قازاق كۇرەسىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى سيمۆولى
قازاقتىڭ وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى باسىنان بەرگى كۇرەس ونەرىن ابىلسەيىت ايحانوۆسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ول بوز كىلەم ۇستىندە اتوي سالعان جىلدارىندا ەركىن كۇرەستەن قازاقستان چەمپيونى اتاعىن 11 رەت جەڭىپ الدى. كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسى مەن وداق بىرىنشىلىگىندە چەمپيون اتاندى, ءبىر مارتە كۇمىس جۇلدەگە قول جەتكىزدى, ءبىر كەزەك كسرو كۋبوگىن يەلەندى. سونىمەن قاتار, 7 ءىرى حالىقارالىق تۋرنيردە توپ جاردى. كەيىن كوپتەگەن ارىپتەس ىنىلەرىن سوڭىنان ەرتىپ, شاكىرتتەر تاربيەلەپ شىعاردى. ەل الدىنداعى وسىنداي ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن بالۋان سپورت شەبەرى, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى, ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى اتاقتارىن الىپ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ناگرادتالدى. ابىلسەيىت ايحانوۆ سالا قىزمەتكەرى رەتىندە دە ەلىمىزدە سپورتتىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوستى. ول قازاقستان ۇلتتىق وليمپيالىق كوميتەتىنىڭ ءمۇشەسى, قازاق ۇلتتىق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولدى. الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. ارامىزدان قازاق كۇرەس ونەرىنىڭ ناعىز قارا نارى, مايتالمان شەبەرى ءوتتى. ونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تۇتاس ءبىر ءداۋىر بولىپ كورىنەتىن كەزەڭنىڭ سپورتى دا كوشىپ بارا جاتقان سياقتى. ولاي بولاتىن دا ءجونى بار. كۇرەسپەن دەندەپ اينالىسۋعا 1957 جىلى كىرىسكەن ابىلسەيىت ايحانوۆ ءبىر جىلدان سوڭ رەسپۋبليكانىڭ چەمپيونى دارەجەسىنە جەتتى. ول وداق دەڭگەيىندەگى مىقتىلار ساناتىنان تابىلا باستاعان 60-شى جىلداردىڭ باسى ەدى. بۇل كەزەڭ سپورتتىڭ الۋان ءتۇرى بويىنشا قازاق ۇلاندارىنىڭ جارقىراپ كورىنە باستاعان ەڭ ءبىر جارقىن دا جاسامپاز كەزى-ءتىن. سول جىلداردا بۇكىل ەل جەڭىل اتلەتتەر عۇسمان قوسانوۆ, ءامين تۇياقوۆ, سوۆەت يسامباەۆ, بوكسشى ءابدىسالان نۇرماحانوۆ, بالۋان امانگەلدى عابساتتاروۆ, حوككەيشى قازبەك بايبولوۆ, ۆولەيبولشىلار وكتيابر جارىلعاپوۆ, جانىبەك ساۋرانباەۆ, زاڭعار جاركەشەۆ, فۋتبولشى تيمۋر سەگىزباەۆ سەكىلدى قازاق جىگىتتەرىنىڭ اتتارى مەن اتاقتارىنا قانىعا ءتۇستى. اتالعان اقيىقتاردىڭ ءبارى ۇلت سپورتىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلكەن سەرپىن اكەلدى. وسى ۇركەردەي توپتىڭ ورتاسىندا ابىلسەيىت اعانىڭ ورنى بولەك ەدى. سوندىقتان بولار, سول جىلدارى باسپا بەتىنەن كورىنگەن جازۋشى قالداربەك نايمانباەۆتىڭ «داڭق تۇعىرىندا» اتتى دەرەكتى حيكاياتى سپورتسۇيەر قاۋىم مەن قاراپايىم وقىرماننىڭ قولىنان تۇسپەيتىن ەڭ ءبىر سۇيىكتى كىتابىنا اينالدى. ەكى بولىمنەن تۇراتىن ول تۋىندىنىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى ابىلسەيىت بالۋاننىڭ بوز كىلەم ۇستىندەگى بەلدەسۋلەرى مەن وي-تولعامدارىن تارقاتىپ ايتىپ بەرۋگە ارنالعان-تىن. مىنە, وسى كىتاپتىڭ رۋحىمەن تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ جاس ۇرپاعى تاربيە الىپ شىقتى. ابىلسەيىت اعانىڭ ءورنەكتى ءومىر جولىنان ونەگە العان قانشاما قازاق ۇلانى كۇرەس كىلەمىنە قادام باسىپ, رەسپۋبليكادا سپورتتىڭ وسى ءتۇرىنىڭ وركەن جايۋىنا اتسالىستى. قانشاما جاس تولقىن سالاماتتى تۇرمىس سالتىن قالىپتاستىرۋعا قالتقىسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. باتىر بالۋان وسىلايشا حالقىمىز ساناسىنا تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ – كەڭەستىك داۋىردەگى قازاق كۇرەسىنىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس ايرىقشا اسەر ەتتى. قوش بول, قازاق كۇرەسىنىڭ قارا نارى, تۋعان حالقىمىزدىڭ ادال پەرزەنتى! ۇلتىمىزدىڭ نامىسى مەن ابىرويى! جاتقان جەرىڭ جايلى, توپىراعىڭ تورقا بولسىن! ەگەمەنقازاقستاندىقتار.اياۋلى ازاماتتان ايىرىلدىق
سوڭعى ايلاردا توسەك تارتىپ جاتقان اعامىزدىڭ ورنىنان تۇرىپ, وڭالاتىنىنا كامىل سەنىپ ەدىك. بىراق ولاي بولمادى. ارسىز اجال اياۋلى جاندى ورتامىزدان الدى دا كەتتى. اتقان وقتاي زاۋلاعان ۋاقىت كوشىنە كوز ىلەسەر مە؟ كۇنى كەشەگى اعاممەن بىرگە بوز كىلەمدە وتكىزگەن داۋرەندى جاستىق شاعىم كوز الدىما ەلەستەپ, جانارىما ەرىكسىز جاس تولىپ وتىر... اياۋلى ابەكەڭدى كۇللى قازاق بالاسى قادىر تۇتىپ, ءپىر ساناعانى ەسىمدە. ونى قالاي ۇمىتايىق! ءبىز ەكەۋمىز جەر ءجانناتى – جەتىسۋدىڭ سارقانت اۋماعىندا ءبىر وڭىردە دۇنيەگە كەلدىك. اتاق-داڭقى دۇركىرەپ تۇرعان نار تۇلعالى اعامىز سول جىلدارى اۋىلعا كەلگەنى بار. سوندا جاستىقتىڭ قىزۋىمەن: «اعا, ءسىزدىڭ قول استىڭىزدا كۇرەسسەم», دەپ ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزىمدى جەرگە تاستاماي, قامقورلىق جاساپ ەدى. ەركىن كۇرەس تاريحىندا ءوزىندىك ءىز قالدىرعان ابىلسەيىت ايحانوۆتىڭ ايرىقشا ونەرىنە جاتتىعۋعا كەلگەن العاش كۇننەن اڭ-تاڭ بولىپ ءجۇردىم. بەلدەسكەن بالۋاننىڭ بارلىعى ەڭكەيىپ, تابانىن جەرگە تىرەپ, تىستەسىپ الىسا كەتەر بولسا, ابەكەڭنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, تىكەسىنەن تىك تۇرىپ ءجۇرىپ كۇرەسەتىن. باعاناداي بولىپ تۇرعان قارسىلاسىن الىپ ۇرامىن دەگەن اپايتوستەردىڭ تالايى اعامىزدىڭ تىزەسىنىڭ استىنا قالاي ءتۇسىپ قالعانىن بىلمەي قالۋشى ەدى. ءبىر وكىنىشتىسى, كەڭەستىك كەزەڭدەگى شەتتەتۋدىڭ سالدارىنان ابەكەڭ الەمدىك دارەجەدەگى سان جارىستان كوپە-كورنەۋ شەگەرىلىپ كەلدى. بىراق, الىپ كۇش يەسى ءوزىنىڭ قانداي بالۋان ەكەنىن حالىقارالىق تۋرنير كەزىندە تولىق دالەلدەپ شىقتى. دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلىن شارلاعان ەركىن كۇرەستىڭ شەبەرى سول مەملەكەتتەردىڭ ەڭ تاڭداۋلى كۇش يەلەرىنىڭ بارلىعىنىڭ جامباسىن جەر يىسكەتتى. ناعىز قاجىمۇقان دەرسىڭ! كۇرەسە ءجۇرىپ, قازاقستاننىڭ 11 دۇركىن چەمپيونى بولا ءجۇرىپ اعامىز ءوزىنىڭ ءىزىن باسقان ىنىلەرىنە سيقىرلى كۇرەس الەمىنىڭ قىر-سىرىن جالىقپاي ۇيرەتتى. ەگەر مەن قازاقتىڭ اتىن شىعارسام, ول تەك قانا اياۋلى ابىلسەيىت اعامنىڭ ارقاسى. اسا اياۋلى ازاماتتان, ۇلاعاتتى ۇستازدان ايىرىلعان قيىن ەكەن... امال قانشا, تاعدىردىڭ سالعانىنا كونەمىز دە. جاتقان جەرىڭ ءجانناتتا بولسىن, ۇستاز! امانجول بۇعىباەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ەركىن كۇرەستەن كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن, قازاقستاننىڭ 10 دۇركىن چەمپيونى.اۋىر قازانى ەستۋ دە اۋىر
قازاق ءۇشىن اۋىر قازا بولدى. قايران, ابەكەم! جىگىتتىڭ تورەسى ەدى عوي... حالقى سۇيگەن, حالقىن سۇيگەن ەر ازامات دۇنيەدەن ءوتتى! قادىرلى ابىلسەيىت ايحانوۆپەن ءبىر اۋىلدا بىرگە وستىك, كورشى تۇردىق. ءجىپ-جىڭىشكە ۇزىن جىگىتتىڭ مەنەن بەس جاستاي ۇلكەندىگى بار ەدى. ءالى ەسىمدە, ەكى اۋىلدىڭ اراسىنداعى سپورت جارىسى قىزىپ جاتقان. ونىڭ قورىتىندىسى شىعارىلار سوڭعى ساتىسى بولاتىن. بيىكتىككە سەكىرۋدەن كورشى اۋىلدىڭ كىپ-كىشكەنتاي چەشەن بالاسى 1 مەتر 40 سانتيمەتردى قارعىپ ءوتىپ, ءبارىمىزدى «اھ» دەگىزدى. ەندىگى بار ءۇمىتىمىز – ابىلسەيىتتە. ايتقانداي-اق, ابىلسەيىت ايحانوۆ 1 مەتر 47 سانتيمەتردى بۇيىم كورمەي سەكىرىپ ءوتىپ, كۇللى اۋىلدى العا شىعارعان. ءيا, ابەكەڭنىڭ بالۋاندىققا جەڭىل اتلەتيكانىڭ جۇلدىزى بولا ءجۇرىپ كەلگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەس تە؟! ول اۋدان بويىنشا قاشىقتىققا جۇگىرۋدەن دە الدىنا جان سالمايتىن. كۇللى اۋداننىڭ كورەرمەنى الاقانىن ىسقىلاپ, سوڭعى اينالىمدا ابىلسەيىتتىڭ جۇلدىزداي اققانىن كۇتىپ وتىراتىن... الماتىعا كەلگەندە اكروباتيكامەن اينالىستى, ەركىن كۇرەسكە كەيىن كەلسە دە, الەمنىڭ تالاي-تالاي بالۋانىنىڭ تىزەسىن بۇكتىرىپ, اتاعى شىقتى. اۋىر قازانى ەستۋ دە اۋىر بولدى. كۇللى قازاق حالقى سپورت سالاسىندا عاسىردا ءبىر رەت تۋار ارىستاي ازاماتىمەن قيماي قوشتاستى. ابەكەڭ باۋىرىم, سونداي جان ەدى... الدىنان جارىلقاسىن! شاكەن كۇمىسباەۆ, جازۋشى.الاتاۋداي اسقاق, ارىستانداي ايبارلى اعام-اي...
قازاقتىڭ ەرتەگى-اڭىزى مەن جىر-داستانىندا تۇيە بالۋاندار الىسقاندى الىپ تا جىعادى, شالىپ تا جىعادى. ابەكەڭ ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا تۇپ-تۋرا وسىنداي ايرىقشا الاپات كۇش يەسى بولىپ سانالاتىن. بالا كەزدە, كەيىن بوز كىلەمگە شىققاندا ونىڭ ءىزباسارلارى تاۋ تۇلعالى اعامىزدى ءپىر تۇتا ءجۇرىپ قالىپتاستىق. سول كىسىگە قاراپ بوي ءتۇزەدىك. اياۋلى جاندى ءاربىر كورگەن سايىن, قاۋىشىپ ءاربىر كەزدەسكەن سايىن ءوز باسىم بەينە اتاقتى قاجىمۇقان اتامىزبەن ۇشىراسقانداي كۇي كەشىپ ارقالانىپ قالۋشى ەم! قايران, ابەكەڭ اعام! بالپاڭ ءجۇرىسى, باياندى تىرلىگى, باتىر بولمىسى ونىڭ تۇلعاسىن ءاردايىم شىرقاۋ بيىككە كوتەرىپ تۇراتىن. قانشاما قازاقتىڭ قارادومالاعىنا ۇلگى بولعان ول كىسى شىنايى ومىردە سونشاما بالانى بوز كىلەمگە الىپ شىقتى. سولاردىڭ بىلەگىن شىنىقتىرىپ, بەلىن قاتايتىپ, ناعىز باسەكەگە ءوز قولىمەن باپتاپ قوستى. ولار ءۇشىن ماڭداي تەرىن ايامادى. حالىقارالىق ارەنالاردا بوز كىلەمنىڭ شاڭىن قاعىپ, قارسىلاسىن تۇقىرتقان ابىلسەيىت ايحانوۆ اعامىزدىڭ كەشەگى شاكىرتتەرى قازاقتىڭ نامىسىن جىرتتى, ەلىمىزدىڭ تۋىن كوككە كوتەردى. ابەكەڭ وسىلايشا دۇنيەدەن حالىقتىڭ قۇرمەتىن ارقالاپ ءوتتى... باقۇل بول, جان اعا! جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, گرەك-ريم كۇرەسى بويىنشا قازاقتان شىققان تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونى, الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى, كاسىپكەر. الماتى.