ومىرگە ونەگە, ۇرپاققا ۇلاعات

ەرەن ەرلىككە شىنايى قۇرمەت كورسەتۋ «قازمۇنايگاز» ۇك» اق ۇجىمىندا بۇلجىماس پارىز ەلىنىڭ ەركىندىگى, جەرىنىڭ ازاتتىعى جولىندا جاسالعان ەرلىك ومىرگە ونەگە, ۇرپاققا ۇلاعات. ال ادامزاتتى فاشيستىك ەزگىنىڭ قىل بۇعاۋىنان قۇتقارعان ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ وشپەس ەرلىگى ماڭگىلىك تاعزىمعا لايىق. «كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس», دەپ قازاقتىڭ مايدانگەر اقىنى قاسىم امانجولوۆ جىرلاعانداي, حح عاسىردا كۇركىرەپ وتكەن سوعىس ادامزاتقا وراسان اۋىرتپالىق اكەلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا 70 ميلليونعا جۋىق ادام قازا تاپتى, كەشەگى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى حالىقتار 27 ميلليون بوزداعىنان ايىرىلدى. نەمىس فاشيستەرىنە قارسى 1418 كۇن مەن تۇنگە سوزىلعان سۇراپىل سوعىستا قول جەتكەن ۇلى جەڭىسكە بيىلعى كوكتەمدە 71 جىل تولىپ وتىر. مىنە, «ۇلكەنگە قۇرمەت...» قاعيداسىن ءپىر تۇتقان داستۇرگە بەرىك قازاق ەلى ۇلى جەڭىس كۇنى جاقىنداعان سايىن ارداگەرلەرىنە شەكسىز ءىلتيپات كورسەتۋدە. اسىلدىڭ سىنىعىنداي, قاتارلارى تىم سەلدىرەپ بارا جاتقان ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ قاي-قايسىسى بولسا دا بىزگە قىمبات. جەڭىس كۇنى قارساڭىندا ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىپ, مەرەكەمەن قۇتتىقتاۋ «قازمۇنايگاز» ۇك» اكتسيونەرلىك قوعا­مىنا قاراستى كومپانيالار توبىندا دا جىل سايىنعى ىزگىلىكتى داستۇرگە اينالعان. بۇل رەتتە «قازمۇنايگاز» ۇك» اق جانىن­داعى جاستار ءىسى جونىندەگى كەڭەس ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ, جىل سايىن سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ شاڭىراقتارىنا بارىپ, ولاردى جەكە-جەكە قۇتتىقتايدى. وسكەلەڭ ۇرپاققا بەيبىت ءومىر سىيلاعان قارت مايدانگەرلەرگە قارجىلاي كومەك كورسەتىلىپ, سىي-سياپاتتار جاسالادى, جاس­تار ارداگەرلەردىڭ ەستەلىك اڭگىمەلەرىن تىڭدايدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق تورقالى تويى تويلاناتىن بيىلعى اتاۋ­لى جىلى دا وسى يگى ءداستۇر جالعاسىن تاپتى. ۇلى جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا جاستار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى مەن قمگ قىزمەتكەرلەرى استاناداعى 80-نەن استام ارداگەرلەردىڭ ۇيىنە بارىپ, وزدەرىنىڭ شىنايى العىستارى مەن قۇرمەتتەرىن جەتكىزۋدە. «قازمۇنايگاز» ۇك» اق جانىنداعى جاستار ءىسى جونىندەگى كەڭەس مۇشەلەرى مەن قمگ قىزمەتكەرلەرى بيىل العاش اتباسىن استانالىق ەرلى-زايىپتى ارداگەرلەر ۆلاديمير ۆاسيلەۆيچ كالسين مەن رايسا ەگوروۆنا سافونيچەۆانىڭ شاڭىراعىنا بۇردى. تۋعان قىزدارىنىڭ كۇتىمىندەگى ارداگەرلەر شيراق تا تىڭ ەكەن. جاستاردى جىلى جۇزبەن, جاقسىلىق لەبىزدەرىن ءۇيىپ-توگە قارسى الدى. «قازمۇنايگاز ونىمدەرى» اق جاستار كەڭەسىنىڭ توراعاسى نيكولاي دۋنيسوۆ جاستار اتىنان قوس ارداگەردى ۇلى جەڭىس مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ, گۇل شوقتارىن تابىس ەتتى. جاستار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى ارداگەرلەرگە سالتاناتتى جاعدايدا مەرەكەلىك سىيلىقتارىن تاپسىردى. «ادامزاتتىڭ باسىنا ەندى مۇنداي سوعىس قاسىرەتىن بەرمەسىن. ۇلى وتان سو­عىسى جىلدارىندا ءبىز كوتەرگەن اۋىرت­پالىقتى اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, – دەپ باستادى جاستارعا ارناعان ەستەلىگىن ۆلاديمير ۆاسيلەۆيچ. – 1941 جىلى تامىز ايىندا مەن 18 جاسقا تولار-تولماستان اسكەرگە شاقىرىلىپ, ماي­دانعا اتتاندىم. سودان ۇلى جەڭىستى جاقىنداتقان 1945 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا قار توسەنىپ, مۇز جاستانىپ, بۇكىل ەۋروپانى جاۋىنگەرلىك كەرزى ەتىكپەن جاياۋ باسىپ ءوتتىم. باستاپقىدا قاتارداعى جاۋىنگەر رەتىندە مايدانعا ارالاسىپ, كەيىننەن وفيتسەر اتاعىن الدىم. مينومەت روتاسىنىڭ كومانديرى بولىپ ۇزاق سوعىستىم. ال 1944 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىنان 1945 جىلدىڭ 25 ناۋ­رىزىنا دەيىن №88 اتقىشتار پولكىندە باتالون كومانديرى بولدىم. سوعىس جىلدارىندا ۆەليكيە لۋكي, نەۆەل, پولوتسك, سەبەج, كرۋستپيلس, ريگا, ەلگاۆا, دوبەلە, تيلزيت قالالارىن جاۋدان ازات ەتۋگە ۇلەس قوستىم. ۆەليكيە لۋكي قالاسى ءۇشىن بولعان قاندى شايقاستا العاش اۋىر جاراقات الدىم. ودان كەيىن شىعىس پرۋسسيا مايدانىندا تاعى دا ەكى رەت جارالاندىم. بىراق جاراقاتتارىمدى ەمدەپ, قايتادان جاۋىنگەرلىك قاتارعا قوسىلىپ وتىردىم. مايدان دالاسىندا كورسەتكەن ەرلىكتەرىم ءۇشىن ەكى مارتە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, ءى جانە ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدىم. سوعىستان كەيىن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا كىرىستىم. تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ناۋقانى باستالعان كەزدە قازاقستانعا كەلىپ, سودان بەرى رايسا ەگوروۆنا ەكەۋمىز وسى جەردە ۇرپاق ءوسىرىپ, ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز». وتاعاسىنان كەيىن اڭگىمەگە ارالاسقان رايسا ەگوروۆنا سول ءبىر سۇراپىل سوعىس جىلدارىن ساناسىندا قايتا جاڭعىرتىپ, كوز الدىنان وتكىزگەندەي ءبىر ءسات ءۇنسىز جانارلارىنا ۇيىرىلگەن جاسىن سىعىپ الدى. «مەن نيجني نوۆگورود قالاسىندا تۋدىم. سوعىس باستالعاندا مەن 14 جاس­تاعى مەكتەپ وقۋشىسى ەدىم. ءبىز مايدانعا اتتانعان ەرلەردىڭ ورنىن باسىپ, زاۋىت­تاعى اۋىر جۇمىسقا ارالاستىق. كۇندىز زاۋىتتىڭ اۋىر ەڭبەگىن اتقارىپ, ءتۇن­دە جاۋ بومبىسىنان تۇتانعان قالا كوشەلەرىندەگى ءورتتى سوندىردىك. «ءبارى دە مايدان ءۇشىن, ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن» ۇرانىمەن بارىمىزدى دا, جانىمىزدى دا جەڭىس جولىندا قۇربان ەتۋگە دايىن ەدىك. مەن زاۋىتتا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ ەكى جىل گوسپيتالدەر ءۇشىن قان تاپسىرىپ, دونور اتاندىم. ءبىر العاندا بىزدەن 500 گرامم قان الۋشى ەدى. وسى ەكى جىل ىشىندە 8 ليتر 700 گرامم قان تاپسىردىم. 1944 جىلى ناۋرىز ايىندا ءوز ەركىممەن مايدانعا اتتاندىم. ول كەزدە مەن 17 جاس­تا ەدىم. ءبىزدى العاش جاۋدان ازات ەتىلگەن مينسك قالاسىنداعى قىسقا مەرزىمدىك بايلانىسشىلار كۋرسىنا قابىلدادى. ونى بىتىرگەننەن كەيىن سەرجانت اتاعىن الىپ, ءىى ۋكراين مايدانىنا اتتاندىم. وسىندا ارتيللەريالىق بولىمشەنىڭ بايلانىسشىسى رەتىندە مايدانعا ارالاستىم. شايقاس كەزىندە بايلانىس سىمى ورالعان كاتۋشكانى يىققا اسىپ الىپ, جارىلعان سنارياد پەن زۋىلداعان وقتىڭ اراسىمەن بايلانىس ورناتاتىنبىز. ارتيللەريا بولىمشەسىنىڭ بايلانىسشىسى رەتىندە ۋكراينا, بەسسارابيا, رۋمىنيا جانە ۆەنگريانى جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىستىم. ءبىر شايقاستا جاقىننان جارىلعان سنارياد تولقىنىنان زاقىمدانىپ, كونتۋزيا الدىم. سوعىستى بۋداپەشت قالاسىندا اياقتادىم. ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن, «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدىم. 1946 جىلى نيجني نوۆگورودتاعى ءوزىم ىستەگەن زاۋىتتا ەڭبەككە ارالاستىم. ۆلاديمير ۆاسيلەۆيچپەن شاڭىراق قۇرىپ, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزەڭىندە قازاقستانعا كەلدىك. بالالارىمىز دا, نەمەرەلەرىمىز دە ءدىن امان. قازىر قىزى­مىزبەن بىرگە تۇرامىز», دەيدى قارت مايدانگەر رايسا سافونيچەۆا. ارداگەرلەر الدىنداعى ۇرپاق پارىزىن جەتە تۇسىنەتىن جاستار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى مەن قمگ قىزمەتكەرلەرى ارداقتى مايدانگەر مۇقان تەمىرعالي ۇلى بالاپانوۆتىڭ شاڭىراعىنا كەلدى. توقساننىڭ ۇشەۋىنەن اسسا دا ويى ۇشقىر, ءسوزى شيراق مۇقان اقساقال قوناقتاردى قازاقي بولمىسقا ساي اڭقىلداي قارسى الدى. جاستار ارداگەردى ايتۋلى مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, سىي-سياپاتتارىن تاپسىرىپ, بارىنشا قۇرمەت كورسەتتى. «مەن 1943 جىلى قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋداندىق اسكەري كوميسساريا­تىنان اسكەر قاتارىنا شاقىرىلدىم. سوعىستىڭ ناعىز قىزىپ تۇرعان شاعى. اسكەرگە ەندى كەلگەن جاس جاۋىنگەرلەردى شامالى ۋاقىت اسكەري جاتتىعۋلارعا ۇيرەتىپ, بىردەن ستالينگراد مايدانىنا اكەلىپ سالدى. جان بەرىپ, جان الىسقان وسى شايقاستا ءدارى ءيىسىن يىسكەپ تە ۇلگەرمەگەن تالاي بوزداقتار قىرشىنىنان قيىلدى. مەن سوڭعى كەزدە ەشەلون-ەشەلون بولىپ تيەلىپ, سوعىسقا كىرگەن سول ءبىر قىرشىن زامانداستارىمدى ءجيى ەسكە الامىن. جاڭبىرشا جاۋعان وق استىندا شابۋىلعا شىعامىن دەپ تالايى جەر جاستانىپ, كومۋسىز قالدى...». ارداگەر اۋىر كۇرسىنىپ, سول ءبىر وتتى كەزەڭدەردىڭ كورىنىستەرىن كوز الدىنان وتكىزگەندەي كوزىن جۇمىپ ءۇنسىز وتىر. ءيا, ءفاشيزمنىڭ ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا توندىرگەن قاسىرەتى مەن قاتەرىن توقتاتۋ ءۇشىن جۇزدەگەن مىڭ قازاقستاندىقتار وپات بولدى. جالپى, قازاقستاننان 1 ميلليون 200 مىڭنان استام ادام مايدانعا اتتاندى. سونىڭ ىشىندە 700 مىڭنان استام بوزداقتار قان مايداندا قۇربان بولىپ, جات جەردە قالدى. وسى ءبىر قاساڭ تسيفرلاردىڭ ارتىندا قانشاما تاعدىر, قانشاما قاسىرەت جاتىر دەسەڭىزشى. «گيتلەرلىك فاشيستەردى وزدەرىنىڭ ورداسىندا تالقانداپ, رەيحستاگقا جەڭىس جالاۋى جەلبىرەگەن 1945 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن مايدان دالاسىندا بولدىم, دەپ جالعاستىردى ۇزىلگەن ەستەلىگىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى مۇقان تەمىرعالي ۇلى. وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا بەل شەشپەي ءجۇرىپ بەلارۋستى, پولشانى باسقىنشىلاردان ازات ەتۋگە قاتىستىم. سوعىس جىلدارىندا كورسەتكەن ەرلىگىم ءۇشىن ءى جانە ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن «ەرلىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىن الدىم. سوعىس اياقتالىپ, اسكەر قاتارىنان بوساعاننان كەيىنگى بۇكىل سانالى عۇمىرىم جەزقازعان وڭىرىندە ءوتتى. وسىندا 38 جىل بويى قۇقىق قورعاۋ ورگانىندا قىزمەت ەتتىم. پولكوۆنيك دارەجەسىندە زەينەتكەرلىككە شىقتىم. ودان كەيىن دە ۇزاق جىل جەزقازعان وبلىستىق ازاماتتىق قورعانىس ءبولىمىن باسقاردىم. التى بالا تاربيەلەپ, ءبارىن جوعارى ءبىلىمدى مامان ەتىپ وسىردىك. بۇگىندە بالالار مەن نەمەرەلەردىڭ قىزى­عىنا كەنەلىپ, «تاۋبە» دەپ وتىرعان جاعداي بار. بالالارىم, سەندەرگە ايتارىم, وتاننىڭ پاتريوتى بولىڭدار! تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر دالاسىنا سۇقتانا قاراۋشىلار از ەمەس. ەلدىڭ, جەردىڭ بولاشاعى سەندەردىڭ قولدارىڭدا. اعا ۇرپاقتىڭ ەرلىك ءداستۇرىن لايىقتى جالعاستىرىپ, ەل تىنىشتىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ سەندەردىڭ پارىزدارىڭ». ۇلى جەڭىس مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاۋعا كەلگەن جاستارعا وسىنداي اتالىق اق باتاسىن ارناعان مۇقان اقسا­قال قوناق كادەسى ءۇشىن ءبىر-ەكى اۋىز ءان سالىپ بەرۋدى نيەت ەتتى. ارداگەردىڭ ۇيىنە جينالعان جۇرت دابىرلاي قول سوعىپ, اقساقالدىڭ نيەتىن قۋانا قابىلدادى. توقساننان اسقان قازىنالى قارت قاناتىن قومداپ, ۇشۋعا قامدانعان كارى قىرانداي وتىرعان ورنىندا ءبىر-ەكى ۇمتىلىپ, باياۋ قوڭىر داۋىسپەن ۇلى ابايدىڭ «سەگىز اياعىن» شىرقاپ كەتتى. ۋاقىت سالماعىمەن ءسال سىزات تۇسكەن اقساقالدىڭ داۋىس اۋەزى ءالى بابىندا ەكەن. ارداقتى اقساقال مۇقان بالاپانوۆپەن قيماي قوشتاسىپ, جاستار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى ساپارلارىن ودان ءارى جالعاستىردى. «قازمۇنايگاز ونىمدەرى» اق جاستار كەڭەسىنىڭ توراعاسى نيكولاي ءدۋنيسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلى جەڭىستىڭ 71 جىلدىق مەرەكەسى كۇندەرىندە ەلورداداعى 80-نەن استام ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتىلمەك. بىلتىرعى جىلى قمگ جاستار كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن «سىزدەر بىزگە بەيبىت كۇن سىيلادىڭىزدار» اكتسياسىنىڭ اياسىندا «قازمۇنايگاز» ۇك» اق كومپانيا­لار توبىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەرىكتى تۇردە جيناعان اقشالاي قارجىسىنىڭ ەسەبىنەن ەلىمىز بويىنشا 150 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە ماتەريالدىق كومەك جاسالدى. وسى شارا بارىسىندا جاستار ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنداعى سوعىس ارداگەرلەرىمەن شىنايى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىپ, ولارعا قارجىلاي جانە باسقا دا كومەكتەر كورسەتىلدى. ارداگەرلەردىڭ ۇيلەرىنە جوندەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ شارالارىن دا ءىس جۇزىنە اسىردى. سونىمەن بىرگە, قمگ-نىڭ جيىر­ماعا جۋىق كومپانياسى سوعىس ارداگەرلەرىنە مەرەكە كۇندەرى مەرەكەلىك داستارقان جايىپ, ەستەلىك سىيلىقتار تاپسىرادى. قارتتار وزدەرىنە كوڭىل ءبولىپ, شىنايى ءىلتيپات جاساعاندى قۋانا قابىلدايدى, ۇرپاق ساباقتاستىعىنا ادال جاستارعا ءدان ريزا. «قازمۇنايگاز» ۇك» اق بىزگە بەي­بىت كۇن, اشىق اسپان سىيلاعان سوعىس ارداگەرلەرىنە شىنايى قۇرمەتپەن قارايدى. كومپانيا قان مايداندا قازا تاپقانداردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, بۇگىندە اسىلدىڭ سىنىعىنداي سەلدىرەپ ورتامىزدا جۇرگەن قارت مايدانگەرلەرگە شىنايى قۇرمەت كورسەتۋدى بۇلجىماس پارىز سانايدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»