مارات نۇربەكوۆ – ەلىمىزدىڭ ادىلەت, سوت جۇيەسىندەگى بەلگىلى ەسىم. سوناۋ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى زاڭ شىعارۋشىلىق سالاسىندا بەلسەندى قىزمەت اتقارعان بىلىكتى زاڭگەر. ول بۇگىنگى كۇنى زەينەت دەمالىسىندا. ۋاقىتىندا ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, بىرنەشە وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارعان قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى زاڭگەرى مارات نۇربەك ۇلىمەن سۇحباتىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى سوت-قۇقىقتىق رەفورما بارىسى تۋرالى اڭگىمەمەن باستالدى.
– 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىلداندى. قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە قولى جەتتى. سول ءبىر اۋىر كەزەڭدەردە ەلدىڭ ەكونوميكاسى كۇننەن-كۇنگە قۇلدىراۋ ۇستىندە ەدى. ال ءبۇكىل زاڭنامالارىمىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ماقسات-مۇددەسىنە ءسايكەس كەلمەدى. وسىنداي وتپەلى قيىن كەزەڭدە, جاڭا مەملەكەت قۇرۋدىڭ بار اۋىرتپالىعىن, جاۋاپكەرشىلىگىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ كوتەردى.
«جاڭا مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسياسى دا, نىشاندارى مەن ءرامىزدەرى دە بولعان جوق. ءبىزدىڭ بۇكىل زاڭنامامىز باسقا يدەولوگياعا, باسقا ەلگە, باسقا ماقساتتارعا لايىقتالعان ەدى», – دەدى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن سوزىندە.
ەكونوميكانى, ىشكى-سىرتقى ساياساتىمىزدى, الەۋمەتتىك جاعدايدى ۋاقىت تالابىنا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن زاڭنامالارىمىزدى «اق پاراقتان» باستاۋىمىزعا تۋرا كەلدى. سوندىقتان, ادىلەت مينيسترلىگىنە دەگەن تالاپ كۇشەيدى, جۇمىس تا كوبەيدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونوميكا, الەۋمەتتىك جاعداي, قورعانىس, ىشكى-سىرتقى قاۋىپسىزدىك, ينفراقۇرىلىم, ت.ب., سالالارداعى دايىندالعان زاڭ جوبالارىنا ساراپتاما وتكىزۋ – ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ الدىنا قويىلعان جاڭا تالاپ ەدى. وسىنىڭ ءبارى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مىندەتتەرىن ناقتىلاۋ, قۇقىق جۇيەسىن رەفورمالاۋ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى ارقاسىندا ءوز شەشىمدەرىن ۋاقتىلى تاۋىپ وتىردى.
ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسىن ۋاقىت تالابىنا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن, ەلباسىنىڭ زاڭ سالاسىنداعى, قۇقىقتىق رەفورماعا بايلانىستى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن 1993 جىلى ناعاشىباي ءشايكەنوۆتىڭ ادىلەت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالۋى وعان ارتىلعان ۇلكەن سەنىم ەدى.
ەلباسى بۇرىنعى وداققا كىرگەن مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىق رەفورماسىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» قاۋلىعا قول قويدى, قۇقىقتىق رەفورمانى قابىلدادى. بۇل دەگەنىڭىز, «اسا ماڭىزدى جالپى مەملەكەتتىك مىندەتتەردىڭ ءبىرى, بەلگىلەنىپ وتىرعان بارلىق قوعامدىق وزگەرىستەردىڭ ويداعىداي ىسكە اسۋى دا سونى شەشۋگە بايلانىستى بولادى», دەلىنگەن وندا.
وسى كەزەڭدەرى ادىلەت مينيسترلىگى جانىنان «ۇلتتىق زاڭ اگەنتتىگىن», زاڭ ادەبيەتى باسپاسى جانە اپتالىق زاڭ گازەتتەرىن اشۋ, «زاڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن» قۇرۋ, ۆەدومستۆولىق نورماتيۆتىك-اكتىلەردى تىركەۋ ماسەلەلەرى شەشىلدى. ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, مۇنىڭ ءبارى بۇرىن بولماعان جاس مەملەكەتىمىزگە وتە قاجەت جاڭا ۇدەرىستەر ەدى.
ال ەكونوميكالىق قاتىناستار, مەنشىكتىڭ دامۋ جولى, وندىرىستەگى زاڭسىز ارەكەتتەر زاڭ تۇرعىسىنان ءوز شەشىمىن تابۋى كەرەك بولدى. ال مامان زاڭگەرلەردىڭ ىشىندە حالىقارالىق زاڭنامالار تۇگىل, ىشكى زاڭنامالاردى دايىنداۋدى بىلەتىن مامان جوقتىڭ قاسى ەدى. وسىنىڭ ءبارى ادىلەت سالاسىنداعى جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ الدى بولدى. ولاي دەيتىنىم, 1995 جىلى تامىز ايىنىڭ 30-ى كۇنى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. كونستيتۋتسيا – ەكونوميكاداعى, مەملەكەتتى باسقارۋداعى, الەۋمەتتىك سالاداعى, ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن قورعاۋداعى باستى جەتىستىگىمىز.
جوعارىدا اتالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىق رەفورماسىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» قاۋلى سوت ءجۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىن بەلگىلەپ بەردى. دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر شارتى رەتىندە سۋديالاردىڭ دەربەستىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىگىن كۇشەيتۋ رەفورمانىڭ نەگىزگى ماقساتى بولدى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيا, سول جىلى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشى بار جارلىققا سايكەس پرەزيدەنت جەرگىلىكتى سوتتاردى تاعايىنداسا, جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن پارلامەنت سەناتى تاعايىندادى. ءتورەلىك سوت تاراتىلدى. سۋديالار العاشقى رەت تۇراقتى مەرزىمگە تاعايىندالدى. جوعارى سوت كەڭەسى مەن ادىلەت بىلىكتىلىك القاسى قۇرىلدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى سوت جۇيەسىندە جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ الدى وسىنداي ەدى. ەلباسى ادىلەت ورگاندارى, سوت تورەلىگىن اتقارۋداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرسىز ەكونوميكاداعى وزگەرىستەردى تۇراقتاندىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ءبىلدى.
– ەسىڭىزدە بولسا, 1998 جىلى «ەگەمەن قازاقستاندا» «مۇنى بۇگىن مەن ايتپاعانمەن, ەرتەڭ ءبارىبىر باسقا بىرەۋ ايتار ەدى» دەگەن تاقىرىپتا سۇحباتىڭىز جاريالانعان بولاتىن. سوت سالاسىنداعى كەمشىلىكتەر مەن شاراسىزدىقتار تۋرالى ايتقان اڭگىمەڭىز سول كەزەڭدە قوعامدى ءدۇر ءسىلكىندىردى. ءسىزدىڭ بۇلاي اشىنا, اشۋلانا ايتۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– جاڭا كونستيتۋتسيا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشى بار جارلىققا سايكەس جوعارعى سوت قۇرامى, بارلىق جەرگىلىكتى سوت جۇيەسى بەكىتىلىپ, سۋديالار تاعايىندالدى. سوت ورگاندارىنا, سۋدياعا دەگەن تالاپ كۇشەيتىلدى. سوعان قاراماي كەيبىر سۋديالاردىڭ, جەكەلەگەن اۋدان-قالالىق سوت توراعالارى تاراپىنان لاۋازىمدىق مىندەتتەرىن اتقارۋدا نەمقۇرايلىلىق, ۋاقىت تالابىن تولىق تۇسىنبەۋشىلىك بايقالدى. مەن ول كەزدە الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى ەدىم, سوندا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى ءوز سانا-سەزىمىممەن قابىلداي الماي ايتقان پىكىرىم ەدى. بۇل 1997 جىلدىڭ قورىتىندىسىنان تۋىنداعان, ىشىمە سىيماعان ويلار بولاتىن.
– مارات نۇربەك ۇلى, سول كەزدەرى سوت اتقارۋشى بيلىكتىڭ قۇزىرىندا بولاتىن. ياعني, ادىلەت مينيسترلىگىنە تاۋەلدى بولدى. تاۋەلسىز سوت جۇيەسىن قۇرۋ – ۋاقىت تالابى بولسا دا, وعان قارسى بولعان زاڭگەرلەر قاۋىمى دا بولدى ەمەس پە؟
– ونداي پىكىرلەر بولدى. قالاي دەگەنمەن, وداق تۇسىنان سوت ادىلەت مينيسترلىگىنە تاۋەلدى بولدى: كادر ماسەلەسىن ىرىكتەۋ, سوتتاردىڭ ماتەريالدىق جاعدايى, عيماراتپەن, كولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ, ەڭبەك اقىسى, سوت ستاتيستيكاسى, سوت تاعايىنداۋىن وتكىزۋ سياقتى باسقا دا ماسەلەلەر. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوت ىسىندە تەك سوت تورەلىگىن اتقارۋعا ارالاسۋعا «قۇقىعى بولمادى».
كونستيتۋتسيامىزدى قابىلداعاننان كەيىن دە جاعداي سولاي بولدى. «سۋديا سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز جانە كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى» دەگەن كونستيتۋتسيالىق تالاپ بىردەن كەيبىر زاڭگەرلەردىڭ, اتقارۋشى بيلىك باسىنداعى ازاماتتاردىڭ ساناسىنان ءوز ورنىن تابا المادى. ول از بولسا, كەيبىر سۋديالار وزىنەن جوعارى تۇرعان لاۋازىم يەلەرىنە سوت تورەلىگىن اتقارۋداعى ءوز قۇقىعىن ايتۋدان يمەندى.
– ەلباسى ن.نازارباەۆ «ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جاڭعىرتۋ قاجەت. ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ ءتارتىبى پروتسەستىڭ تاراپتارى ءۇشىن ىڭعايلى جانە تەز, ولاردى بىتىستىرۋگە جانە زاماناۋي تەحنولوگيانى كەڭ قولدانۋعا باعىتتالۋى ءتيىس», دەگەن بولاتىن. ەلباسى تاپسىرماسى ورىندالىپ, 2015 جىلدىڭ 31 قازانىندا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس قابىلداندى. وسىعان بايلانىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت زاڭعا قول قويۋ ءراسىمى جاريالى تۇردە ءجۇرگىزىلدى. جاڭا زاڭ ازاماتتاردىڭ جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى ءمۇددەلەرىن سوتتا ءتيىمدى قورعاۋ, داۋلاردى قاراۋ مەن شەشۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سوت اكتىلەرىنىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. جاڭارتىلعان ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا ايقىندالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. نەگىزگى ازىرلەۋشىسى جوعارعى سوت بولىپ تابىلاتىن جاڭارتىلعان زاڭدا ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ مىندەتتەرى مەن قاعيدالارى جاڭا تالاپتارمەن تولىقتىرىلعان. كودەكستى ازىرلەۋ كەزىندە شەت مەملەكەتتەردىڭ زاڭنامالارى زەردەلەنىپ, جەكەلەگەن نورمالارى نازارعا الىنعان. سوندىقتان, جاڭارتىلعان كودەكستىڭ ارتىقشىلىقتارى كوزگە كورىنىپ تۇر. مۇندا زاڭنىڭ ۇستەمدىگى جوعارى قويىلعان. جاڭا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس ازاماتتاردىڭ جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ داۋلارىنىڭ تەز جانە سوزبۇيدالىققا سالىنباي شەشىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
اتالعان كودەكس ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا ارنالعان باسىمدىقتار قاتارىندا ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا ينۆەستورلار قاتىساتىن داۋلاردى قاراۋ ءتارتىبىن ناقتىلادى. سونىمەن قاتار, 2016 جىلدان باستاپ سوت سالاسىنا ۇمىتكەرلەرگە تالاپ كۇشەيدى, سۋديالىققا ءۇمىتكەرلەر مىندەتتى تۇردە ارنايى سىناقتاردان ءوتىپ, ءبىر جىل, ودان كەيىن بەس جىل سىناۋ مەرزىمدەرىنەن مۇدىرمەي وتسە, تۇراقتى سۋديا بولادى. وسى زاڭنامالاردىڭ ءىشىندە ابىرويمەن وتستاۆكاعا شىققان, زەينەت جاسىنا كەلگەن سۋديالارعا ءومىر بويعى تولەنەتىن اي سايىنعى قامتىلىم بەكىتىلدى. ەلباسىمىزدىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا, حالقىنىڭ قولداپ, ەرەكشە قادىرلەي ءبىلۋىنىڭ نەگىزىندە شيرەك عاسىر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋى جەلبىرەپ, دۇنيەجۇزىنە قازاق ەلىن پاش ەتىپ تۇر.
مەملەكەت باسشىسى سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا, سۋديالاردىڭ ماتەريالدىق جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋىن جوعارى دارەجەگە كوتەرۋ ماسەلەلەرىنە ۇنەمى كوڭىل ءبولىپ وتىرادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى سۋديالاردىڭ التى سەزى ءوتىپتى. سول سەزدەردىڭ بارلىعىنا ەلباسى ءوزى قاتىسىپ, سوتتاردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرىپ, سۋديالاردىڭ ماتەريالدىق-الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ءىس-شارالارى تۋرالى ايتىپ, جۇمىستارىنىڭ باعىتتارىن ايقىنداپ بەرىپ وتىرادى.
بالالارىم ءوستى, نەمەرەلەرىمنىڭ الدى وتباسىن قۇرىپ, شوبەرە ءسۇيگىزدى. مەنىڭ وزىمە, وتباسىما نە كەرەك؟ ارينە, تۇراقتىلىق, تىنىشتىق. ەندەشە, تاۋەلسىزدىككە يە بولعان جيىرما بەسىنشى جىل سونىڭ بارىنە كەپىل بولىپ وتىرعان ەلباسى ەمەس پە؟!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
شارافاددين ءامىروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.