ماقاش بايعالي ۇلى ءتاتىموۆ

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 16 ساۋىرىندە ۇزاققا سو­زىلعان ناۋقاستان كەيىن 76 جاسقا قاراعان شاعىندا عالىم, ەتنوگراف, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش دەموگرافى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماقاش بايعالي ۇلى ءتاتىموۆ قايتىس بولدى. م.ءتاتىموۆ 1940 جىلى 30 ساۋىردە الماتى وب­لىسىنىڭ تالعار قالاسىندا تۋعان. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن 1958-1959 جىلدارى ۋكراينانىڭ دنەپرودزەرجينسك قالاسىندا مەتال­لۋرگ ماماندىعى بويىنشا وقى­دى. وسىدان كەيىن ول 1966 جىلى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى ماسكەۋ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن, 1969 جىلى ماسكەۋ ەكونوميكالىق ستاتيستيكا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى. 1970-1993 جىلدارى رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنداعى فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ۇلتارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ ورتالىعىندا كىشى, اعا جانە جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا عالىم 1931-1933 جىلدارداعى «گولوششەكيندىك گەنوتسيدتىڭ», 1937-1938 جىلدارداعى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان قازاقتار شىعىنىن, توتاليتاريزم ءۇشىن «سەنىمسىز» حالىقتاردىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارىلۋىنىڭ ساياسي سەبەپتەرىن اشىپ كورسەتۋ جونىندەگى ءتۇرلى كوميسسيالاردىڭ جۇمىسىنا, سونداي-اق 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقان جاستاردى ساياسي-قۇقىقتىق اقتاۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى. حالىقارالىق ستاتيستيكا دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, العاش رەت دۇنيە­جۇزىندەگى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ جالپى سانىن جاريالادى. ءسويتىپ, دەموگرافيا سالاسىنداعى كوپتەگەن قۇندى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى اتاندى. م.ءتاتىموۆ 1990 جىلى «ازات» ازاماتتىق قوزعا­لىسىن قۇرۋعا قاتىسىپ, ونىڭ تەڭ توراعاسىنىڭ ءبىرى بولىپ سايلاندى. 1993-1996 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ اپپاراتىندا اقپارات جانە تالداۋ ءبولىمىنىڭ اعا ساراپشىسى قىزمەتىن اتقاردى. ول ەلدەگى كوشى-قون ساياساتىن تالداپ جاساۋشىلاردىڭ, شەتەلدەردەگى قازاقتاردىڭ ەلگە ورالۋىن العاش ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ءسويتىپ, 1992-1997 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى وتباسى, ايەلدەر جانە دەمو­گرافيالىق ساياسات جونىندەگى گەندەرلىك كەڭەستىڭ, 1992 جىلدان ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى قىزمەتتەرىن ات­قاردى. 1997 جىلدان باستاپ ورتالىق ازيا ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ رەكتورى بولدى. «قۇرمەت» وردەنىمەن, كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. ماقاش بايعالي ۇلى ءتاتىموۆتىڭ قازاقتىڭ تۇڭعىش دەموگراف-عالىمى رەتىندەگى تاۋەلسىز ەلىمىزگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇمىتىلمايدى. ازاماتتىڭ جارقىن بەينەسى, مەيىربان جۇرەگى ونى بىلەتىندەردىڭ ەسىندە ءاردايىم ساقتالادى. ءبىر توپ جولداستارى مەن ارىپتەستەرى

ساباقتاستىق ۇعىمىنىڭ تۋىن كوتەرۋشى ەدى

ماقاش ءتاتىموۆ – قازاق عى­لى­مىندا ەسىمى ۇلكەن ءارىپ­تەر­مەن جازىلعان, قوعامدا ويىپ تۇرىپ العان ءوز ورنى بار ءىرى تۇلعا ەدى... ويلى ازامات 60-شى جىل­دار­­داعى ينتەللەكتۋالدى قوزعا­لىستىڭ كوش باسىندا جۇرگەن بۋىننىڭ وكىلى رەتىندە ماسكەۋدە تۋ تىككەن «جاس تۇلپار» ۇيى­مىنىڭ بەلسەندىسى بولدى. ءبىز سول كەزەڭدەگى مۇرات اۋەزوۆ, بو­­لات­حان تايجان, سوۆەتقازى اقا­­تاەۆ, ءجاميلا نامازباەۆا سە­كىلدى تەگەۋرىندى بۋىننىڭ باتىل دا بايىپتى قادامدارىن قالاي ۇمىتامىز؟! تاريحتا ساباقتاستىق دەگەن ۇعىم بار. قازاق قوعامىنىڭ باسىندا سول ساباقتاستىق دەگەن ۇعىمنىڭ ءۇزىلىپ قالۋ قاۋپى تۇردى. ولار سول ساباقتاستىقتى تۋ ەتكەن, زيالى تۇردە جالعاستىرعان ۇلاعاتتى ۇرپاق وكىلدەرى ەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ماقاش ءتاتىموۆ قازاقتىڭ دەموگرافيالىق قوعامىندا ەرەكشە تانىمال عالىم سانالادى. سول 80-90-شى جىلدارى قازاقستاندا ماقاشتىڭ ەڭبەگىن بىلمەيتىن ساۋاتتى ازاماتتار بولماعان شىعار دەپ ويلايمىن. عالىم تىرنەكتەپ جيعان دەموگرافيالىق زور ەڭبەگى ارقىلى حالقىمىزدىڭ بۇگىنىنە جانە بولاشاعىنا عاجايىپ بولجام جاسادى. وتكەن جىلدارداعى ورىن العان دەموگرافيالىق قوز­عالىستاردى ساراپتاپ, تياناقتى تالداۋ جۇرگىزدى. عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگىن عىلىمداعى اعارتۋشىلىق سيپاتتاعى اتقارعان ابىرويلى ءىسى دەپ باعالاۋعا ءتيىستىمىز. سول ارقىلى ماقاش قازاقتارعا حا­لىقتىق-دەموگرافيالىق تاريحىن تانىتا ءبىلدى. دەموگرافيالىق داع­دارىستان قالاي شىعۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ بەردى. قاداپ ايتاتىن ءبىر جايت – ۇلكەن عالىم ماقاش ءتاتىموۆ ءوزىنىڭ دەموگرافيالىق تالداۋلارى ارقىلى قازاق حالقىنا سەنىم بەردى. حالىقتىڭ جاسامپاز بولاشاعى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. كەڭەستىك قۇلدىراۋ كەزە­ڭىنىڭ اقىرعى ساتىندە باسىنان ۇلكەن رۋحاني داعدارىستى كەشىرىپ جاتقان حالىققا دەم بەرگەنى, ايتقان جۇباتۋى, جازىپ بەرگەن سەنىمى ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايدى دەپ ويلايمىن. جاتقان جەرىڭىز جارىق, توپى­راعىڭىز تورقا بولسىن, ماقا! مامبەت قويگەلدى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الماتى

اياۋلى اعا, اقىلگوي ۇستازدان ايىرىلدىق

اياۋلى اعا, اقىلگوي ۇستازدان ايىرىلۋ قيىن ەكەن... سۋىق حاباردى ەستىپ, وسىدان ءۇش-ءتورت كۇن بۇرىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتىنان كوڭىل سۇراي بارعانىمىز, ماقاش اعامەن ەڭ سوڭعى كەزدەسۋىمىز وكىنىشپەن ەسكە ءتۇستى. ماقاش بايعالي ۇلى – ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 1997 جىلدان ءبىرىنشى رەكتورى قىز­مەتىن اتقارىپ كەلدى. سوڭعى ءۇش جىلدا «قۇرمەتتى رەكتورى­مىز» سا­نالدى. دەموگرافيا عىلى­مىنىڭ اسقان بىلگىرى – اكادەميك, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماقاش بايعالي ۇلى ءتاتىموۆ ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ ماقتانىشى, شاكىرتتەرگە ءتالىمدى ءدارىس وقىعان قۇر­مەتتى پرو­فەسسورىمىز دەپ بىلەمىز. ول – ءتاۋ­ەلسىزدىك جىلدارى ءدۇ­نيەگە كەل­گەن وقۋ ورنىنىڭ – ءبىزدىڭ ۋني­ۆەر­سي­تەتتىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ, ءورىس الۋىنا, قاناتىن جايۋى­نا كوپ ۇلەس قوسقان ابىرويلى ازامات. مەن ارىپتەس رەتىندە ماقاش بايعالي ۇلىنىڭ بارشامىزعا ۇلگى بولار  ۇستازدىق قاسيەتى تۋرالى اركەزدە دە ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ەسكە الار ەدىم. ونىڭ عىلىمداعى دەموگرافيالىق ءىلىمى ءبىر توبە, ەلى­مىزدىڭ عىلىمىنا وسى سالا بويىنشا العاش تۇرەن سالعان تۇڭعىش عالىم سانالۋى دا تەكتەن-تەك ەمەس دەپ ويلايمىن. سوڭعى ون جىل ىشىندە ماقاش بايعالي ۇلىمەن وقۋ ورنىندا بىرلەسە, جۇپتاسا قىزمەت اتقاردىق. ول كىسىنىڭ حالىق ساناعىنا, ۇلت سانىنىڭ كوبەيۋىنە كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن عىلىمي ەڭبەكقورلىق قاسيەتىن قالاي ۇمىتارمىز؟! ما­قاش اعانىڭ ارىپتەستەرى, قازاق­تىڭ كورنەكتى عا­لىمدارى ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ ءجيى قوناعى بولاتىنى دا كوز الدىمىزدا. اعامىز وقۋشى-پرو­فەسسورلار قۇرامىمەن تەز ءتىل تا­بىسا بىلەتىن, ازاماتتىق مىنەزى ەرەكشە جاراتىلعان كەڭپەيىل جان بولاتىن. جاستىق شاعىندا جۇرەك قا­لا­ۋىمەن الىسقا اتتانىپ, دنە­­پرودزەر­جينسك (ۋكراينا) قالا­سىن­­دا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە وقىعانى دا ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش سانالار ەدى. ابىرويلى اعامىزدىڭ قازاق عىلىمىنا قوسقان ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى ەلەۋسىز قالمايتىنىنا سە­نەمىن. جا­نىڭىز ءجانناتتا بولىپ, نۇ­رىڭىز پەيىشتە شالقىسىن, ماقاش اعا!  نازىمگۇل جانعاراشەۆا,  ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الماتى