ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ امەريكا ساپارىنا جانە ونىڭ دۇنيەجۇزى جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنە وراي بەلگىلى ساياساتتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءازىمباي عاليمەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
– ازەكە, ءدال قازىرگى ۋاقىت تارازىسىنا سالعاندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ۇعىمىن قالاي تۇسىنگەن ءجون؟ ول جايىنداعى ءسامميتتىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ءوتۋىنىڭ ءمانىسى نەدە؟
– بۇگىنگى تاڭدا يادرولىق قاۋىپسىزدىك دەگەنىمىز وتە ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ تۇر. دۇرىستاپ, كوڭىل اۋدارىپ, دەن قويىپ سارالايتىن بولساق, ونىڭ ەكى جاعى بار: بىرقاتار ۇلى دەرجاۆالار, ارينە, ادەتتەگىدەي دۇنيەجۇزى مەملەكەتتەرىنىڭ الدىندا باسىمشىلدىق الەۋەتىن ساقتاعىسى كەلەدى. ولار – نەگىزگى تورەشى سانالادى ءارى سولاي بولۋى ءتيىس تە. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتتى, ول وتە دۇرىس قادام سانالدى. ويتكەنى, سول 90-شى جىلدارى, وزدەرىڭىز ويلاپ قاراڭىزدار, بىزگە يادرولىق ارسەنالدى ءوز ورنىندا ساقتاۋعا قارجى بولمادى. كىتاپحانالار مەن اۋرۋحانالاردى جاۋىپ جاتقاندا ودان دا قىمبات جانە اسا قۋاتتى م ۇلىكتى ۇستاپ تۇرۋعا قايتا قۇرىلىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ شاماسى جەتپەيتىن دە ەدى.
ەسەسىنە ءبىز ەلدى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا رەفورمالارىن جاساۋعا قۇلشىنا بەت الدىق. تاريحي شىندىقتى ايتايىن ءارى ول قۇپيا دا ەمەس, سول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى ارنايى بومبا تاسىمالداۋشى ءبىر ۇشاق يادرولىق قارۋىمەن, ەكيپاجىمەن رەسەيگە قاشىپ كەتتى. ەگەر ول ەكيپاج يرانعا قاشقاندا الەمگە بيلىگىن جۇرگىزىپ وتىرعان الگى جوعارىداعى اتاعان قۇزىرلى مەملەكەتتەر بىزگە بىردەن سانكتسيا سالاتىن ەدى. ءدال سول تۇستا ەلتسيننىڭ بيلىگىندەگى رەسەيدى اقش پەن ەۋروپا قاتتى قولداپ وتىرعان. رەسەيدىڭ قولىنداعى اسكەري كەشەن ءوز ەكپىنىمەن دامي بەردى. ونىڭ ۇستىنە, رەسەي باتىستىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسىپ, نۇسقاعانىن ورىندادى. سول تۇستا ەلدە تۇبىندە بيلىك وزگەرەدى, ساياسي جاعداي وزگەرەدى دەگەن بوتەن وي ەشكىمنىڭ باسىنا كەلمەدى...
– امەريكاداعى سامميتكە نەگە رەسەي قاتىسپادى دەگەن ساۋالدى قويۋعا ءوزىم دە دايىندالىپ ەدىم... ايتىڭىزشى, رەسەيدىڭ سامميتكە بارماۋى سانكتسياعا بايلانىستى ما؟
– ول دا بار... بىراق, الەم ەلدەرىنىڭ تاراپىنان رەسەيگە بۇعان دەيىن دە يادرولىق قارۋ جونىنەن بىرقاتار تالاپتار قويىلعانىن ۇمىتپاڭىز. ماسەلەن, سول تالاپتارعا ساي رەسەي ءۇشىن يادرولىق ارسەنالدى قىسقارتۋدىڭ ءوزى اسا قىمباتقا تۇسەدى. تىركەلگەن يادرولىق قارۋدى وڭدەۋگە تۋرا كەلەدى, ول ۇلكەن تەحنولوگيالىق ءىس, قىپ-قىزىل اقشا. بۇل تالاپتاردى ءبىر مەزەتتە ورىنداي سالۋ وڭاي ءىس ەمەس. رەسەيدىڭ ەڭ الدىمەن ەجەلگى وسى تالاپتاردى ورىنداۋدى اۋىرسىنعانى اقيقات جايت. ال امەريكاداعى جيىننىڭ كوتەرەتىن ماسەلەسىنىڭ ءوزى سول يادرولىق قاۋىپسىزدىك جايى بولىپ تۇر ەمەس پە؟! رەسەيدە اسكەري كەشەن قۋاتتى. قاۋىپسىزدىك قىزمەتى دە قاۋقارلى. ولاردىڭ دا الدىن الا ايتقان اقىل-كەڭەسى بار دەگەندەي...
– قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتاقتى سامميت ۇستىندە الەم نازارىنا ۇسىنعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنە ورالايىق. مانيفەست تاريحي قۇجات رەتىندە بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى رەتىندە تىركەلدى. ەلباسىنىڭ مانيفەسى قانداي مازمۇنىمەن ماڭىزدى قۇجاتقا اينالدى دەپ ويلايسىز؟
– شىندىعىن ايتساق, الەمدە يادرولىق قارۋدان باس تارتقان جالعىز ءبىزدىڭ مەملەكەت ەمەس. بىراق, تاۋەلسىز جاس قازاقستان مەملەكەتى ول باستامانىڭ پايداسىن كورىپ وتىر. ەڭ ماڭىزدىسى – ەلباسىنىڭ الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن ءوزىنە اۋدارعانى – ءححى عاسىردا, ياعني قازىرگى جاعدايدا قارۋمەن, سوعىسپەن ەشقانداي دا ماسەلەنى شەشۋگە بولمايدى دەگەن اقيقات يدەياسى! تاريحتان بىلەتىنىمىز, حح عاسىر ىلعي سوعىسپەن ءوتتى. ودان ادامزات وكىلى كوپ ۇتىلدى. زيان شەكتى. سوعىستىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولمايدى. سوندىقتان دا بۇل مانيفەستىڭ – نازارباەۆ قۇجاتىنىڭ نەگىزگى ايتارى – سوعىس بولماسىن! ەلباسى جۇرتشىلىق نازارىنا سوعىس بولعان جاعدايدا ونىڭ الەمدىك يادرولىق قىرعىنعا اينالىپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن وي تاستاپ وتىر. سونداي-اق, ول الەمدە جاپپاي قىرىپ-جويۋ تەحنولوگيالارىن ۇزدىكسىز جاساپ شىعارۋدى توقتاتۋ كەرەك دەيدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ارادا فيلوسوفيالىق نەگىزگە سۇيەنگەن.
قاتەلەسپەسەم, ول كىسى وسى ويلارىن, ءتىپتى, ءتول تىلىمىزدە – قازاقشا ايتتى. ساپار قورىتىندىسى بويىنشا, الەمدىك جانە ەلىمىزدەگى ساراپشىلار ايتقانداي, ەلىمىز دە, ەلباسىمىز دا دۇنيەجۇزى الدىندا امەريكا ساپارىنان ءبىرشاما بەدەل جيىپ قايتتى. ايتسە دە, ءبىز سول 90-شى جىلدارى ەشكىمنىڭ ەشكىمگە «تيىسپەۋى» تۋرالى قابىلدانعان بۋداپەشت مەموراندۋمىنىڭ ەشقانداي دا بەدەلى جوق ەكەنى جايىندا ىلعي قاپەردە ۇستاپ وتىرۋعا ءتيىستىمىز.
– الەمدىك قوعامداستىق, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, اقش بۇعان دەيىن يرانعا سانكتسيالار جاۋدىرىپ ەدى, قازىر رايىنان قايتتى...
– يراننىڭ موينىندا ءالى دە سانكتسيالار ءىلۋلى... ول – ادام قۇقىن بۇزۋشىلىق دەگەن جۇمساق سانكتسيا, ءبارىن ءبىلىپ وتىرمىز. سونداي-اق, باتىس يرانعا قاتىستى سانكتسيانىڭ تەجەۋىندەگى 200 ميللياردتىق قاراجاتىن ءالى بوساتقان جوق. بىراق, مۇناي ساتۋعا بەلگىلى مولشەردە مۇمكىندىك بەردى. سەبەبى بار. ول – وتە كۇردەلى ءۇردىس...
– ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتتە سويلەگەن سوزىندە ەلباسىمىز ءححى عاسىرداعى اسا ۇلكەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى يادرولىق تەرروريزم ەكەنىن اتاپ ايتتى. سىزشە قالاي, راسىندا دا ول قاۋىپتىڭ جاقىنداپ قالعانى ما؟
– يادرولىق تەرروريزمنىڭ ەكى ءتۇرى بار. ونىڭ ءبىرىنشىسىن سولتۇستىك كورەيانىڭ قازىرگى ارەكەتتەرىنە قاتىستىرا ايتۋعا ءماجبۇرمىز. شىنتۋايتىندا, قازىرگى زاماندا ونداي يادرولىق قارۋدى جاساپ شىعارۋ اسا قيىن دا ەمەس. تەك وكىنىشتىسى, ول ەلدىڭ شاعىن عانا حالقى بار, ونىڭ ءوزى اش-جالاڭاش. حالىقتىڭ قارنىن تويدىرۋ ءۇشىن الەم ەلدەرى سولتۇستىك كورەياعا قول ۇشىن بەرەدى, ال ولار يادرولىق قارۋ جاسايدى. بىلايشا ايتقاندا, شوقپار جيناپ جاتىر... وسىدان كەيىن ۆاشينگتونداعى كەلىسىم سولتۇستىك كورەياعا قاتىستى سانكتسيانى ادەتتەگىدەن دە قاتايتتى. اشقۇرساق حالىققا قارايلاسپايتىنىن دا ەسكەرتتى.
ەكىنشىدەن, قازىر يادرولىق «لاس» بومبا جاساي سالاتىن زامان تۋدى. تولىق وڭدەلمەگەن پلۋتوني قالدىعىن جيناپ, بومبا جاساپ, ونى قولدانۋعا بولادى دەگەندەي... ول نەگىزىنەن پسيحولوگيالىق بومبا. كوبىندە ەلدى قورقىتىپ-ۇركىتۋ ءۇشىن ايتىلادى. الايدا, بۇگىندە الەمدىك بارلاۋ قىزمەتى وتە كۇشتى قىزمەت ىستەيدى. ونداي «لاس» بومبانى جاساۋعا دا, قولدانۋعا دا جول بەرمەيدى. ءتىپتى, كۇن تۋعاننىڭ وزىندە ونداي كەشەندەر عارىشتان دالدەگەن زىمىرانداردىڭ ارقاسىندا ءوز كەشەندەرىندە ويرانى شىعىپ, كومىلىپ قالادى. مۇنداعى ەلباسىنىڭ مەڭزەگەنى – سونىڭ الدىن الۋ دەگەن ءسوز.
– كەزەكتى ءسامميتتىڭ قازاقستاندا ءوتۋىن قولداعان جۇرتشىلىقتىڭ داۋىسى باسىم. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ونىڭ تيگىزەر پايداسى بار عوي؟
– يادرولىق وتىندى ساتۋدا قازاقستان دۇنيەجۇزىندە كەيدە ءبىرىنشى ورىن الادى. وكىنىشكە قاراي, الەمدە ۋراننىڭ باعاسى تومەندەپ بارادى. ونى ساۋدالاۋ ىسىندە دە ءبىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىمىز الدا. تاجىريبەمىز بار. ماسەلەن, قاراپايىم تىلمەن ايتساق, الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى پەشكە وت جاعادى, بىراق, ك ۇلىن ءوز ەلىندە ساقتاعىسى كەلمەيدى. ول كۇل-قوقىستى ساقتاۋعا بىزدەگى كەزىندە بەلگىلى قارۋ قۋاتىنىڭ قويماسى بولعان ورىندار بەيىم بولىپ شىقتى.
مۇناي مەن يادرولىق وتىن ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ نەگىزگى باپتارى سانالادى. ونىڭ ۇستىنە يادرولىق نارىقتا ءبىز رەسەيمەن بىرىگە وتىرىپ الەمدىك تالاپتارعا ساي جۇمىس ىستەي الاتىنىمىزدى دالەلدەگەن ەلمىز. باستاپقى كەزدە ساپاسى ارقيلى بولعانمەن, كەيىن ءتاپ-ءتاۋىر ستاندارتقا قول جەتكىزدىك. ءارى ول ءىس ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءتاپ-ءتاۋىر تابىس كوزىنە اينالدى.
– اقش-تا وتكەن ءدۇبىرلى سامميتتەن كەيىن ءوز باسىڭىز قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟
– اقش – الەمدە ۇستەمدىگى بار مەملەكەت. ەكونوميكاسى دا ۇستەم ءارى وركەندەپ ءوسىپ كەلەدى, سوندىقتان دا ونىڭ بايسالدى تالاپتارى ەۋروپانىڭ دا مۇددەسىنەن ءدوپ شىعۋدا. ولار قازاق ەلى باسشىسىنىڭ ۆاشينگتوندا ايتقان اڭگىمەسىنىڭ قيسىنى بار ەكەنىن ءبىلىپ تە وتىر. قازاقستان ءۇشىن بۇل ساپار پايدا كوزى بولدى دەپ ايتقان ءجون شىعار. ەلباسىنىڭ ول ەلدىڭ دۋالى اۋىزدى ساياساتكەرلەرىمەن, بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىنىڭ قورىتىندىسى وسىعان سايادى.
– سوعان قاراماستان, الەم ءالى دە مازاسىز كۇي كەشۋدە. اراب ەلدەرىنەن كوز الدىمىزدا بوسقان جۇرت ەۋروپانى ساعالاۋدا. نەگە بۇلاي بولدى, ول قاشانعا دەيىن سوزىلماق؟
– مەن تاياۋدا گەرمانيادان ارابتار تۋرالى اراب, ورىس, نەمىس, اعىلشىن تىلدەرىندەگى كەشەگى جانە بۇگىنگى قۇجاتتار توپتاماسىنان قۇراستىرىپ جيناق شىعاردىم. ول ەڭبەگىم بۇگىنگى ارابتاردىڭ داعدارىسى تۋرالى وي قوزعايدى. تاقىرىبى: «اراب ەلدەرىندەگى داعدارىس: سەبەپتەرى مەن شىعۋ جولدارى». قازىر ونىڭ ءىزىن الا «اراب بيلەۋشىلەرى» دەگەن تاريحي سەريا جازۋ ۇستىندەمىن. گەرمانيادا ونى كىتاپحانالارعا بروشيۋرا تۇرىندە تاراتادى. قالاماقى الامىن. مەن مۇنى نە ءۇشىن جازدىم؟ ەڭ الدىمەن, وزىمىزگە – قازاققا ساباق بولسىن دەپ جازدىم. حالىقارالىق سايت ارقىلى تاراتتىم. ونىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىن centrasia.ru سايتىنان ەركىن وقۋعا بولادى. ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزعا سوندا جان-جاقتى جاۋاپ بەرىلەدى.
– اسەرلى اڭگىمەڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى