*استانا ەكونوميكالىق فورۋمى قارساڭىندا
بۇدان بۇرىن گازەتىمىزدە حابارلاعانىمىزداي, الدىمىزداعى 25-26 مامىر ارالىعىندا تورتكىل دۇنيەنىڭ تولعاقتى تۇيىندەرىن تالقىلايتىن جاھاندىق ۇنقاتىسۋ مىنبەرىنە اينالعان استانا ەكونوميكالىق فورۋمى (اەف) وتەدى. وسىمەن توعىزىنشى رەت وتكىزىلگەلى وتىرعان بيىلعى فورۋمنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – «جاڭا ەكونوميكالىق اقيقات: ءارتاراپتاندىرۋ, يننوۆاتسيالار جانە ءبىلىم ەكونوميكاسى».
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى – ەكونوميكالىق مىندەتتەردى تالقىلاپ, شەشىم قابىلدايتىن ەۋرازياداعى تۇڭعىش ۇنقاتىسۋ الاڭى. فورۋمنىڭ ماقساتى الەمدىك ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرى بويىنشا ناقتى شەشىم قابىلداۋعا جۇمىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. اەف جۇمىسىنىڭ باستى قورىتىندىسى – الەم ساراپشىلارىنا جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋ باعىتتارى ءۇشىن ناقتى كەڭەس بەرۋ.
بيىلعى جىلى پلەنارلىق وتىرىس العاش رەت «قازاقكونتسەرت» ورتالىق كونتسەرت زالىندا وتكىزىلەدى. فورۋم شەڭبەرىندە 20-عا جۋىق ءىس-شارا جوسپارلانعان. فورۋمنىڭ نەگىزگى ءىس-شارالارى – دۇنيەجۇزىنە تانىمال «The Economist» حالىقارالىق بەدەلدى جۋرنالىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرىلاتىن قازاقستان ينۆەستيتسيالىق ءسامميتى, بواو ازيالىق فورۋمى حاتشىلىعىمەن بىرگە ۇيىمداستىرىلاتىن ۇلى جىبەك جولى ەلدەرىنىڭ فورۋمى, «The Financial Times» حالىقارالىق بەدەلدى باسىلىمىمەن بىرلەسە وتكىزىلەتىن جەكەشەلەندىرۋ جونىندەگى قازاقستان فورۋمى. سونىمەن بىرگە, ءىح استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ اياسىندا «جوعارى جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ سوڭى: ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق ارحيتەكتۋرالار ءۇشىن جاڭا جاعدايلار» اتتى جوعارى دارەجەدەگى سەسسيا ءوتكىزىلەدى. بۇل كەشەندى سەسسيانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى, «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق, برەتتون-ۆۋدستى جاڭارتۋ جونىندەگى كوميتەت جانە حالىقارالىق ستراتەگيالىق سەرىكتەستەر توبى ۇيىمداستىرادى دەپ كۇتىلۋدە. جوعارى دارەجەدەگى سەسسيانىڭ كۇن تارتىبىنە وسىنداي وزەكتى تاقىرىپتىڭ شىعارىلۋى تەگىن ەمەس. الەم 2016 جىلى گەوساياساتتا, ەكونوميكادا جانە قارجىلىق جۇيەدە بىرقاتار جاڭا كەشەندى تاۋەكەلدەرگە تاپ بولىپ وتىر. جاھاندىق ەكونوميكا جاڭا دۇنيە تابالدىرىعىندا تۇر. ونىڭ دامۋ ۇردىسىندە تەكتونيكالىق جانە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ورىن الۋدا. الەم ساراپشىلارىنىڭ پايىمداۋىنشا, «جوعارى جاھاندانۋ ءداۋىرى» اياقتالىپ كەلەدى. وڭىرلەردىڭ دامۋ تۇراقتىلىعىنا جاڭا ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي تاۋەكەلدەر شەشۋشى ىقپالىن تيگىزۋدە. وسىعان بايلانىستى ساياسي رەفورمالاردىڭ ەكونوميكاعا تيگىزەتىن اسەرىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىنداعى شارالارعا ەرەكشە ءمان بەرىلمەك.
سونىمەن بىرگە, ءىح اەف ۇنقاتىسۋ الاڭىندا الەمدىك ەكونوميكاداعى كەشەندى قۇبىلمالىلىق جانە تۇراقسىزدىق, جىلدام دامۋشى رىنوكتاردى قايتا جۇكتەۋ, ەۋرازياداعى مونەتارلىق جانە قارجىلىق تاۋەكەلدەر, جەكەمەنشىك سەكتور ءۇشىن جاڭا بيزنەس احۋال قالىپتاستىرۋ جانە باسقا تاقىرىپتار تالقىلاناتىن بولادى.
اعىمداعى جاھاندىق سىلكىنىستەر الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋىندا جاڭا باعىتتاردىڭ ورىن الۋىنا اسەر ەتۋدە. بۇگىندە دامۋشى رىنوكتار شيكىزات باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە بايلانىستى توقىراۋ كەزەڭىن باستان كەشۋدە. «التىن توقساندار» دەپ اتالاتىن كەزەڭنەن كەيىن, ياعني 2000 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ دامۋشى رىنوكتاردىڭ الەمدىك ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعان كەزەڭىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ قارقىنى قايتا قارالۋدا. «التىن توقساندار» داۋىرىندە جاھاندىق ءىجو-دە دامۋشى رىنوك ۇلەسى 52 پايىزدى قۇراعان بولاتىن. ال 2015 جىلى دامۋشى رىنوكتىڭ جالپى ءوسىمى 4,3 پايىز عانا بولدى. بۇل 2010 جىلعى 7,6 پايىز دارەجەسىندە بولعان كورسەتكىشتەن دە تومەن. ءسويتىپ, الەمدىك ءىجو ءوسىمى 2,4 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. دامۋشى رىنوكتارعا شيكىزات رەسۋرستارىنا دەگەن جوعارى باعا ءداۋىرىنىڭ اياقتالۋى, الەمدىك ساۋدانىڭ باسەڭدەۋى, قارجى رىنوگىنداعى قۇبىلمالىلىقتىڭ ءوسۋى ينۆەستيتسيالىق اعىنداردىڭ تومەندەۋى كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, دامۋشى رىنوكتاردان كاپيتالدىڭ شەتكە شىعۋىنىڭ ءوسۋى دامۋدىڭ تەجەلۋىنە سەبەپ بولۋدا. بۇل جاعدايلار, اسىرەسە, بريكس توبىنا كىرەتىن ءىرى جانە جىلدام دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا ەرەكشە كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بىرقاتار دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى قۇنسىزدانىپ كەتتى. بۇل وسى ەلدەردىڭ تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايىنىڭ كۇرت ناشارلاۋىنا, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ تەجەلۋىنە اكەلىپ سوقتىردى.
استانا ەكونوميكالىق فورۋمى شەڭبەرىندە جوعارى جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ اياقتالۋ كەزەڭىنىڭ باستالعاندىعى تۋرالى العاش اشىق ۇنقاتىسۋلار وتەدى. الەمدىك ساراپشىلاردىڭ ءبىراۋىزدى پىكىرلەرى بويىنشا, بۇگىندە الەمدىك ەكونوميكادا وڭىرلىك جانە توپتىق ىقپالداستىق پەن بايلانىستار ءجيى كورىنىس تابۋدا. ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ دامۋ بولاشاعىنا ءتيىمدى بولاتىن ءوڭىرلىك ساۋدا جانە ەكونوميكالىق سەرىكتەستەر ىزدەستىرىپ, جاھاندىق ىنتىماقتاستىق ۇدەرىستەرىنىڭ تەجەلۋىنە اسەر ەتۋدە. بۇگىندە الەمدە ازيالىق ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيا بانكى, بريكس-ءتى دامىتۋدىڭ جاڭا بانكى, جىبەك جولى قورى سياقتى وڭىرلىك ينستيتۋتتار قۇرىلۋدا جانە ولاردىڭ جاھاندىق ەكونوميكاعا ىقپالى بارعان سايىن ارتۋدا.
بيىلعى جىلى ءىح اەف شەڭبەرىندە وسى جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا بيزنەس جانە ساراپشىلىق قاۋىمداستىقتاردىڭ الەمگە تانىمال وكىلدەرى, ءىرى قارجىلىق قۇرىلىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى قاتىسادى. ولاردىڭ قاتارىندا – عالامتور-كوممەرتسيا سالاسىندا قىتايلىق AliBaba Group كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دجەك ما, حۆق باسقارۋشى ديرەكتورى كريستين لاگارد, ەقدب پرەزيدەنتى سۋما چاكرابارتي, بريتاندىق «The Economist» جۋرنالىنىڭ نۇسقاسى بويىنشا الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ەكونوميستەردىڭ ۇشتىگىنە كىرەتىن كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى جەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى دجەففري ساكس, ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى, «Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty» اتتى الەمدىك بەستسەللەردىڭ اۆتورى دارون ادجەموگلۋ, اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى رونالد رەيگاننىڭ جانە ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەردىڭ كەڭەسشىسى بولعان ارتۋر لاففەر, لەونتەۆ سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى حا-دجۋن چانگ, «ۆاليۋتالىق سوعىستار» بەستسەللەرىنىڭ اۆتورى سۋن حۋنبين, سونداي-اق, نوبەل سىيلىعىنىڭ ەكونوميكا سالاسى بويىنشا لاۋرەاتتارى ەدۆارد پرەسكوتت, كريستوفەر پيسساريدەس پەن توماس ساردجەنت بار.
فورۋم اياسىندا «جاھاندىق كوشباسشىلاردىڭ پىكىر الىسۋى» تاقىرىبىمەن وتەتىن پىكىر الىسۋ الاڭدارىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەردىڭ, نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ بۇگىنگى الەمدىك ەكونومكانى دامىتۋدىڭ كەلەلى تاقىرىپتارى بويىنشا جۇزدەسۋلەرى وتەدى. ال ءىح اەف قارساڭىندا 24 مامىر كۇنى حۆق باسقارۋشى ديرەكتورى كريستين لاگارد جانە ورتالىق ازيا, كاۆكاز جانە ەاەو-عا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەرى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن حۆق ايماقتىق فورۋمى وتەتىندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىمەن قاتار, فورۋم اياقتالعان سوڭ, كەلەسى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 29-شى پلەنارلىق وتىرىسى وتكىزىلەدى.
استانا ەكونوميكالىق فورۋمى شەڭبەرىندە ەكونوميكالىق تاقىرىپتار بويىنشا نەگىزگى سپيكەرلەردىڭ دارىستەر وتكىزۋى, قاتىسۋشىلار ءۇشىن Blockchain تەحنولوگياسىن قولدانۋ بويىنشا ۆوركشوپتار سەرياسى, بيزنەس-گۋرۋ جانە جەتەكشى الەمدىك ساراپشىلاردان نەتۆوركينگتەر, شەبەرلىك سىنىپتار وتكىزۋ جوسپارلانۋدا, سونداي-اق, قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان بىرقاتار ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. ەىدۇ, بۇۇ, دۇنيەجۇزىلىك بانك, ادب, ەقدب سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قارجى ينستيتۋتتارى فورۋمنىڭ سەرىكتەستەرى بولىپ سانالادى.
ۋاقىتتىڭ ءوزى ايقىنداعانىنداي, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى بۇگىنگى جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارلارىن انىقتاپ, قيىندىقتان شىعۋ جولدارىن بەلگىلەيتىن شىنايى الەمدىك پىكىرسايىس الاڭىنا اينالدى. وعان الەمنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشىلارى مەن بەلگىلى ساياسي تۇلعالارىنىڭ استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جۇمىسىنا داۆوس, سانكت-پەتەربۋرگ جانە بواوس ازيالىق ەكونوميكالىق فورۋمدارى دەڭگەيىندە بەرگەن جوعارى باعالارى ايقىن دالەل بولماق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»