پاتريوت – ول قازاقستاندى شىن سۇيەتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەيتىن, بويىندا ادالدىق, ار-نامىس,
ىزگىلىك قاسيەتتەرى بار, حالقىنىڭ ءداستۇرى مەن وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مول ادام.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ
بايتاعىمىزدى مەكەن ەتكەن وتانىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن كوپ كەشىكپەي قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرۋ جونىندەگى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعى 1992 جىلدىڭ 7 مامىرىندا شىققان بولاتىن. سودان بەرگى كەزەڭ ىشىندە مەملەكەتىمىزدىڭ اسكەري قۋاتى قالىپتاسىپ, قارۋلى قۇرىلىمدارى بەكىدى. بۇل ەلدىك ىستەگى ەلەۋلى كەزەڭىنىڭ باستىسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. سەبەبى, بابالارىمىزدان قالعان ۇلان-عايىر مەكەننىڭ ءار شارشى مەترىن قورعاۋ, ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىنگى ازاماتتاردىڭ ادال بورىشى ەكەنى بەلگىلى. اسكەرىمىزدىڭ قاناتى قاتايىپ, بۋىنى بەكىگەننەن كەيىنگى كەزەڭدە ونىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن, ءبۇگىنگى جەتىستىگىن ۇرپاققا جەتكىزۋ ماقساتىندا اسكەري-پاتريوتتىق مۋزەي جاساقتاۋ كۇن تارتىبىنە شىققان ەدى. بۇل بارىن دامىتا وتىرىپ, جوعىن تۇگەندەۋ جولىنداعى ەل ازاماتتارىنىڭ يگىلىكتى ىسكە ۇمتىلۋى بولاتىن. ءسويتىپ, بۇگىندە وتان الدىندا ءوز بورىشىن ادال اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىز بەن ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا ەل قورعاۋ ۇلگىسىن كورسەتكەن بابالارىمىزدان قالعان ۇلگىنى جاڭعىرتۋ نيەتى العا شىقتى. ارقا توسىنە بەرىك ورنىققان ەلوردامىز استانادا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ «ۇلتتىق اسكەري-پاتريوتتىق» ورتالىعى سول ورايدا اشىلدى. بۇل يگىلىكتى ءىس ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن, قورعانىس ءمينيسترى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن جۇزەگە اسقانىن ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىز. وتان قورعاۋ ىسىنە ارنالعان سول ۇلتتىق اسكەري-پاتريوتتىق ورتالىعى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ىسكە قوسىلىپ, اسكەري-تاريحي مۋزەيدىڭ ەكسپوناتتارىمەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى تانىسىپ, وڭ باعاسىن بەرگەن بولاتىن. ءبىز بۇگىن سول وتان قورعاۋشىلاردىڭ رۋحىن كوتەرەتىن ورتالىقتىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسىن, الدا تۇرعان مىندەتتەرىن ءبىلۋ ماقساتىندا اسكەري-تاريحي مۋزەي باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسقار قاسىموۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – قاسيەتتى جەرىمىزدى, ەلىمىزدى ادال قورعاعان ءباھادۇر بابالارىمىزدىڭ وتان قورعاۋ ۇلگىسى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. تۇڭعىش رەت اشىلعان تاريحي مۋزەيدىڭ بەتاشارىن «ماڭگىلىك ەل» كومپوزيتسيالىق ورتالىعىنان باستاۋ الىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە ونىڭ اينالاسىنا ءار ءداۋىرلەردە وتان قورعاعان ايتۋلى باتىرلاردىڭ بەينەسى جيناقتالعان بارەلەف ورنالاسقان. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى ايتا كەتسەم دەيمىن, بۇل عيمارات 2000 جىلى سالىنىپ, پرەزيدەنتتىڭ مادەنيەت ورتالىعى, وزگە دە مەكەمەلەر جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. سوعان بايلانىستى ەڭسەلى عيمارات قىسقا ۋاقىت ىشىندە مۋزەيگە لايىقتالىپ قايتادان جوندەۋدەن ءوتتى. اۋماعى 5 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. – مۋزەيدە قازىر قانشا ەكسپونات بار؟ – 6 مىڭنان اسادى. 8 زال جۇمىس ىستەپ تۇر. الداعى ۋاقىتتا 2 زال ىسكە قوسىلاتىن بولادى. ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى» اتتى زالدا قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قۇرامىنداعى قۇرلىق اسكەرى, اۋە قورعانىس كۇشتەرى جانە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە تيەسىلى جاۋىنگەرلىك تۋلار قويىلعان. مۇنداعى كوپتەگەن جادىگەرلەر قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۋزەيى قورىنان الىندى. سول سەكىلدى, جوعارعى باس قولباسشىنىڭ 1992 جىلدىڭ 7 مامىرىنداعى جارلىعىنىڭ تۇپنۇسقاسى, جوعارعى قولباسشىنىڭ سالتاناتتى شەرۋگە ارنالعان كيىم ۇلگىسى, تاعى دا باسقا زاتتار قويىلعان. سونىمەن قاتار, 4 وڭىرلىك قولباسشىلىقتىڭ اۋماعى كورسەتىلگەن كارتا ىلىنگەن. اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە ارنالعان جادىگەرلەر دە بارشىلىق. «كونە زامان – XIX عاسىر» دەپ اتالاتىن زال 4 بولىمنەن تۇرادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەرتە ءداۋىر, ەكىنشىسى – ەجەلگى ورتا عاسىر, ودان كەيىن التىن وردا جانە وتكەن جىلى عانا 550 جىلدىعىن اتاپ وتكەن قازاق حاندىعى كەزەڭدەرىن قامتيدى. ءار بولىمگە قويىلعان قارۋ-جاراق تۇرلەرى بابالارىمىزدىڭ ەلى مەن جەرىن قورعاۋداعى ەرلىگىنەن حابار بەرىپ تۇرعانى انىق. قازاق حاندىعىنا ارنالعان بولىمدە باتىرلارىمىز ۇستاعان 5 قارۋ تولىعىمەن قويىلعان. ال «حح عاسىردىڭ اسكەري تاريحى» دەپ اتالاتىن زال 3 بولىمنەن جاساقتالعان. وندا «الاشوردا», « ۇلى وتان سوعىسى», «اۋعان سوعىسى» تۋرالى ماتەريالدار ورىن تەپكەن. وسىدان 70 جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن اياقتالعان 1941-1945 جىلدارداعى سۇراپىل سوعىس تۋرالى ونىڭ حاس باتىرلارى باۋىرجان مومىش ۇلى, راقىمجان قوشقارباەۆ, ءاليا مولداعۇلوۆا, مانشۇك مامەتوۆا, حيۋاز دوسپانوۆا, الماتىدا قۇرىلعان اتاقتى 316-شى اتقىشتار ديۆيزياسى, ونىڭ كومانديرى يۆان پانفيلوۆ, وزگە دە قۇندى دەرەكتەر كوپتەگەن كەلۋشىلەردىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى, ارميا گەنەرالى, حالىق قاھارمانى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ تۋرالى مالىمەتتەر دە تاريحي ءجادىگەرلەرىمىزدى تولىقتىرىپ تۇرعانى انىق. – ەڭسەلى عيماراتتا ودان وزگە دە بولىمدەر بار كورىنەدى. ولار تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز. – ءيا, اسكەري-تاريحي مۋزەيمەن قاتار, كونتسەرت زالى, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق وركەسترى مەن ءانسامبلى دە وسى عيماراتقا ورنالاسقان. – اسقار قۇسايىن ۇلى, مۋزەيدى جاساقتاۋ ىسىندەگى ىزدەنىستەرىڭىز, كومەك قولىن سوزعان مەكەمەلەر مەن ازاماتتار جايلى دا ايتا كەتسەڭىز. – مۋزەيدەگى كوپتەگەن زاتتار الدا دا ايتتىم, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۋزەي قورىنان, سول سەكىلدى تۇڭعىش پرەزيدەنت ۋنيۆەرسيتەتىنەن, ءوڭىرلەردەن جەتكىزىلگەن. سوعان ءبىر مىسال كەلتىرەر بولسام, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قولدانعان جانە قازىرگى قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ سانىنداعى اتىس قارۋلارىن اتاۋعا بولادى. ولاردىڭ قاتارىندا ارتيللەريالىق قارۋلار, تانكىگە قارسى زىمىراندار, وق-دارىلەر, زەننيتتىك زىمىراندار, تاعى باسقالار بار. مۋزەيدى زامان تالابىنا قاراي جاساقتاۋ كەزىندە عالىمدار دا ەرەكشە ۇلەس قوستى. ولاردىڭ قاتارىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ز.ساماشەۆ, ا.كوشكىمباەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ك.احمەتجانوۆ, م.قۇسايىنوۆ, وزگە دە زيالىلار ءوز ۇلەستەرىن قوستى. سول سەكىلدى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ نەمەرەسى ساۋىق نۇرماعامبەتوۆ, گەنەرال-مايور يۆان پانفيلوۆتىڭ نەمەرە قىزى ا.بايقاداموۆا, اۋعان سوعىسىنىڭ قاھارمانى ب.كەرىمباەۆ, حالىق قاھارمانى, گەنەرال-لەيتەنانت, ءماجىلىس دەپۋتاتى ب.ەرتاەۆ, وزگە دە ۇلتىمىزدىڭ ايتۋلى ۇل-قىزدارى وزدەرىنىڭ كومەك قولىن سوزدى. – مۋزەيدى وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا ادام كەلىپ كوردى؟ – قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە 14 مىڭنان اسا ادام كەلىپ تاماشالاعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىستىمىن. ولاردىڭ 332-ءسى 27 مەملەكەتتەن كەلگەن, اتاپ ايتقاندا, اۆستريا, انگليا, گەرمانيا, ءۇندىستان, يران, قىتاي, رەسەي, شۆەتسيا, جاپونيا, فرانتسيا, وزگە دە شەتەلدەردىڭ ازاماتتارى بار. – اسقار قۇسايىن ۇلى, مۋزەيدى جاساقتاۋ كەزىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى جەتىستىكتەر ەسكەرىلگەن شىعار؟ حالىقارالىق بايلانىستارىڭىز تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز. – قازاق ەلى ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن ەجەلگى عۇن, تۇركى قاعاناتى, دەشتى قىپشاق, التىن وردا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ جالعاسى بولىپ سانالادى. ەندەشە, جاۋىنگەرلىك ۇلگى ءبىزدىڭ بابالارىمىزدا بۇرىننان بولعان. ءبىز ەلىمىز وسىنى وزگە جۇرتتارعا تانىتۋ ماقساتىندا الدا دا ايتتىم, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وسى مۋزەيدى قۇرىپ, قازىر جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل كۇندەرى 8 زال ۇلتتىق قورعانىستان حاباردار ەتسە, الداعى ۋاقىتتا تاعى دا 2 زال ىسكە قوسىلاتىن بولادى. وندا زاماناۋي تەحنيكالار قويىلىپ, كەلۋشىلەرگە ارعى-بەرگى تاريحتان مول ماعلۇمات بەرەدى. ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل جاساقتالعان كينوزالدا پاتريوتتىق رۋحىڭدى كوتەرەتىن كينولار كورسەتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەندى سۇراققا بەرەر جاۋابىم, ءبىزدىڭ مۋزەي ءبىراز ەلدەرمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناستا. ولاردىڭ قاتارىندا رەسەي, قىتاي, موڭعوليا, تاعى باسقا مەملەكەتتەر بار. مامانداردى شەتەلدەرگە جىبەرىپ, تاجىريبە الماسۋ ءىسى دە جولعا قويىلىپ كەلە جاتىر. مۋزەيىمىزدە 105 ادام قىزمەت ەتەدى. جاقىندا لوندونعا 2 ادام, شۆەتسياعا 3 ادام تاجىريبە الماسۋعا جىبەرگەلى وتىرمىز. اسكەري-تاريحي مۋزەيدىڭ باسشىسى پەريزات وتەپوۆا قازىر فرانتسيادا ءجۇر. ونداعى ماقسات – وسى مۋزەيدى زاماناۋي تالاپقا ساي جاساقتاپ, وركەنيەتتى ەلدەردەگى ۇلگىدە قالىپتاستىرۋ. ءبىزدىڭ مۋزەيدە, ياعني 29 ساۋىردەن باستاپ شۆەتسيالىقتار ستوكگولم قالاسىنان ارنايى كەلىپ «ءومىر مەن ءولىم ايقاسقان ءسات» اتتى كورمە وتكىزەدى. ول جارتى جىلعا سوزىلاتىنىن ەسكە سالا كەتەيىن. بۇل كورمەگە قويىلعان جادىگەرلەر كىمنىڭ دە بولسا كوڭىلىنەن شىعارى ءسوزسىز. وندا سول ەلدىڭ اسكەري ونەرىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى قامتىلادى. كورەرمەندەر سول كورمەنى كورە وتىرىپ, ءوز وتانىمىزدىڭ, ياعني ۇلى دالا جۇرتىنىڭ جاۋىنگەرلىك ءداستۇرىن سالىستىرا وتىرىپ ساباق الادى دەگەن ويدامىن. قۇرىلعانىنا از ۋاقىت بولعانمەن, بۇل مۋزەيدەن بۇگىنگى ۇرپاق پەن كەلەر جاس الار تاعىلىم, ۇيرەنەر ۇلگى از بولماسى انىق. وتاندى ءسۇيۋ, ەلدى قادىرلەۋ, تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ جولىنداعى ارعى-بەرگى تاريحتى قامتىعان مۋزەي ەكسپوناتتارى قازاق حالقىنىڭ ىرگەلى ەل, اتالى جۇرت ەكەنىن تانىتادى. ءاسىرەسە, ەجەلگى ءداۋىر, ودان كەيىنگى زاماندارداعى قارۋ ۇلگىلەرى, ونىڭ جەتىلگەن تۇرلەرى شايقاس وتكەن بايتاعىمىزداعى جەكپە-جەكتەر بەينەلەنگەن كورىنىستەر ءاربىر كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن بەرىك ورىن الىپ كەلە جاتقانى ايداي اقيقات. مۋزەي ەكسپوناتتارى الداعى ۋاقىتتا دا تولىعا بەرەرى ءسوزسىز. اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»