جاز اتا! جازەكەڭ! جازىلبەك قۋانىشباەۆ! وسى ءبىر ەسىمدى اۋىزعا العاندا ىرىس-بايلىقتى تاسقىنداتۋشى, بارشا شوپانداردىڭ ۇستازى بولعان, مال ءوسىرۋدىڭ شەبەرى, قاراپايىم ەڭبەك ادامى, قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا شالى, داناگوي اقساقالى كوز الدىمىزعا كەلەدى. «مال وسىرسەڭ, قوي ءوسىر, تابىسى ونىڭ كول-كوسىر», دەگەندى قازاق حالقى تەكتەن تەككە ايتپاعان عوي. شىنىندا دا ەتى بال, ءسۇتى شيپا, ءجۇنى التىن قوي ءوسىرۋدىڭ ارقاسىندا جاز اتا ابىروي بيىگىنە كوتەرىلىپ, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى. وسىنداي اتاق الۋىنا بايلانىستى كوزى تىرىسىندە كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن بىرلىك سەلوسىندا جازاتانىڭ ءبيۋستى بيىك تۇعىرعا ورناتىلدى.
جاقسىمىزدى قادىر تۇتىپ, ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگىن ۇلگى ەتكەننەن ۇتىلعان جەرىمىز جوق. قازىرگى ۇرپاق ءۇشىن جازىلبەك قۋانىشباەۆ ءالى دە جۇمباق جان. ويتكەنى ءوزىنىڭ ەڭبەگىمەن شوپان كاسىبىنىڭ ابىرويى مەن داڭقىن اسىرىپ, مال شارۋاشىلىعى تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان بابا تۋرالى ايتاتىن دۇنيە كوپ. وسى ماقساتپەن جازەكەڭنىڭ 120 جىلدىعى قارساڭىندا مويىنقۇم اۋدانىنا ارنايى ىسساپارمەن شىعىپ, العاشقى باس تىرەگەن جەرىمىز شوپاناتا اتىنداعى مۇراجاي ءۇيى بولدى. اۋىلدىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان بۇل مادەني ورىنعا جازاتانىڭ كەلىنى, ەگىزدىڭ سىڭارى تويشىباي اعامىزدىڭ جارى ءلايلا قوجاگەلديەۆا باسشىلىق ەتىپ وتىر.
2. وقيمىن دەگەن بالانىڭ بەتىن قاقپاعان
– بۇل مۋزەي 1973 جىلدان بەرى حالىققا قىزمەت ەتىپ كەلەدى, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە ءلايلا. – 1986 جىلدان باستاپ اتامنىڭ اتىمەن, ياعني جازىلبەك قۋانىشباەۆ ەسىمىمەن اتالدى. 2010 جىلدان بەرى وسىندا ديرەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. مۋزەي 5 بولىمنەن تۇرادى. 6325 جادىگەر جيناقتالعان. ونىڭ ىشىندە اتام ءوز ومىرىندە تۇتىنعان زاتتارىنىڭ سانى 90-نان اسادى. 8 ادام جۇمىس ىستەيمىز.
بيىل جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا شوپان اتانىڭ ەڭبەگىن, ءومىر جولىن ءتۇسىندىرىپ, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ ماقساتىندا كورمەلەر, اشىق ساباقتار ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مويىنقۇم اۋداندىق اكىمدىگى دە مەرەيتويعا ارنالعان ءىس-شارالارعا كومەكتەسۋگە ۋادە بەردى. بۇرىن جىل سايىن شوپان اتا اتىنداعى قازاقشا كۇرەستەن رەسپۋبليكالىق تۋرنير وتەتىن. جاسىراتىنى جوق, سوڭعى جىلدارى دەمەۋشى بولماعاندىقتان توقتاپ قالدى. نەگىزى اۋداندىق سپورت ءبولىمىنىڭ جوسپارىنا ەنگەن, بىراق سوڭعى جىلدارى بىردە ۇيىمداستىرۋشى, بىردە دەمەۋشى جوق دەپ وتپەي قالىپ ءجۇر.
ارينە, اتاقتى شوپان تۋرالى, ول كىسىنىڭ ەڭبەگى, جەتىستىگى, كىسىلىك قاسيەتى, جەكە ءومىرى وتە كوپ جازىلدى. اتا ءوز كىندىگىنەن بالا كورمەي, جەتپىس جاسقا كەلگەندە بايبىشەسىنەن رۇقسات سۇراپ, ەكىنشى مارتە ۇيلەنىپ, ەگىز بالا دۇنيەگە كەلگەنى, ولاردىڭ ەسىمدەرىن قويشىباي مەن تويشىباي دەپ قويعانى تۋرالى جاعدايعا قالىڭ وقىرمان جاقسى قانىق دەپ ويلايمىن. بۇل قۋانىشتى كۇن – 1967 جىلدىڭ 27 ناۋرىزى بولاتىن. ءبىرىنشى بولىپ دۇنيە ەسىگىن اشقان قويشىبايدى اناسى ءالىمحان انا بايبىشە جايشىبالانىڭ باۋىرىنا سالعان. «مىنا بالا ءسىزدىڭ بالاڭىز بولسىن», دەپ وڭ قولىمەن ۇسىنعاندا جايشىبالا اپامىز ەگىلىپ جىلاپ جىبەرگەن كورىنەدى. سودان كەيىن قويشىباي ءوز اناسىنىڭ ءسۇتىن دە ەمبەگەن, سول كۇيى ۇلكەن اپانىڭ قولىندا وسەدى. دۇنيەگە اكەلگەن اناسىن ەشقاشان شەشەم دەپ ايتقان ەمەس.
كوزى كورگەندەر ەگىزدەردىڭ دۇنيەگە كەلۋ اراسى ءۇش ساعات دەپ ايتادى. تويشىبايدى كىشى اپامىز ءالىمحان باعىپ, سول كىسىنىڭ تاربيەسىندە بولعان. اتامىز جايلاۋعا شىقسا دا, اۋىلعا كەلسە دە ەكى ءۇي بولىپ وتىرعان ەكەن. 80-ءشى جىلدارى ۇكىمەت اتامىزدىڭ ەڭبەگىن ەسكەرىپ, اۋدان ورتالىعىنان ۇلكەن ءۇي سالىپ بەرەدى. سول ۇيدە تۇرعان ەكى اپانىڭ اۋىزبىرلىگى, تاتۋلىعى ەرەكشە ەدى. قۇددى ءبىر اپالى-سىڭلىلەر سياقتى سىيلاسىپ, شۇيىركەلەسىپ, وتە جاقسى ارالاستى. ءتىپتى, ءبىر-ءبىرىنسىز اس ىشپەيتىن. ەگەر بىرەۋى ءبىر جاققا كەتسە, ەكىنشىسى: «سول كەلسىن, كۇتە تۇرايىق, سوسىن شاي ىشەرمىز», دەپ الاڭداپ وتىراتىن. كەلىن بولىپ ۇلكەن اپاممەن 10 جىل, كىشى اپاممەن 21 جىل بىرگە تۇردىم. ەكى كىسىنىڭ تاتۋلىعى بۇكىل ومىرىمە ۇلگى بولدى. كەلىندەرىن اينالىپ-تولعانىپ, شاڭ جۋىتپاي وتىرۋشى ەدى. اسىرەسە, ءسابيلى بولىپ ۇيگە كەلگەنىمدە ەكى اپامىز دا قۇراق ۇشىپ, وتە جاقسى كۇتىم جاسادى.
ال مىنا جايتتى ەسىمە العان سايىن ك ۇلىپ الامىن... ەكى اپامىز ءبىر شاڭىراقتا تاتۋ-ءتاتتى تۇرعانىمەن, بەرتىنگە دەيىن بالالارعا كەلگەندە بولەكتەنىپ شىعا كەلەتىن. ەكى ۇل 8-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە كۇرەس سەكتسياسىنا قاتىسقان ەكەن. ءبىر كۇنى ۇيگە مەكتەپتەن بىرەۋ تەلەفون شالىپ: «قايسىسى ەكەنىن بىلمەيمىن, بىراق بالاڭىزدىڭ بىرەۋى «اياعىم» دەپ جىلاپ جاتىر, باقايى شىعىپ كەتكەن سياقتى... اتا ەستىسە ءبارىمىزدى قۇرتاتىن بولدى-اۋ...» دەپ تۇتقانى قويا سالىپتى. تەلەفوندى كىشى اپام كوتەرگەن عوي. شىنىندا ەگىز ۇل ءبىر-بىرىنەن اينىمايدى. مۇنى ەستىگەن كىشى اپامىز مەكتەپكە جەتىپ بارىپتى. سويتسە, اياعى مەرتىككەن ۇلكەن اپامىزدىڭ بالاسى قويشىباي ەكەن. بالا شىڭعىرىپ كىلەمنىڭ ۇستىندە جىلاپ جاتسا كەرەك. مۇنى كورگەن اپامىز: «ءويبۇي, مەنىڭ ەمەس, انا كىسىنىڭ بالاسى ەكەن عوي», دەپ تايىپ تۇرىپتى. ۇيگە كەپ ۇلكەن اپاعا «مەنىڭ بالام با دەسەم, ءسىزدىڭ بالاڭىز ەكەن عوي. بارىڭىز, بالاڭىز جىلاپ جاتىر», دەپتى جارىقتىق. ەكى اپانىڭ وسىنداي قىزىقتارى تۋرالى اڭگىمە كوپ... ۇلكەن اپامىز جايشىبالا 2000 جىلى, كىشى اپامىز ءالىمحان 2011 جىلى قايتىس بولدى.
– ارينە, جاز اتانىڭ وتباسى تۋرالى, كەيىنگى ۇرپاعى تۋرالى ءبىراز جازىلدى. ايتسە دە سونىڭ ىشىندە قويشىباي مەن تويشىبايدىڭ ۇيلەنگەندەرىن اركىم ءارتۇرلى ايتادى...
– اتامىز كوپتى كورگەن كونەكوز, ەسكىلىكتى, قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە قانىپ وسكەن ادام بولعان عوي. قويشىباي مەن تويشىباي 7-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى تولە بي اۋىلىندا تۇراتىن, ۇلكەن اپانىڭ ناعاشىلارى بولىپ كەلەتىن ءبىر ءۇيدىڭ ەگىز قىزدارىنا جەتى بيە بەرىپ, قۇدا ءتۇسىپ قويعان ەكەن. ول قىزدار دا بۇلارمەن جاستى بولعان. «10-سىنىپتى ءبىتىرىپ, ەگىزدەردى ءۇيلەندىرىپ, تورتەۋىن بىرگە وقۋعا جىبەرەمىز», دەپ ارمانداپتى اتامىز. بىراق, ءومىر عوي... ادام ءوز تاعدىرىنان الشاقتاپ قايدا كەتسىن؟!. مەكتەپ بىتىرگەن ەكى بالا دا «ءازىر ۇيلەنبەيمىز» دەپ وقۋعا ءتۇسىپ كەتەدى. كەيىننەن تويشىباي اسكەرگە كەتكەن. نەگىزى قويشىباي قازپي-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىن, مەنىڭ جولداسىم زاڭ فاكۋلتەتىن تامامداعان. جولداسىم ايتادى: «1986 جىلى اسكەردە جۇرگەن ماعان: «اكەڭنىڭ 90 جىلدىعى بولادى», دەگەن جەدەلحات كەلدى. بۇل كەزدە ساراتوۆ قالاسىندا بولاتىنمىن. اسكەري ءبولىم ون كۇنگە دەمالىس بەردى. ونىڭ التى كۇنى ارى-بەرى جولعا كەتتى. 1986 جىلى تامىزدىڭ 29-ىندا اكەمنىڭ 90 جىلدىعى ءوتتى. قىركۇيەكتىڭ 1-ءى كۇنى كەشكى اۆتوبۋسپەن جولعا شىعامىن دەپ وتىرعانمىن. سول كۇنى كەشكى بەس جارىمدا اكەم قايتىس بولدى. اۋداندىق اسكەري كوميسساريات مەنىڭ دەمالىسىمدى تاعى ون كۇنگە سوزىپ بەردى», دەپ.
سونىمەن, اتا 1986 جىلى قايتىس بولىپ, ەكى جىلدان كەيىن قويشىباي باياعى ەگىزدىڭ سىڭارىن الدى. اتا-اناسى ەگىز قىزداردىڭ ەسىمدەرىن جارقىناي, التىناي دەپ قويعان ەكەن. جارقىنايدى قارا شاڭىراققا كەلىن ەتىپ تۇسىرگەن كۇنى بۇكىل اعايىندار جينالىپ, تويشىبايدى دا ۇگىتتەيدى. «ەكەۋلەرىڭنىڭ تويلارىڭدى بىرگە ىستەيىك, سەن دە ۇيلەن, ەگىزدىڭ سىڭارى التىنايدى ال», دەپ. ءتىپتى, بۇل ىسكە ۇلكەن قىزمەتتەگى كىسىلەردىڭ وزدەرى دە ارالاسادى. بىراق, تويشىباي كونبەي قويىپتى. ارادا ءبىر اي وتكەن سوڭ قويشىبايدىڭ ۇيلەنۋ تويى بولادى. اۋىلدىڭ تويى كەشكى توعىزداردا باستالادى ەمەس پە؟ ۇلكەندەر تويشىبايدى شاقىرىپ: «ءالى دە ۇلگەرەسىڭ, ەكىنشى قىزدى بارىپ الىپ كەل», دەپ ونى ورتاعا الىپتى. بىراق بۇل العان بەتىنەن قايتپاعان.
– ءيا, تويشىبايدىڭ تاعدىر جولى وزىڭىزبەن توعىستى. ايتسە دە ەكەۋلەرىڭىز قالاي قالاي تانىستىڭىزدار؟ ءسىز بۇل وتباسىنى بۇرىننان بىلەتىن بە ەدىڭىز؟
– مەنىڭ دە تۋعان جەرىم – مويىنقۇم اۋدانى, بىرلىك اۋىلى. مەكتەپتەن كەيىن ەكى جىلدىق ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, اۋداندىق ءبىلىم بولىمىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىم بولاتىن. بىردە قاسىمداعى قۇربىم: «كەشكە كينوعا بارايىقشى» دەگەن ءوتىنىش ايتتى. جۇما كۇنى اۋىلعا قايتىپ, جەكسەنبى كۇنى كەشكە ورتالىققا ورالىپ جۇرگەن مەن باسىندا كينوعا بارۋعا قينالعان سياقتى ەدىم. بىراق, تاعدىردىڭ جازۋى عوي, تويشىبايمەن تانىسۋىما سول قىز بەن كينو سەبەپكەر بولدى. بۇل جازىلبەك اتانىڭ قايتىس بولعان, تويشىباي قولداعى مالدى باعامىن, قارا شاڭىراققا يە بولامىن دەپ وقۋىنان اكادەميالىق دەمالىس الىپ كەلگەن كەزى ەكەن. ايتسە دە اتانىڭ ەسىمى ەل ىشىندە دۇرىلدەپ تۇرعان شاعى عوي. «ەگىز ۇلىنا ەگىز قىزدى ايتتىرىپ قويىپتى», دەگەن اڭگىمەنى دە ەستىگەنمىن. سودان تويشىباي قىر سوڭىما ءتۇستى. جۇمىسىما تۇستە دە كەلەدى, كەشكە دە كەلەدى. ءبىر جاعى ۇيالاسىڭ. كابينەتكە كەپ وتىرىپ الاتىن. وسىلايشا ءبىر جىل ءوتتى. اقىرى 1990 جىلى شاڭىراق قۇردىق.
– بۇگىندە قويشىباي دا, تويشىباي دا ەردىڭ جاسى ەلۋگە جاقىنداپ قالىپتى. قازىرگى تىرشىلىكتەرىڭىز قالاي؟
– قويشىبايدىڭ دا, تويشىبايدىڭ دا ەكى ۇلى بار. اتامنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىندا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى تارازدان 4 بولمەلى پاتەر سىيلاعان بولاتىن. سودان كەيىن قويشىباي ەنشىسىن الىپ, وبلىس ورتالىعىنا كوشىپ كەتتى. اتامىز ارمانداپ كەتكەندىكتەن ولار ۇلكەن بالاسىنىڭ ەسىمىن ارمان دەپ قويعان. كەيىنگى ۇلدارىنىڭ ەسىمى – ابزال, جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ ۇلكەنىمىز ەركەبۇلان الماتىداعى د.قوناەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن ءبىتىرىپ, قازىر تەستكە دايىندالۋدا. كىشى ۇلىمىز نۇرلان تارمۋ-ءدى ينفورماتيكا ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ جاتىر. 2015 جىلى ەركەبۇلان شاڭىراق كوتەردى. قاراتاۋ قالاسىنان بەكزادا ەسىمدى كەلىن تۇسىردىك. ول دا جوعارى ءبىلىمدى زاڭگەر. وسى كەلىن بوساعامىزدى وڭ اياعىمەن اتتاعاندا اتام ەسىمە ءتۇستى. ول كىسى قىزىن ەمەس, الدىمەن قۇداسىن تاڭداپ, جاقسى وتباسىنىڭ قىزدارى دا تاربيەلى, ءيمانجۇزدى, يبالى بولاتىنىنا بەك سەنىمدى بولعان شىعار. بىراق قازىرگى جاستاردىڭ ءداستۇرى بولەك. «قانداي ءۇيدىڭ قىزىن الامىز, قانداي ادامدارمەن قۇدا بولامىز», دەگەن ۋايىم بولىپ, كەزىندە اتامنىڭ دا وسىنداي وي كەشكەنىنە كۇمانىم قالمادى. اللاعا شۇكىرشىلىك, ءبارى ءساتىمەن جۇزەگە استى. قويشىباي ءۇلكەن اپانىڭ بالاسى بولعاندىقتان كەلىن تۇسىرەردە ارنايى بارىپ, رۇقسات سۇرادىق. رۇقساتتارىن بەرىپ, بالامىز ۇيلەندى.
ماماندىعى زاڭگەر تويشىباي اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىندە كەزەكشى بوپ جۇمىس ىستەپ, 45 جاسقا تولعاندا قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى. قازىر حانتاۋداعى تسەمەنت زاۋىتىنىڭ قويماسىندا ەڭبەك ەتەدى. قويشىباي الماتى قالاسىندا تۇرادى. ءوزىنىڭ وتباسىلىق بيزنەسى بار. ايەلى ەكەۋى سونىمەن اينالىسادى. ايتپاقشى ابىسىنىمنىڭ سىڭارى التىناي ءبىز ۇيلەنگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي شۋ اۋدانىنداعى بەلباسار اۋىلىنىڭ ءبىر ءجىگىتىنە تۇرمىسقا شىقتى. وتە جاقسى ارالاسىپ تۇرامىز. وتكەندە كەلىن ءتۇسىرىپ, توي جاساعاندا كۇيەۋى ەكەۋى كەلىپ, كومەكتەسىپ, شاپقىلاپ ءجۇردى.
– قارتايعاندا كورگەن ەگىز ۇل اكەسى سياقتى مالساق, شارۋاقور ما؟ جالپى اتاكاسىپتى جالعاستىرۋعا ق ۇلىقتارى بولدى ما؟
– اتامىز وتە سابىرلى, تۇيىق, ءبىر-اق كەسىپ ايتاتىن, كوپ سويلەمەيتىن كىسى بولعان ەكەن. بۇل جاعىنان كەلگەندە ەكى ۇل دا اكەلەرىنە تارتقان. نەگىزى اتامىز بالالارىن قاتال ۇستاپتى. جولداسىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا: «70 جاسىمدا كورگەن بالالارىم ەدى», دەپ ەركەلەتپەگەن. كەيدە كوڭىل-كۇيى جاقسى كەزدە, داستارقان باسىندا وتىرعاندا ەكى بالانىڭ باسىنان سيپاپ قانا قويادى ەكەن. بار ەركەلەتكەنى سول. ال اپالارىمىز بەرتىنگە دەيىن جاڭا تۋعان بالا قۇساتىپ ەكەۋىن وبەكتەپ وتىرۋشى ەدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, ەكى ۇلدىڭ دا مال باعۋعا, اتاكاسىپتى جالعاستىرۋعا يكەمدەرى بولمادى. قايبىر جىلى مالدىڭ ءبارىن ساتىپ, قالاعا كوشەمىز دەپ, قايتادان باسىن قۇراستىرا الماي, قينالعان كەزدەرىمىز دە بولدى. قازاقتا: «اكەنىڭ مالى بالاعا مال بولمايدى», دەگەن ءسوز تەگىن ايتىلماعان ەكەن. قويشىباي دا, تويشىباي دا وتە ادال, وتە مومىن جاندار. ءومىرى كىسى الدىنا شارۋا ايتىپ بارعان ەمەس. ۇيالادى, نامىستانادى. «اتاقتى ادامنىڭ بالاسىمىز», دەپ كەۋدە ۇرمايدى. وزدەرىنىڭ ادال ەڭبەكتەرىمەن, وزدەرىنىڭ بەينەتتەرىمەن قاراپايىم عانا تۇرمىس كەشىپ كەلەدى.
– ەكى ەنە, ەكى كەلىن ءبىر شاڭىراقتا تاتۋ-ءتاتتى تۇردىڭىزدار. ايەل ادامنىڭ اڭگىمەسى بىتپەيدى دەگەن بار, ەنەلەرىڭىز وتكەن كۇندەردەن قانداي ەستەلىكتەر ايتۋشى ەدى؟
– ارينە, اتامىزدىڭ كوزى تىرىسىندە قوناقجاي شاڭىراعىنا نەبىر اقىن-جازۋشىلار, ارتىستەر, اتاقتى ادامدار كوپ كەلگەن عوي. نۇرعيسا تىلەنديەۆ: «ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپ ءجۇرمىن», دەپ اتانىڭ باتاسىن الىپ كەتكەن ەكەن. ەكى اپانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتانىڭ قامقورلىعىن كورگەندەر وتە كوپ بولعان. جەتىم-جەسىرگە كوپ كومەكتەسكەن. وقيمىن دەگەن بالانىڭ بەتىن قاقپاعان عوي.
2. جازىلبەك اتانىڭ تاعى ءبىر ۇلى بولعان با؟
وسى مويىنقۇم ساپارى كەزىندە قولىمىزعا ءبىر ماقالا ءتۇسىپ, وندا جازىلعان دۇنيەلەرگە اڭ-تاڭ قالدىق. ءبىر جاعى سولاردىڭ سىرىن, قۇپياسىن بىلۋگە قۇمارتىپ, ماقالا اۆتورىمەن جولىعۋعا اسىقتىق. ول 2011 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىندا اۋداندىق «مويىنقۇم تاڭى» گازەتىندە جاريالانىپتى. «اكەم جايلى ايتسام» دەپ اتالاتىن شاعىن ماقالانىڭ اۆتورى بەيبىت قۋانىشباەۆ دەگەن ازامات ەكەن. وندا اۆتور ءوزىنىڭ جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ ۇلكەن بالاسى ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ ايقىن جازادى. اپىر-اۋ, ءبىز بىلەتىن جازەكەڭنىڭ ەكى-اق بالاسى بار ەمەس پە؟ قويشىباي مەن تويشىباي. بۇعان دەيىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە جازەكەڭ تۋرالى قانشاما ءدۇنيەلەر جازىلدى. نەگە بىرەۋىندە بەيبىت قۋانىشباەۆتىڭ ەسىمى اتالمايدى؟
مويىنقۇم اۋدانىنىڭ جامبىل اۋىلىندا تۇراتىن بەيبىت قۋانىشباەۆتىڭ ءۇيىنىڭ تابالدىرىعىن وسىنداي ءدۇدامال ويمەن ءارى-ءسارى بوپ اتتاعانىمىز راس. ءۇيدەگىلەر وتە جىلى قارسى الدى. بەيبىت اعامىز دا, پەرنەكۇل جەڭگەمىز دە قوناقشىل جاندار ەكەن. اڭگىمە بىردەن قىزا جونەلدى. ارينە, «جازىلبەكتىڭ تۋعان بالاسىمىن» دەپ ايتا سالۋ وڭاي. ونى بارلىق جاعىنان دالەلدەۋ قاجەت ەمەس پە؟ سوندىقتان, ۇيات تا بولسا اعانىڭ قۇجاتتارىن سۇرادىق. كورسەتتى. ءيا, شىنىندا دا جەكە كۋالىكتە دە, تۋ تۋرالى كۋالىك, ياعني «مەتىركەدە» دە «بەيبىت جازىلبەكوۆيچ قۋانىشباەۆ» دەپ انىق جازىلىپتى. ەندى بۇل كىسىنىڭ جاز اتانىڭ بالاسى ەكەنىنە كۇمانىمىز قالمادى.
– مەن 1951 جىلى قازىرگى مويىنقۇم اۋدانى, كەڭەس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم, – دەيدى بەيبىت جازىلبەك ۇلى. – اكەم – جازىلبەك, انام – جايشىبالا. ايدارلى اۋىلىنداعى جيدەلى كوشەسىندە تۇردىق. 1966 جىلى اتامىز زەينەتكەرلىككە شىعىپ, تاياعىن م.بيداسباەۆ دەگەن جاس شوپانعا تاپسىردى. ول كىسىنىڭ كوزى ءتىرى, قازىر سول ايدارلىدا تۇرادى. جازەكەڭنىڭ زەينەتكە شىعىپ, جاس شوپاندارعا اق جول تىلەگەنىن كەزىندە تەلەۆيدەنيە دە تۇسىرگەن. سول جىلى بىرلىك اۋىلىنا كوشىپ كەلدىك. مويىنقۇم اۋدانىن 25 جىل باسقارعان ءبىرىنشى حاتشى ايتباي نازاربەكوۆ اكەمنىڭ ۇزاق جىلعى جەمىستى ەڭبەگىن قۇرمەتتەپ, ارنايى ءۇي سالدىرىپ بەردى. ودان 1970 جىلى جازەكەڭ اتاقونىسىمىز, جۇرتىمىز, اتا-بابامىزدىڭ تۇرعان جەرى, اعايىن-تۋىستىڭ ورتاسىنا بارامىن دەپ جامبىل اۋىلىنا قونىس اۋداردى. بۇل ۇيدە 1979 جىلعا دەيىن تۇردى. كەيىننەن اۋدان ورتالىعىنا كوشتى. كەتەرىندە: «قاراشاڭىراق وسى. وسىعان سەن يە بول, بالام», دەپ مەنى مىنا ۇيگە قالدىرىپ, باتاسىن بەردى. ول كەزدە مەن ۇيلەنىپ, كەلىنشەگىم ۇلكەن ۇلىما بوسانعان ەدى.
زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە اكەم قول قۋسىرىپ وتىرمادى. جازىلبەكشىلەر مەكتەبىمەن اينالىسىپ ءارى قازاق سسر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قوي شارۋاشىلىعى جونىندەگى ينسپەكتورلىعى قىزمەتىن قوعامدىق نەگىزدە اتقاردى. ايتپاقشى ەلىمىزدىڭ ەنتسيكلوپەدياسىندا: «مويىنقۇمدا ج.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەكتەپ بار», دەگەن جولدار بار. بىراق اۋداندا ول كىسىنىڭ اتىندا ەشقانداي مەكتەپ جوق. بۇل ءبىر كەزدەرى قۇرىلعان «جازىلبەك مەكتەبى» ۇيىمىن جوعارىداعىلار كادىمگى ورتا مەكتەپ دەپ ءتۇسىنىپ, سولاي دەپ جازىپ جىبەرسە كەرەك.
جازىلبەك اكەم انامىز جايشىبالانى 1945 جىلى قۇدا ءتۇسىپ العان ەكەن. انام شۋ اۋدانى, قازىرگى تولە بي اۋىلىنىڭ قىزى بولاتىن. ول كىسى 1948 جىلى العاشقى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العاندا ايدارلى اۋىلىندا ۇلكەن توي بولىپتى. سول كەزدەرى مويىنقۇم كوكتەرەك اۋدانى دەپ اتالعان ەكەن. ورتالىعى – بىرلىك اۋىلى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى شورابەكوۆ دەگەن كىسى بولىپتى. كەڭەس كولحوزىنىڭ توراعاسى – ءاشىم توقسەيىتوۆ. بۇكىل ءومىرىن ۇستازدىققا ارناعان ىزتىلەۋ ورىنباساروۆ دەگەن اعامىز سول كۇندەردى ەسكە الىپ, ماعان تالاي رەت اڭگىمە قىپ ايتقان ەدى. «مەنىڭ ول كەزدە جاسىم 18-دە بولاتىن. مەكتەپكە جاڭادان مۇعالىم بولىپ كىرگەن كەزىم. تويعا دەلەگاتتاردىڭ ءبارى اتپەن كەلدى. اۆتوماشينا دەگەن اتىمەن جوق كەز. ولاردىڭ اتتارىن بايلاپ, وزدەرىن كيىز ۇيلەرگە كىرگىزىپ, كۇتىپ, قىزمەت جاسادىم. جەڭىل اۆتوماشينا تەك اۋدان باسشىسى شورابەكوۆتە عانا بولدى», دەۋشى ەدى ىزتىلەۋ اعامىز وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ.
اۋدان باسشىسى اتامىزدىڭ استىنا اقبوز ات مىنگىزىپ, ۇلكەن سىي-قۇرمەت جاسايدى. وسى ۇلكەن وقيعادان كەيىن 10 جىل وتكەندە, ياعني, 1958 جىلى اكەمىز جازىلبەك قۋانىشباەۆ رەسپۋبليكا تاريحىندا تۇڭعىش رەت ەكىنشى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الدى. مەنىڭ جاسىم سول كەزدە جەتىدە بولاتىن. بالا بولسام دا كەيبىر جايتتار ەسىمدە قالىپتى. ول جىلدارى كوكتەرەك اۋدانىن قاينازاروۆ دەگەن كىسى باسقاراتىن ەدى. كەڭەس اۋىلىنىڭ شۋ وزەنى جاعاسىندا توي ءوتتى. وراسان ەڭبەگى ءۇشىن وبلىستىڭ سول كەزدەگى باسشىسى اسانباي اسقاروۆ «گاز-69» كولىگىن سىيعا تارتتى. بۇل مويىنقۇمداعى العاشقى جەكەگە بەرىلگەن ماشينا بولاتىن.
ودان كەيىن شۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا ۇلكەن ات بايگە بولعانى ەسىمدە قالدى. وعان كوكتەرەك جانە شۋ اۋدانىنىڭ سايگ ۇلىكتەرى قاتىستى. بىزگە جاقىن اعايىن, اعامىز بوپ كەلەتىن باقداۋلەت تولەبەكوۆ ءوزىنىڭ قاراكەر اتىمەن ءبىرىنشى كەلىپ, باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى.
تاعى ءبىر ەسىمدە قالعانى... 8 جاستامىن, ءبىرىنشى سىنىپقا بارعان كەزىم. «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنەن كەلگەن سكوروبوگاتوۆ دەگەن ءبىر ءتىلشى, قاسىندا تاعى ءبىر ايەل بار, جازەكەڭ ەكەۋمىزدى سۋرەتكە ءتۇسىردى. اكەم داستارقاننىڭ شەتىندە جاستىققا جانتايىپ جاتىر, مەن قالاممەن قاعاز بەتىن شيمايلاۋدامىن. ول كەزدە سۋرەتكە ءتۇسىرۋ دەگەندى جاقسى بىلمەيمىز. اۋىلداعىلاردىڭ ءبارى قىزىق كورىپ, جينالىپ, ەكى ءتىلشى اكەم ەكەۋىمىزدى كيىندىرىپ, دايىنداپ, بىرنەشە رەت سۋرەتكە تۇسىرگەنى ەسىمدە قالىپتى. سولار كەيىن «سامورودوك كوكتەرەكا» دەگەن شاعىن كىتاپشا شىعارىپتى. قاراسام, ىشىندە باياعى اكەم ەكەۋمىز تۇسكەن فوتو بار ەكەن. كەيىننەن ۇلكەيتىپ الدىم.
كەڭەس وداعى كەزىندەگى زاڭ بويىنشا ەڭبەككەر ەكىنشى التىن جۇلدىزىن الاتىن بولسا, ونىڭ تۋعان جەرىنە ەسكەرتكىش ورناتىلادى ەكەن. جازەكەڭە ەسكەرتكىش 1960 جىلدىڭ مامىر ايىندا اشىلدى. ول جىلدارى جامبىل وبلىسىن اسانباي اسقاروۆ باسقارىپ تۇرعان بولاتىن. سول كىسىنىڭ ءوزى جيىنعا ارنايى كەلدى. جينالىستى اشىپ, لەنتانى قيعان اسانباي اسقاروۆ جايشىبالا اپامىزعا بۇرىلىپ: «قۇرمەتتى جەڭگەي, جازەكەڭ قانداي ەڭبەك سىڭىرسە, ءسىز دە سونداي ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز. ءتىپتى, ارتىق ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز», دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. شىنىندا, جايشىبالا انام اكەمە لايىقتى جار, كومەكشى بولا ءبىلگەن ادام. وتە قوناقجاي كىسى ەدى. قانداي قوناق بولسا دا رەنجىپ, قاباق شىتپايتىن. قاي ۋاقىتتا بولسىن داستارقانى كەڭىنەن جايىلىپ تۇراتىن.
ايتپاقشى, ونىڭ الدىندا ءمۇسىنشىلەر كەپ جازەكەڭنىڭ ءمۇسىنىن جاسادى. ءبىر اي ءبىزدىڭ ۇيدە جاتىپ, الدىمەن بالشىق ارقىلى بەينەلەدى. كادىمگى سارى بالشىقتان... ول كەزدە كيىز ۇيدە تۇرامىز, جازەكەڭدى كۇنى بويى ۇستەلگە وتىرعىزىپ قوياتىن.
ءبىر جىلى كوكتەمگى كانيكۋلدا ويناپ ءجۇرىپ, بايقاماي سىرىڭكە شاعىپ, تولدەتۋ قورالارىنىڭ ورتەنىپ كەتۋىنە سەبەپكەر بولدىم. زارەم ۇشىپ, الدى-ارتىما قاراماي قاشىپ, ءشيدىڭ اراسىندا تىعىلىپ وتىرعاندا اكەم ءوزى اتقا ءمىنىپ ىزدەپ, تاۋىپ الدى. جالپى, جازەكەڭ تۇيىق, الايدا اشۋى قاتتى كىسى ەدى. مەنىڭ قاتتى قورىققانىمدى بايقاپ: «قورىقپا, بالام. بەيبىتجان, كەلە عوي, اتقا ءمىن», دەپ الدىنا مىنگىزىپ, ۇيگە الىپ كەلدى. ءبىزدىڭ قىستاۋ سۇڭقاردىڭ كىرە بەرىسىندە ورنالاسقان بولاتىن. سول كەزدەگى اتاقتى قويشىلاردىڭ ءبىرى, لەنين وردەندى تىنىشتىباي احمەتجانوۆ ءبىزدىڭ كورشىمىز بولدى.
ءبىر كۇنى قىستاۋعا جەر-كوكتى گۇرىلدەتىپ تىكۇشاق كەلىپ قوندى. ونداي عاجاپتى سول كەزدە ءبىرىنشى رەت كورۋىم. كەيىننەن ءبىلدىم, اكەم پارتيانىڭ ءححى سەزىنە دەلەگات بولىپ سايلانعان ەكەن. سوعان بايلانىستى وبلىس باسشىسى تىكۇشاقتى ارنايى جىبەرىپتى.
اكەمىزدىڭ كوپ ادامدارعا شاراپاتى ءتيدى. جاعدايى جوق, تۇرمىسى ناشار جاندارعا كومەكتەستى, تالاي بالانى وقۋعا ءتۇسىردى. وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا سەپتىگى ءتيدى. سودان كەيىن ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىن دايىنداۋ ماسەلەسىنە كوپ كوڭىل ءبولدى. ەڭ ءبىرىنشى ءدىلداش يتباسوۆا دەگەن اپامىزدى ۇيرەتتى. كەيىن ول كىسى دە ەڭبەك ەرى اتاعىن الدى. سونداي-اق, «كوكتوبە» سوۆحوزىندا قۇدايبەرگەن بىرتاەۆ, شومان شارىپباەۆ دەگەن شاكىرتتەرى ەڭبەك ەرى اتاقتارىن الدى.
اكەم مەنى دە وقۋعا اپاردى. مەنى عانا ەمەس, سول جىلى مويىنقۇمنان ءۇش بالانى بىردەي اپاردى. ول كەزدە قازمۋ-ءدىڭ رەكتورى جولداسبەكوۆ ەكەن. مەنى پروفەسسور ەرمەكوۆ دەگەن اعايعا تاپسىردى. ەمتيحان كەزىندە مەنىڭ جازىلبەكتىڭ بالاسى ەكەنىمدى مۇعالىمدەردىڭ ءبارى ءبىلىپ وتىردى. سودان وقۋعا ءتۇستىم. بىراق ءبىر جىلداي وقىعاننان كەيىن اۋىرىپ قالدىم. ودان كەيىن قايتىپ جالعاستىرمادىم. قاراپايىم جۇمىس ىستەدىم. 1976 جىلى ۇيلەندىم. كەلىنشەگىم پەرنەكۇل وسى اۋىلدىڭ قىزى. اللانىڭ بەرگەن ءۇش ۇلى بار. ۇلكەنى – شاحتەر, ورتانشىسى اقباقايداعى اكىمدىكتە مامان, كىشى بالام – ونەر جولىندا. نەمەرەلەر ءسۇيىپ وتىرمىز. سوڭىمنان ەرگەن قويشىباي, تويشىباي باۋىرلارىم بار.
اكەمنىڭ كوزىندەي بولعان بۇل قارا شاڭىراقتا قازاقتىڭ نەبىر اتپال ازاماتتارى قوناق بولدى. عابيت مۇسىرەپوۆ پەن ەركەعالي راحماديەۆتىڭ قوناق بولعانى ءالى كۇنگە ەسىمدە. اڭ اۋلاۋعا شىعىپ, جازەكەڭ ولارمەن بىرگە ءجۇردى. سوڭىندا اۋدان باسشىسى عابيت مۇسىرەپوۆكە ات مىنگىزىپ, قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالدى.
اكەمىزدىڭ اكەسى قۋانىشباي مويىنقۇمنىڭ تومەنگى جاعىندا, بەتپاقدالادا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ونەرگە جاقىن, دومبىرا تارتىپ, ءان ايتاتىن, اقىن ادام بولىپتى. قۋانىشباي بابامىزدىڭ ايەلى ايتكۇل جەتىسۋ جاقتىڭ قىزى بولعان.
... مىنە, قۇرمەتتى وقىرمان, ءبىز بەيبىت جازىلبەك ۇلىنىڭ ايتقان اڭگىمەسىن سول كۇيىندە جاريالاپ وتىرمىز. بىراق ءبىز قانشا قازبالاپ سۇراساق تا بەيبىت اعا ءبىزدىڭ: «ءسىز نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن كورىنبەدىڭىز؟ ەل جاز اتانىڭ بالاسى ەكەۋ-اق, قويشىباي مەن تويشىباي دەپ ءبىلدى. ءسىزدىڭ ەسىمىڭىز ەش جەردە اتالمايدى عوي...» دەگەن سۇراعىمىزعا اشىلىپ جاۋاپ بەرمەدى. «مەن قاراپايىم ادام بولدىم, قاراپايىم ءومىر ءسۇردىم. مىنە, جازىلبەك اكەمنىڭ قاراشاڭىراعىندا ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرمىن. قۇجاتتارىمدا سونىڭ بالاسى ەكەنىم انىق جازىلعان. بۇدان باسقا قانداي دالەل كەرەك؟» دەگەننەن ارىعا بارمادى. كوكەيدە كۇدىك قالماس ءۇشىن تارازعا كەلگەننەن سوڭ مويىنقۇم اۋدانىنىڭ ءبىراز ۇلكەندەرىمەن, قۋانىشباەۆتار وتباسىمەن جاقسى ارالاسىپ جۇرگەن جاندارمەن تەلەفون ارقىلى سويلەستىك. «بەيبىت – جازىلبەكتىڭ اعاسى تەمىربەكتەن تاراعان يمانقۇلدىڭ بالاسى. يمانقۇلدىڭ ۇل-قىزدارى كوپ بولعان. جازەكەڭ بالاسى بولماعاننان كەيىن ىرىمداپ اسىراپ العان. اتانىڭ اقجولتاي بولسىن دەگەن ارمانى ورىندالىپ, كەيىن بەيبىتتىڭ سوڭىنان قويشىباي مەن تويشىباي ىلەستى. بەيبىت جازىلبەكتىڭ باۋىرىندا ءوسىپ, سونىڭ بالاسىنداي ءسىڭىپ, بۇگىندە اتانىڭ قاراشاڭىراعىنا يە بولىپ وتىرعانى راس», دەگەن دە اڭگىمەنى ەستىدىك. جالپى قازاقتا ىرىمداپ بالا اسىراپ الۋ ءداستۇرى ەجەلدەن بولعان. ونى ۇلكەندەر جاقسى بىلەدى. جانە ونداي اقجولتاي بالانى «بوتەنسىڭ» دەپ ايتۋدىڭ ءوزى كۇنا. تىلسىم دۇنيە تالاي قۇپياسىن ىشىنە بۇگىپ تۇر ەمەس پە؟ سوڭعى جىلدارى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قىزى, ورالحان بوكەەۆتىڭ باۋىرى تابىلىپ, ەل ءسۇيىنشى سۇراپ جاتىر. بۇل جاعىنان كەلگەندە جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ تاعى ءبىر بالاسى تابىلدى دەسەك, ارتىق ەمەس. «ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى», دەگەن. جاز اتانىڭ ءۇرىم-بۇتاعى كوبەيىپ, اللانىڭ شاپاعاتىنا بولەنە بەرسىن!
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى,
مويىنقۇم اۋدانى.