ەلباسىمىز مەملەكەتتىك ورگاندارعا كاسىپكەرلىككە قولداۋ ءبىلدىرۋدى ەرەكشە جۇكتەگەن بولاتىن. ال ءسولتۇستىكتىڭ كەيبىر شەنەۋنىكتەرى مۇنىڭ بايىبىنا بارا بەرمەيتىن سياقتى. نەگە؟
«ەگەمەنگە» حات جازعان جۇمابيكە ءاشىموۆا شاعىن بيزنەسپەن اينالىسپاق بولىپ, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ىشىنەن جەر ۋچاسكەسىن ساتىپ العانىن ايتادى. قوقىسقا تولىپ, قۋراي باسىپ جاتقان قالانىڭ شەتكەرى اۋماعىنداعى ۋچاسكەنى تازارتىپ, ءوز كۇشىمەن جول تارتىپ, اينالاسىن تارتىپكە كەلتىرۋدىڭ ءوزى وڭاي بولماعان. وسى جەردە ساۋدا ورتالىعىن سالۋدى ويلاپ, 240 شارشى مەترلىك قۇرىلىس تۇرعىزعان. الايدا, قازىر مەكتەپكە دەيىنگى بۇلدىرشىندەردى تاربيەلەۋ ورتالىعى جەتىسپەيتىندىگى كوپ ايتىلىپ, كەزەككە تۇرعاندار سانىن ازايتۋ كەرەكتىگى ماسەلە بولىپ جاتقانىن ەستىپ, ساۋدا ورتالىعىن اشقانشا ونى ميني-ورتالىققا اينالدىرايىن دەگەن ويعا بەكيدى. ءسويتىپ, كوپ اۋرە-سارساڭمەن جەر ۋچاسكەسىنىڭ قولدانۋ ماقساتىن وزگەرتىپ, قۇجاتتارىن قايتا تولتىرادى.
ارينە, ج.ءاشىموۆانىڭ باستاماسى قولداۋ ءبىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن-اق شەشىم. مەملەكەتشىل شەنەۋنىكتەر مۇنداي ادامعا بارلىق جاعدايدى وزدەرى جاساپ, قولتىقتارىنان دەمەپ وتىرۋعا دا مىندەتتى. ويتكەنى, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بيۋدجەتتىك قاراجات ەسەبىنەن ءزاۋلىم بالاباقشالار مەن ميني-ورتالىقتار تۇرعىزعانشا وسى ماسەلەنى ەڭسەرۋگە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تارتىپ, ولاردىڭ كومەگىمەن تۇرعىلىقتى جەرلەردە شاعىن ورتالىقتار اشۋ ارقىلى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بولاتىنىن تالاي رەت ەسكەرتتى. ال پرەزيدەنتتىڭ ايتقان تالاپتارىن, بەرگەن باعدارلارىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بىردەن ورىنداپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ بىلدىرۋگە مىندەتتى ەكەنى حاق. سوندا پەتروپاۆل قالاسىندا بۇگىنگى كۇنى كەزەكتە تۇرعان 4 مىڭنان ارتىق مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ءبۇلدىرشىننىڭ ءبىرازى ءوز ورىندارىن تابار ەدى. جۋىردا بولعان «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس ءحVىى سەزىندە دە ەلباسى وسى ماسەلەگە قايتا ورالىپ, دامىعان شەتەلدىكتەر ءبىرىنشى قاباتتاعى پاتەرلەردىڭ 3-4 بولمەسىنەن دە بالاباقشا جاسايتىنىن, ال ءبىزدىكىلەر بولسا شىرەپ, تەك قانا الىپ عيمارات سالۋعا قۇشتار ەكەنىن سىنادى. «ونىڭ ىشىنە جانە مىندەتتى تۇردە باسسەين سالعىسى كەلەتىنىنە نە دەرسىڭ, سۋعا تۇسكەن سابيلەر وندايدا ءجيى اۋىرىپ قالاتىنىن ويعا دا المايدى», دەدى پرەزيدەنت.
ەگەر مەملەكەتتىك ماسەلەنى ويلايتىن شەنەۋنىك بولسا بۇگىنگىدەي قيىن زاماندا وسىنداي ىسكە كىرىسكەلى جاتقان كاسىپكەردى ورىن جەتپەي جاتقان 40-50 ءبۇلدىرشىندى ورنالاستىرۋعا كومەكتەسپەك بولعانى ءۇشىن, 10-15 جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشقالى جاتقانى ءۇشىن, بيۋدجەتكە سالىق رەتىندە ازدى-كوپ اقشا تۇسىرەتىندىگى ءۇشىن, ياعني ءوزى ناپاقا تاۋىپ وتىرعان جەرگە قاراجات بەرگەنى ءۇشىن قۇرمەتتەۋى جانە بارلىق كومەگىن جاساۋى كەرەك ەدى. بىراق ەلدىڭ قامىن ويلاپ, ەڭسەسى ەزىلەتىن شەنەۋنىك كوپ پە بىزدە؟ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن جازعان «وتىزدىقتان ورىن الۋ وڭاي ەمەس, اعايىن» («ەق», 08.02.14 ج.) اتتى ماقالامىزدا رەسەيلىك تانىمال پۋبليتسيست ۆلاديمير پوزنەردىڭ ءوز بلوگىنا جازعان ءبىر وقيعاسىن مىسالعا كەلتىرگەن ەدىك. وندا جۋرناليست اقش-قا بارعان ساپارىندا قۇجاتتارىن جوعالتىپ الىپ, پاسپورت بەرەتىن ءتيىستى قىزمەتكە بارعاندا 3-4 ساعاتتا جاڭا تولقۇجات الىپ شىققانىن تاڭىرقاي جازادى. (بىزدە عوي جاڭا پاسپورت الۋ ءۇشىن كەمىندە جارتى اي جۇرەسىڭ). وزىنە وسىنداي تاماشا قىزمەت كورسەتكەن شەنەۋنىككە ءتانتى بولعان جۋرناليست العىس ايتسا ءوز مىندەتىن مۇلتىكسىز ورىنداپ تۇرعان اناۋ: «سەر, ءسىز بۇل ءۇشىن سالىق تولەيسىز عوي» دەپ قاتقىل ۇنمەن جاۋاپ بەرىپ, ءتىپتى ونىڭ العىسىن دا قابىلداماعان ەكەن. مىنە, قانداي سانالىلىق! قاتارداعى شەنەۋنىك ءوزىنىڭ ناپاقاسىن حالىقتىڭ بيۋدجەتكە تولەگەن سالىعىنىڭ ەسەبىنەن ايىرىپ وتىرعانىن سەزىنىپ تۇر. سوندىقتان حالىقتىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاۋ ءوزىنىڭ ابزال بورىشى ەكەنىن بىلەدى. ال بىزدە...
ال بىزدە ءسىزدىڭ تولەگەن سالىعىڭىزدىڭ ارقاسىندا مەن ەڭبەكاقى الىپ وتىرمىن عوي دەگەندى ەشقانداي شەنەۋنىك, ورتاڭقول باستىق ويىنا دا المايدى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتشىل بولۋعا دا ساناسى تومەن. ونىڭ بار «قاسيەتى» كاسىپكەردىڭ اقشا تاپقىسى كەلەتىنىنە قىزىعادى, ءتىپتى قىزعانادى. الاقانىن «مايلاعاندى» جەك كورمەيتىن دە كەزدەر بولادى. سوندىقتان دا بىردەڭە «قىستىرعىسى» كەلمەگەن ادامنىڭ اياعىنان شالۋعا ۇمتىلىپ تۇرادى.
ايتەۋىر, قازىر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ءبىرشاما ورىستەدى. سودان قورقىپ, ساقتانۋى مۇمكىن, بىراق ەندى قىزعانىش دەگەن قىزىل يت ءىشىن تىرناعان سوڭ كاسىپكەرگە كەدەرگى جاساۋدى ويلايدى.
سونىمەن, كاسىپكەر ءاشىموۆانىڭ ماسەلەسىنە ورالايىق. كوپتەگەن اۋرە-سارساڭمەن ول ميني-ورتالىققا قولايلى 7 سوتىق جەرىنە ءتيىستى رۇقساتتامانى الادى. اكىمدىك قولىنا بەرگەن جادىناماداعى (پامياتكا) بارلىق قۇجاتتاردى جينايدى. ءۇيدىڭ ءىشىن دە بۇلدىرشىندەردىڭ كوزىن قىزىقتىراتىن ورنەكتەرمەن ءبىرشاما اسەمدەپ, كەلگەن ادامنىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن حالگە جەتكىزەدى. عيماراتتى ساراپتامادان وتكىزگەن مامان ونى ميني-ورتالىقتىڭ بارلىق تالابىنا ساي ەكەندىگىن ايتىپ, قولدانۋعا بولاتىندىعى تۋرالى قورىتىندى جاسايدى.
ەندى ميني-ورتالىقتى زاڭداستىرۋ كەرەك. اۋەلدە عيمارات ساۋدا ورتالىعىن سالۋعا تىركەلگەندىكتەن ەندى جاريا ەتۋ ۇدەرىسىنەن ءوتىپ, رەسمي تىركەلۋى كەرەك ەكەن. مىنە, وسى جەردە شەنەۋنىكتەر بىلگەنىن قىلادى. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ءبىر نۇسقاۋلىقتا ميني-ورتالىقتىڭ بيىكتىگى 3 مەتر بولۋى كەرەك دەگەن تالاپ بار بولىپ شىعادى. ج.ءاشىموۆانىڭ سالعان ءۇيىن سىرتىنان كورگەن وسى قىزمەتتىڭ جاس شەنەۋنىگى وسىناۋ نورماعا سۇيەنىپ, عيمارات ميني-ورتالىقتىڭ تالابىنا ساي ەمەس دەپ قول قويىپ, جىبەرە سالادى. ارىپكە تاڭىلىپ قالعان (بۋكۆوەد) مۇندايلارعا ەشتەڭە ايتا المايسىڭ دا... وندايلار ءتىپتى كەيبىرەۋلەردىڭ بيىكتىگى ەكى مەترگە جەتپەيتىن تۇرعىن-ۇيلەردىڭ جەرتولەلەرىنەن دە ميني-ورتالىق اشىپ جاتقانىن كورمەيدى, كورگىسى دە كەلمەيدى.
قالالىق اكىمدىكتىڭ جاريا ەتۋ جونىندەگى كوميسسياسى ءوزىنىڭ وتىرىسىندا وسىعان سۇيەنىپ ءاشىموۆانىڭ قانشالىقتى ازاپپەن سالعان قۇرىلىسىن جارامسىز قىلىپ, «وبەكت نە سووتۆەتستۆۋەت سانيتارنىم پراۆيلام سانيتارنو-ەپيدەميولوگيچەسكوگو ترەبوۆانيا...» دەگەن قورىتىندى شىعارادى. كوميسسيا توراعاسى ز.نۇرمۇقانوۆا قول قويعان وسى جاۋاپتا ءتىپتى, ناقتى قانداي تالاپقا ساي ەمەس ەكەندىگى دە كورسەتىلمەگەن. وعان دا ەرىنىپتى. كاسىپكەر ءوز ءىسىن قولداۋدى ءوتىنىپ بارلىق باستىقتاردىڭ الدىنان وتەدى, الايدا ەش ناتيجە جوق. تەك ءماسليحاتتىڭ ءبىر دەپۋتاتى عانا كەلىپ كورىپ, ميني-ورتالىقتى اشۋعا بولادى ەكەن دەگەن قولداۋ ءبىلدىرىپ, قالا اكىمىنە ۇسىنىس جاسايدى. بىراق ونىڭ ءسوزى دە سول باياعى ساتىلارمەن ورىنباسارعا, ال ول ءتيىستى قىزمەتكە, ولار قاتارداعى شەنەۋنىككە سىرعىتىپ, ەڭ تومەننەن باياعى جاۋاپ كەلگەن سوڭ اۋىزدارىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ شىعا كەلەدى...
مىنە, بۇل ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ ەنجارلىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ەگەر ەلدىڭ مەملەكەتتىڭ وركەندەۋىن, حالىقتىڭ تۇرمىس-احۋالىنىڭ جاقسارۋىن, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن, بيۋدجەتكە سالىقتىڭ مولىراق ءتۇسۋىن, ەڭ باستىسى, بۇلدىرشىندەردىڭ ورىن تابۋىن ويلاعان شەنەۋنىك بولسا قازىرگى ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماي بىرەۋدىڭ سونشالىق ازاپپەن سالعان قۇرىلىسىن بۇلاي اياقسىز تاستاماس ەدى. تىم بولماسا بىرەۋى بىلىكتى كوميسسيا قۇرىپ, قۇرىلىستى تەكسەرۋدەن وتكىزەيىك, جەتىمسىز جەرلەرى بولسا جوندەسىن, ال ءبارى دۇرىس بولسا توبەسىنىڭ 3 مەتر بولۋى سونشالىقتى شارت ەمەس, سوندىقتان جاريا ەتەيىك دەگەن ۇسىنىس ەنگىزەر ەدى.
سونىمەن... ءتورت مىڭ بالاعا ورىن جەتپەي جاتقان قالادا ميني-ورتالىق ءۇشىن سالىنعان ساپ-ساۋ قۇرىلىس پايدالانىلماي بوس تۇر. بالكي, قالا نەمەسە وبلىس اكىمى بۇل ماسەلەنى تەرەڭ زەرتتەپ, شەشۋگە تالپىنىس جاسار دەگەن ۇمىتتەمىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»