ادىلەتتىلىك قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەندە ۇتىمدى
سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىندا ون ءتورت ماسەلە قارالدى. بۇل جولى دەپۋتاتتار نازارىنا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, ەكولوگيا, عارىش قىزمەتى, تەمىرجول جولاۋشىلار كولىگى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ جانە وزگە دە ماڭىزدى ماسەلەلەرگە قاتىستى زاڭ جوبالارى ۇسىنىلدى.
ءبىرىنشى كەزەكتە قارالعان «اقپارات سالاسىنداعى قىلمىستىق ارەكەتكە قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى. 2014 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءماسكەۋدە قول قويىلعان حاتتاما اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا, ىدىراتۋشىلىق اقپاراتتىق ىقپال ەتۋلەر مەن توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. جانە دە ۇقشۇ اياسىنداعى ارنايى قىزمەت ورگاندارىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋ ءتارتىبىن ايقىندايدى.
بۇل رەتتە, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ جاسالاتىن جانە ۇلتتىق زاڭنامادا كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزىنە, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى مەن بەيبىتشىلىككە جانە ادامزات قاۋىپسىزدىگىنە قارسى قىلمىستار رەتىندە سارالاناتىن قىلمىس بەلگىلەرى بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدى جۇزەگە اسىرىپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىندا ىنتىماقتاسۋعا مىندەتتى بولاتىندىعى دا كورىنىس تاپقان.
سونداي-اق, جالپى وتىرىستا «قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭ جوباسى ىلەسپە تۇزەتۋلەرىمەن دەپۋتاتتار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – نورماتيۆتىك جانە نورماتيۆتىك ەمەس قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى زاڭنامانى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ. تاراتىپ ايتقاندا, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر توبىنا قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىلاتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر مەن ولاردىڭ تۇرلەرى جاتقىزىلادى. ال نورماتيۆتىك ەمەس قۇقىقتىق اكتىلەرگە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق رەسمي ءتۇسىندىرۋ اكتىلەرىن, جەكە قولدانىلاتىن قۇقىقتىق اكتىلەردى, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسى سالاسىنداعى قۇقىقتىق اكتىلەردى جاتقىزۋ ۇسىنىلادى.
«تورەلىك تۋرالى» زاڭ جوباسى جانە وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر دە سەناتورلار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ادىلەت ءمينيسترى بەرىك يماشەۆ زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ تورەلىك پەن ارالىق سوت قىزمەتىن قۇقىقتىق رەتتەۋدەگى بىرىڭعاي ءتاسىلدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ارنايى ەكى زاڭدى شوعىرلاندىرۋعا باعىتتالعاندىعىن ەرەكشە اتادى. وسىعان بايلانىستى «ارالىق سوتتار تۋرالى» جانە «حالىقارالىق تورەلىك تۋرالى» زاڭداردىڭ كۇشىن جويۋ ۇسىنىلىپ وتىر. زاڭ جوباسىندا تورەلىك قىزمەت سالاسىنداعى زاڭناما نورمالارىن 1985 جىلعى «حالىقارالىق ساۋدا تورەلىگى تۋرالى» يۋنسيترال ۇلگىلىك زاڭىنا, 1958 جىلعى شەتەلدiڭ تورەلiك شەشiمدەرiن تانۋ جانە iسكە اسىرۋ تۋرالى نيۋ-يورك كونۆەنتسياسىنا, 1961 جىلعى سىرتقى ساۋدا تورەلiگi تۋرالى ەۋروپا كونۆەنتسياسىنا سايكەستىككە كەلتىرۋ كوزدەلگەن.
جانە دە تورەلىك پەن ارالىق سوتتاردىڭ جاعدايلارى ولاردان شەكتەۋلەردى الىپ تاستاۋ ارقىلى تەڭەستىرىلمەك. اتاپ ايتقاندا, تورەلىكتىڭ ۆەدومستۆولىق قاراۋىنا, داۋدا حالىقارالىق ەلەمەنتتىڭ بار-جوقتىعىنا قاراماستان, جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالار اراسىنداعى بارلىق جەكە قۇقىقتىق داۋلاردى جاتقىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. «سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگاندارعا, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور, تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنە جانە تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر نارىعىندا باسىم جاعدايعا يە سۋبەكتىلەرگە, سونداي-اق, ەكiنشi دەڭگەيلى بانكتەر مەن بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرiن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدارعا تورەلiكتەر قۇرۋعا تىيىم سالىنادى. بۇل سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار فاكتورلارىن جانە تورەلiك شەشىمدەر قابىلداۋعا سىرتتان اسەر ەتۋدى بولدىرمايدى», – دەدى بەرىك ءماجيت ۇلى.
مينيستر, سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ تورەلىك پالاتاسىن قۇرۋ جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋى زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزدى جاڭاشىلدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن دا اتاپ كورسەتتى. اتالعان پالاتا تورەشىلەردىڭ قىزمەتىن ىسكە اسىرۋ, ىنتالاندىرۋ جانە قولداۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ولاردىڭ ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە قاتىسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا بۇدان باسقا «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ىلەسپە تۇزەتۋلەرىمەن (ەكى وقىلىمدا ماقۇلدانىپ) قابىلداندى. زاڭ جوباسى ۇلەسكەرلەردىڭ, قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ جانە ۋاكىلەتتى كومپانيانىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋ مەن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بايانداما جاساعان ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى مارات قۇسايىنوۆ دەپۋتاتتاردىڭ سۇراعىنا وراي جاۋابىندا 2007 جىلى ەلىمىزدە ۇلەستىك قاتىسۋ بويىنشا پروبلەمالى 450 تۇرعىن ءۇي نىسانى بار بولسا, وعان جالپى العاندا 62 مىڭ 889 ۇلەسكەر قاتىسقاندىعىن العا تارتتى. كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 2016 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى جاعداي بويىنشا ۇلەستىك قاتىسۋداعى پروبلەمالى نىساندار سانى – 12, ال ونداعى ۇلەسكەرلەر سانى 1136 ەكەن.
«وسىنىڭ ىشىندە اعىمداعى جىلى پروبلەمالى 11 نىساننىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. ال 2017 جىلى ەڭ سوڭعى پروبلەمالى نىسان سالىنىپ بىتەدى. بۇل – استاناداعى «تەرريتوريا كومفورتا» تۇرعىن ءۇي كەشەنى», – دەدى ۆيتسە-مينيستر. ۆيتسە-مينيستر, سونداي-اق, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاتىساتىن ۇلەسكەرلەردىڭ تاۋەكەلدەرى دە بارىنشا ازايتىلعاندىعىن العا تارتتى. قۇجات, جالپى العاندا, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنا حالىقتىڭ قاراجاتىن تارتۋ ارقىلى ۇلەسكەرلەردىڭ تاۋەكەلدەرىن بارىنشا ازايتۋعا باعىتتالادى.
سەناتورلار, سونداي-اق, زاڭناماعا تەمىرجول جولاۋشىلار كولىگى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەردى قابىلداپ, زاڭناماعا عارىش قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا ءتۇزەتۋلەردى ەكى وقىلىمدا قاراعاننان كەيىن بارىپ قولدادى. ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدانعان زاڭناماعا مۇناي ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ءوندىرۋدى جانە ولاردىڭ اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر دە دەپۋتاتتار قولداۋىنا يە بولدى. پالاتا بۇل ورايدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. ال «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە زاڭناماعا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر ەكى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».