەلەڭ ۇرپاق دەمەكشى, جات اعىمداردىڭ جەتەگىندە جۇرگەندەردىڭ, سولاردىڭ ارباۋىنا تۇسكەندەردىڭ دەنى جاستار كورىنەدى. سولاردىڭ قاتارىندا قانشا ادام بارى بەلگىلى مە؟
– ءيا, ەلىمىزدە اعىمدار مەن سەكتالاردىڭ شىرماۋىنا نەگىزىنەن جاستار, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءىلىنىپ, ءتىپتى مەكتەپ وقۋشىلارى دا تارتىلعان. ولاردىڭ اراسىنان تۇمشالانىپ كيىنىپ, ەتەگىنە ءسۇرىنىپ جۇرگەندەردى, شاشتارىن تاقىرلاپ الىپ ماتاعا ورانعانداردى, بالاۋىز جاعىپ شوقىنعانداردى, جاستىعىنا قاراماستان قاۋلاتىپ ساقال جىبەرگەندەردى دە كورىپ ءجۇرمىز. مۇنىڭ العاشقى وكىلدەرى 90-جىلدارى اراب ەلدەرىندە, اسىرەسە, ساۋد ارابياسى مەن پاكىستان مەملەكەتىندە ءدىني ءبىلىم العاندار بولدى. كەيىن كەلە بۇلاردىڭ قاتارىنا شەتەلدەردىڭ زايىرلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم العاندار قوسىلدى. مۇسىلمان ەلدەرىنەن كەلگەن ميسسيونەرلەر اشقان يسلام ورتالىقتارى نەگىزىنەن ۋاحابيلىك ءىلىمدى ناسيحاتتايتىن ورتالىقتارعا اينالدى. ەڭ وكىنىشتىسى, يسلام اتىن جامىلعان ءارتۇرلى شەتەلدىك اعىمدار مەن سەكتالارعا قىزمەت ەتۋشى, سولاردىڭ ىقپالىنداعى ءوز وتانداستارىمىز. جۇزدەگەن ازاماتىمىز باسقا ءدىننىڭ قاتارىن تولتىرىپ جاتسا, مىڭداعانى ءارتۇرلى يسلامدىق اعىمداردىڭ شىرماۋىنا ىلىگىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جاس وتان» جاستار قاناتىنىڭ ءىى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە جاستارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. ء«بىز – مۇسىلمانبىز. بىراق يسلامدا ءتۇرلى اعىمدار بار. جانە سەندەر – «جاس وتاندىقتار» وسى اعىمدارعا كىرگەن جاستاردى جامان نارسەلەردەن تەجەۋگە تيىسسىڭدەر. ولاردى تاربيەلەۋلەرىڭ كەرەك. ءبىز ءوزىمىزدى مۇسىلمانبىز دەگەندە حالىقتى ورتا عاسىرعا قاراي تارتپاۋىمىز كەرەك. بىزگە ءار ادامنىڭ پىكىرى ماڭىزدى. بىراق ءبىزدىڭ قىزدارىمىز بەن ايەلدەر كيىپ جۇرگەن اراب كيىمى حيدجاب ءبىزدىڭ جول ەمەس. قازاق كوشپەندى حالىق بولعان, ءبىزدىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان ءوز جولىمىز بار» دەگەن ءسوزى ءدىني تاربيەدەگى باستى تەمىرقازىق ۇستانىم بولۋى ءتيىس.
– ءدىننىڭ اينالاسىندا اڭگىمە قوزعالعاننان كەيىن ەلىمىزدە وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر باسشىلارىنىڭ سەزدەرىنە قاتىستى سۇراعىمىز كەلىپ وتىر. وسى القالى جيىننىڭ ءرولى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– اتالعان القالى جيىن ءارتۇرلى دىندەردىڭ بىرلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مۇنىڭ ماڭىزى وتە زور. ءدىن ماسەلەسى بويىنشا ەلىمىزدەگى دىنارالىق تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىم الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ العان باعىتىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. استانادا وتكەن القالى جيىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن جەتەكشىلەرى ءبىر-بىرىنەن تۇسىنىستىك قانا ىزدەگەن جوق, سونىمەن بىرگە, دىنارالىق قاقتىعىستاردى بولدىرماۋدىڭ جولدارىن ىزدەدى. ەندەشە, اتالعان جيىننىڭ بەيبىتقاتار ءومىر سۇرۋدە وزىندىك ۇلەسى زور دەپ ايتۋعا بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»