كۇلكى كەرۋەنى №23

ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق بۇرىشى   ءبولىمدى جازۋشى-ساتيريك بەرىك سادىر جۇرگىزەدى   ...دەگەن ەكەن دۇنيەدە نە جامان 1991 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا بەلگىلى قولونەر شەبەرى داركەمباي شوقپارۋلىمەن جۇزدەسكەن ەدىك. سول مەزەتتە ول كىسىگە تابان استى: – دۇنيەدە نە جامان؟ – دەگەن ساۋال قويىلعانى. داركەمباي ەش ساسپاستان: –  دۇنيەدە كۇتكەن مەن قۋعان جامان, – دەگەنى بار.   «قازاق بەسكە بولىنە مە؟» مۇقاعالي ماقاتاەۆ مۇراجايىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا قاتىسۋ ءۇشىن استانادان ءبىر توپ ونەر, ادەبيەت, عىلىم قايراتكەرلەرى مەن جۋرناليستەر قاراسازعا كەلەدى. ولارعا قوناقاسى بەرىلگەن سوڭ اقىن ەركىن ءىبىتانوۆ: –  ەندى ءار ۇيگە بەس-بەستەن بولىنەيىك, – دەيدى ولاردى ورنالاستىرماق نيەتپەن.  سوندا جاس جازۋشى جاڭابەك شاعاتاەۆ: – بۇعان دەيىن قايران قازاق ۇشكە ءبولىنىپ كەپ ەدى. ەندى بەسكە بولىنەتىن بولعان با؟ – دەگەن ەكەن.   «قوماعاي بولماۋ كەرەك» ارنايى كۋرس ساباعى ءجۇرىپ جاتقان. وقىتۋشىمىز – فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى تەمىربەك قوجاكەەۆ ساباققا كەلمەگەن ستۋدەنتتەن: – قايدا بولدىڭ؟ – دەپ سۇرادى. – بالنيتستە. – ە, نە بوپ قالدى؟ – وترابلەنيە. سوندا پروفەسسور تەمىربەك قوجاكەەۆ: – قوماعاي بولماۋ كەرەك, – دەگەنى بار. نۇرلان قالقا.   شويىن قارا كەمپىردىڭ زارى («قارا كەمپىردىڭ زارى» انىمەن) و-و-و-و, دۇنيە-اي! قوس ەسسىز ۆينوق ۇلىم, توستىع ۇلىم, باس جارىپ, كوز شىعارعان قوس شىبىنىم. قىرىق جىل اڭىراعان سورلى اناڭنىڭ, زارىنا قۇلاعىڭدى توسشى بۇگىن.   قىرىق جىل تاسىپ ءجۇرمىن شارابىڭدى, ءبىرىڭ دە دەمەدىڭدەر انام مۇڭدى. سپيرت اپ دۇڭگىرشىكتەن ساقتاپ ءجۇرمىن, ساموپال ۋلاتار دەپ قاراعىمدى.   تۇرمەنىڭ سەندەر جاتقان بەكەتى كوپ, مىڭ ءتاۋبا بىراق ونىڭ رەكەتى جوق. قىلمىستى ءوز قولىڭمەن جاساپ العان, موينىڭمەن كوتەرۋدىڭ سوكەتى جوق.   و-و-و-و, جالعان-اي! ۆينوقۇل, توستىع ۇلىم, قاراقتارىم, باس جازار تابىلا ما اراقتارىڭ. قوس ۇلىم ءىشىپ كەتكەن اتاۋ ەد دەپ, جۇرەمىن شولمەكتەردىڭ ساناپ ءبارىن.   سەندەرسىز مىنا قۋ ءۇي قىستاي ەكەن, اراقتى جۇرت ىشكەنمەن قۇسپايدى ەكەن. ءزاھاردى ەل سەكىلدى ىشە الماسا, تۇرمەگە جاتپاس بۇرىن قۇسپاي ما ەكەن.   قارا شاش اپپاق بۇگىن قىراۋ بولدى, تەڭگە جوق ەلدەن قايىر سۇراۋ بولدى. ءار كۇنىم زونا ەسىگىن كوزبەن باعىپ, ءار ءتۇنىم سەندەردى ويلاپ جىلاۋ بولدى.   و-و-و-و, جالعان-اي! كوڭىلىم مۇنشا نەگە قوڭىرلايدى. سەن تۇگىل مالدى دا ولاي قورىمايدى. ۆينونى قايناتاتىن قازاندارعا قوس قوزىم نەگە تەگىن شومىلمايدى.   مەن قايدا, سەندەر جاتقان قيىر  قايدا, بەرەتىن پارا ورنىنا سيىر قايدا. راحىمى ءتۇسىپ قەتىپ ءتاڭىرىمنىڭ, ەرتەرەك امنيستيا بۇيىرماي ما؟   قاماۋدا قوس شىبىنىم بۇرگە جوق پا, شىعار-اۋ جەگەندەرىڭ كۇندە بوتقا. ۆينوقۇل, توستىع ۇلىم شىعىپ قالار, ءبىر بارىپ قايتايىنشى تۇرمە جاققا. ەرماحان شايحى ۇلى.   سۇزەگەن ءسوز *مىنا شىندىقتى كوكەيىڭە بويتۇمارداي ءتۇيىپ ال – « رەتى كەلگەندە وتىرىك ايتۋعا دا تۋرا كەلەدى». *كەيىنگى كەزدە تۋعان تابيعاتقا ەتەنە جاقىنداماعانىمىزدىڭ بەلگىسى – اينالامىزدى قازىپ-قوپارىپ, قىرقىپ-قىرىپ حايۋاننان ءارى بولىپ كەتتىك. *بۇرىن ءبارى قانداي كەرەمەت ەدى: اسىرەسە الدىدا تۇرعان جارقىن بولاشاعىمىزدى ايتساڭشى... *تىرلىكتە – سپورتتاعى سياقتى – ەڭ نەگىزگى نىسانا : دەگەن بولىپ جەڭىپ شىعۋ ەمەس – كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قارا كوبەيتكەنىڭ... *عۇمىرىڭدا سەنىڭ جەتىستىگىڭە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ قول سوققانداردىڭ الاقان ورتاسىنا تۇسە كورمە. سۇزگىلەگەن – بەرىك.   ء*ازىل اڭگىمە العاشقى اينا (ەل اۋزىنان) اينا اتاۋلى العاش كەز كەلگەن ادامزاتقا توسىن دۇنيە بولعانى بەلگىلى. بالعىن شاعىمىزدا تاڭدانىپ تاڭداي قاقتىق. ەسەيە كەلە ك ۇلىمدەپ قاراپ كوز ۇيرەتتىك. ال قازىر قاجەتىمىزدى وتەر زات ەسەبىندە قارايمىز. ال ءسىز سول اينا دەپ اتالاتىن زاتتىڭ العاش قازاق جۇرتىنا كەلىپ سىڭگەن تاريحىن, بولماسا مىڭعىرعان مال ايداپ ۇشى-قيىرسىز كەڭ دالانى مەكەن ەتكەن اتا-بابامىزدىڭ سول ءبىر توسىن دۇنيەنى قالاي قابىل العانىن ەستىپ-بىلگەنىڭىز بار ما؟! ءبىز بۇل جەردە – اينا قاي جەردە, قاشان پايدا بولعان, العاش قاي جۇرت كادەگە جاراتىپ, قايدان قاي جاققا قاراي تاراعان دەگەن مالىمەتتەرگە بارا قويمايمىز. بار بىلەتىنىمىز – بۇل توسىن دۇنيە, قاي جۇرت, كىم بولماسىن, ايتەۋىر ءبىر تامساندىرىپ, تاڭداندىرىپ, كەي تۇستا ۇرەي تۋدىرا شوشىندىرىپ, نە كەرەك ءوز توسىندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى ەكەن. سول اينا وسىدان پالەنباي عاسىر بۇرىن, ءوزىمىزدىڭ سولتۇستىك باتىسىمىزدان ءپىسسىمىللا دەپ قازاق جەرىنە اياق باسقاندا – العاش قوجەكەڭنىڭ ءۇي-ىشىنە تاپ بولىپتى. ول كەز قوجاناسىردىڭ قىلشىلداعان قىرشىن شاعى. اتى دۇرىلدەپ, جەر-جاھانعا جايىلا باستاعان, ۇشى-قيىرسىز ءوز ولكەمىزدى تۇگەل ارالاپ بولىپ, ەندى-ەندى شەت ەلدەرگە شىعا باستاعان كەزى بولسا كەرەك. قازىرگى قوجەكەڭ تۋرالى: «قوجاناسىر كوشەدە كەلە جاتسا ءبىر يەسىز زات جاتقان كورىنەدى. جانىنا جەتىپ بارىپ, جەردەن كوتەرىپ السا – ار جاعىندا تۋرا ءوزى قاتارلاس ءبىر ازامات وزىنە تەسىلە قاراپ قالعان كورىنەدى. سوندا قوجەكەڭ: «وي, بۇل سىزدىكى مە ەدى, كەشىرىڭىز» دەپ اينانى قايتادان ورنىنا قويا سالعان كورىنەدى», – دەپ ايتىلىپ جۇرگەن حيكايا سول العاش شەت ەلدىڭ بىرىندە ايناعا تۇڭعىش تاپ بولعاندا بولسا كەرەك. سودان, كوپ كەزىگە بەرگەن توسىن زاتقا توسىرقاي بەرمەي, بۇل دا قولىنا الىپ تامسانىپ-تاڭدانىپ, ودان ەتى ۇيرەنىپ, كوزى قانىققان سوڭ بۇنىڭ اينا ەكەنىن ءبىلىپ, سيقىرىن سەزىنگەننەن كەيىن – ونان ءوز بويىمەن شامالاس بىرەۋىن كوك ەسەگىنە جۇك قىپ ارتىپ, ەلىنە ورالادى. بۇل جاپان دالادا جالعىز وتىرعان ءوز ۇيىنە ارىپ-اشىپ جەتكەندە, قارسى العان ەشكىم بولمايدى. اكەلگەنىن التى قانات اق ءۇيدىڭ تار بوساعاسىنان ارەڭ ەنگىزىپ, ارتىن جۇككە تىرەپ قاق تورگە ورنالاستىرادى دا , كەشكى مال-جايدى جايعاستىرىپ سىرتتا جۇرگەن ءۇي-ىشىنە بارادى. امانداسىپ, كورىسىپ بولعان سوڭ, ءوزىنىڭ جان دەگەندە جالعىز قارىنداسىنا: – مەن ساعان ۇلكەن سىيلىق اكەلدىم, ۇيدە, بارىپ كور, – دەيدى. ەركە وسكەن قارىنداسى الىپ-ۇشىپ ۇيگە كەلىپ, ەسىكتى سەرپي اشىپ ىشكە ەنسە – ناق توردە ءوزى قاتارلاس ءبىر قىز سۇزىلە قاراپ, سىزىلىپ تۇر... كوپ كىدىرمەي قايتا شىعىپ, جاقىن ماڭدا بيە ساۋىپ وتىرعان شەشەسىنە جەتىپ بارىپ: «شەشە, ءسۇيىنشى, اعام كەلىنشەك اكەپتى»... – دەپ ەركەلەي ءتىل قاتادى. شەشەسى «وي-بۋي, كوتەك, نە دەيدى!» – دەپ بەتىن ءبىر شىمشىپ, شەلەگىن قىزىنا بەرىپ ۇيىنە جەتەدى. بوساعانى اتتاي سالا, تورگە كوز سالىپ ەدى, شىنىمەن-اق ناق توردە ءبىر ەلۋدى ەڭسەرگەن ايەل ادام تەسىلە قاراپ تاڭىرقاپ تۇر ەكەن... كوپ كىدىرمەي قايتا شىعىپ, مال شەتىندە جۇرگەن كۇيەۋىنە بارىپ: «انا بالاڭ كەلىن اكەپتى...» دەپ قينالا ايتادى. – كەلىن كەلسە قۋانباۋشى ما ەدىڭ, – دەگەن كۇيەۋىنە: – سول جەتپەگىرىڭ بەت-ءپىشىنى ءاجىم-ءاجىم مەن قاتارلى بىرەۋدى الىپ كەلگەن-اۋ شاماسى... – دەپ مۇڭىن شاعادى. كوپتى كورگەن كورەگەن اكەي: –قوي, قايداعى جوقتى ايتپا, – دەپ ايەلىن تىيىپ: – جۇرىڭدەر ۇيگە, كەلىننەن ۇيات بولادى, – دەپ بەس-التى جان ۇيگە ەنەدى. اكەي التى قانات اق ءۇيىنىڭ قاق تورىندە قارسى قاراپ تۇرەگەپ تۇرعان ءبىر قاۋىم ەلدى كورىپ: – ءوي, كەلىن عانا ەمەس, قۇدا-قۇداعي, قۇداشا, قۇدا بالا دا كەپ قالعان ەكەن عوي... اسسالاۋماعالەيكۋم! – دەپ قۇشاق جايا ۇمتىلعاندا, ماڭدايى قاتتى زاتقا شارت ەتىپ, قۇشاعىندا ءوزى قاتارلاس قۇرداسى ەمەس – جىلتىر تەمىر تۇرعاندا – شالقالاپ جىعىلىپ, بىرەر ۋاقىت ەس-ءتۇسسىز ەسەڭگىرەگەنى بار... اينا ءوز تاعدىرىن قازاق جۇرتىندا وسىلاي باستاپ, ودان ءارى تالاي-تالاي تاماشالاردى جاساپ بارىپ تەز-اق ءسىڭىسىپ كەتكەن بولاتىن. اكىم قوجا ۇلى. استانا.