سونىمەن, سايلاۋ ناۋقانى قىزا باستادى. ساياسي پارتيالار بەلسەندى ىسكە كىرىسىپ جاتىر. ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا وڭ اسەرىن تيگىزۋگە ءتيىستى زاماناۋي زاڭدار شىعارادى دەپ ۇمىتتەنەتىن ءماجىلىستىڭ سايلاۋىنا ەلىمىز ەنتەلەي كوز تىگىپ وتىر. ارقاشان دا ودان زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن ساپالى زاڭدار, تىڭ باستامالار كۇتەدى.
دەپۋتات بولۋدىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە زور قۇرمەت, ۇلكەن سىي. حالىق ونداي ادامعا جارىلىپ جول, جارقىلداپ قول بەرىپ جاتادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دەپۋتات – حالىقتىڭ الاقانعا سالىپ ايالايتىن, بارىن توگىپ باعالايتىن حالىق قالاۋلىسى. سول قۇرمەتتى اقتاۋ ءۇشىن دەپۋتات تا قولدان كەلگەن كومەگىن حالىقتان اياماعانى دۇرىس. ونىڭ قولىندا ورتالىق بيلىكتەن باستاپ, بارلىق جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورىندارىنا اسەر ەتە الاتىن تەتىكتەر بار. سونىڭ ەڭ ءوتىمدىسى – حالىق مۇددەسىن قورعاپ, جوق-جىتىگىن تولتىرۋدى قولداپ, بيلىككە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋ. ساۋالداعى ورىندى تالاپتار, زاڭدى تىلەكتەر سىرعىتپا جاۋاپپەن قايتارىلىپ, ورىندالماي جاتسا, پارلامەنتتىڭ بيىك مىنبەرىنە ماسەلە ەتىپ شىعارىپ, اتقارۋشى بيلىكتىڭ سول سالاسىنداعى ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعاسىن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسىندا جاۋاپ بەرۋىن تالاپ ەتۋگە دەيىن قۇزىرەتى جەتەدى.
ەندى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ 2004 جىلعى ءۇشىنشى سايلانىمىنان باستاپ ونىڭ جۇمىسىن بەلسەندى كورسەتىپ جۇرگەن ءجۋرناليستىڭ ءبىرى رەتىندە سول ۋاقىتتان بەرگى قىزمەتتەرىنە توقتالا كەتكىمىز كەلىپ وتىر.
ءۇشىنشى سايلانىم 2004 جىلعى قىركۇيەك ايىندا جۇزەگە استى. بۇل وتە تارتىستى, ەل نازارىن تۇتاسىمەن وزىنە ەرىكسىز اۋدارعان ساياسي ناۋقان بولدى. سايلاۋعا بارلىعى 12 ساياسي پارتيا قاتىسىپ, ولاردىڭ ىشىندە 4-ءۋى ەكى سايلاۋ بلوگىنا بىرىكتى. ازاماتتىق پارتيا مەن اگرارلىق پارتيا ءوز بلوگىنىڭ ۇزدىك اتاۋىن تاپقان ادامعا قوماقتى جۇلدە تاعايىنداعانى دا ەستە. اقىرىندا ولارعا «ايست» دەگەن اتاۋدى تاپقان ادام جۇلدە العان ەدى. بۇل جىلى ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق ورنى 77 بولاتىن, سونىڭ 67-ءسى ءبىر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرىنەن, 10-ى پارتيالىق تىزىلىممەن سايلاندى. ايتا كەتەتىن جايت, بۇل ەڭ سوڭعى ءبىر مانداتتى سايلاۋ ەدى. كەلەسى سايلانىمداردىڭ ءبارى 2007 جىلى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس پارتيالىق تىزىممەن سايلاناتىن بولدى.
وسى سايلانىمدا حالقىمىزدىڭ نەلەر ءبىر ىعاي مەن سىعاي ادامدارى دەپۋتاتتىققا وتكەن-ءتىن. ولار زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا بارىنشا بىلىكتىلىك تانىتىپ, قاراپايىم جۇرت بىلە بەرمەيتىن, ءتىپتى, زاڭ جوباسىن ازىرلەگەندەر دە ەسكەرمەگەن دۇنيەلەردى ورتاعا سالىپ, قىزۋ پىكىرتالاسقا تۇسەتىن.
وسى سايلانىمدا اياش اتالارىنىڭ تەگىن العان سيرەك فاميليالى ەكى دەپۋتات تا بولدى. بىرەۋىنىڭ اياعى «وۆ»-پەن, ەكىنشىسىنىكى «ەۆ»-پەن اياقتالاتىن. ەكەۋى دە بەلسەندى, اسىرەسە, رايىمبەك اياشوۆ جەر قويناۋىن يگەرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى جەتىك بىلەدى. ولاردى ءجيى اۋىستىرىپ الىپ جۇرەتىن ەدىك. وسى قۇرامدا اقتوبەلىك ينجەنەر مارال يتەعۇلوۆتىڭ بولعانى دا ەسىمىزدە. وتە ءبىلىمدى, ءماسكەۋدىڭ ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەن, ۇستانعان پوزيتسياسىنان تايمايتىن تاباندى ءارى باتىل دەپۋتات-تىن. «ەير-استانا» اۋە كومپانياسىنىڭ قىزمەتى تۋرالى بىرنەشە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, اقىرى كومپانيانىڭ قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارىن جاقسارتۋعا ءبىرشاما قول جەتكىزگەن. ءتورتىنشى شاقىرىلىمدا ول «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ تىزىمىمەن قايتا سايلاندى.
ءۇشىنشى سايلانىمدا پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىمەن ءماجىلىس توراعاسى بولىپ ورال مۇحامەدجانوۆ سايلانعان ەدى. وتە ءبىلىمدى, كەز كەلگەن ماسەلەنى كەڭىنەن تولعايتىن ۇستامدى, الدى دا كەڭ ازامات ەدى مارقۇم, پالاتانى دا بىلىكتىلىكپەن باسقارا ءبىلدى. ءبىر سوزبەن قورىتىندىلايتىن بولساق, وسى سايلانىم ءومىردىڭ بارلىق قىرلارىن تالداۋدا دا بىلىكتىلىك كورسەتۋمەن قاتار, دەموكراتيالىق مۇراتتاردى جوعارى قويىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەدى. وكىنىشتىسى سول, ول ەكى جارىم جىلداي عانا قىزمەت ەتتى, ويتكەنى, 2007 جىلدىڭ مامىر ايىندا كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ەندىگى جەردە ماجىلىسكە دەپۋتاتتار تەك پارتيالىق ءتىزىممەن سايلاناتىنى بەكىتىلگەن بولاتىن. وسى جانە باسقا سەبەپتەردى باسشىلىققا العان 50-گە جۋىق دەپۋتات پرەزيدەنتتىڭ اتىنا ۇندەۋ قابىلداپ, وزدەرىن تاراتۋدى ءوتىندى. ءسويتىپ, ءماجىلىس مەرزىمىنەن بۇرىن تاراتىلدى.
ءتورتىنشى سايلانىم 2007 جىلدىڭ 18 تامىزىندا بولدى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ سانى بۇل جولى 107-گە جەتكىزىلگەن. ونىڭ 9-ى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلاناتىنى دا كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇل جولى ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگى جوق, دەپۋتتاردىڭ ءبارى (98) جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا پارتيالىق تىزىممەن سايلاندى. سايلاۋعا جەتى ساياسي پارتيا قاتىسقان ەدى, الايدا, سونىڭ ىشىنەن 7 پايىزدىق داۋىس ۇلەسىنە تەڭ بولىپ بەلگىلەنگەن تابالدىرىقتى جالعىز-اق «نۇر وتان» پارتياسى ەڭسەرە الدى. ءسويتىپ, ءماجىلىستىڭ ورىنتاعىندا ءبىر-اق پارتيانىڭ وكىلدەرى وتىردى. 20 تامىزدا قحا وزىنە تيەسىلى 9 دەپۋتاتىن سايلادى.
قۇرامىندا ەل مەن جەردىڭ مۇددەسىن بىلگىرلىكپەن قورعاپ, زاڭ جوبالارىن بىلىكتىلىكپەن جەتىلدىرىپ جاتقان بەلسەندى دەپۋتاتتار بولعانىمەن, ءبىر پارتيالىق پارلامەنتتە بۇرىنعىداي قىزۋ پىكىرتالاستار, ۇتىمدى ۇسىنىستار وربىمەدى. ونىڭ ۇستىنە, اشىقتىق, دەموكراتيا قاعيداتتارى دا ءىشىنارا بۇرمالانىپ, كوزگە ەرسىلەۋ كورىنىپ تۇراتىن.
پالاتا توراعاسى اسلان مۋسين بۇرىنعى توراعانىڭ كەزىندەگى دەموكراتيالىق اشىقتىقتى ازايتتى. دەپۋتاتتارعا قاتاڭ ەسكەرتۋلەر جاسايتىنىن دا كوزىمىز كوردى. باق-پەن جۇمىس تا بۇرىنعىداي ەمەس, سايابىرسىپ قالدى. مىسالى, جۋرناليستەرگە دەپۋتاتتىق ساۋالدى الۋدىڭ ءوزى ۇلكەن پروبلەماعا اينالعان ەدى. بالكىم, وسىنىڭ دا سالدارى بولعان شىعار, ايتەۋىر ول بۇل قىزمەتتە كوپ ىستەمەي, باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتتى. ورنىنا بۇرىنعى توراعا ورال مۇحامەدجانوۆ قايتا سايلانىپ, پارلامەنت جۇمىسى قايتادان ءبىرشاما اشىق, دەموكراتيالىق جولمەن جاندانا ءتۇستى.
ءتورتىنشى سايلانىم دا ءتورت جىلدان ءسال عانا ارتىق قىزمەت ەتىپ, پرەزيدەنتتىڭ 2011 جىلدىڭ 16 قاراشاسىنداعى جارلىعىمەن ءوز جۇمىسىن مەرزىمىنەن ءبىر جىل بۇرىن توقتاتتى. بۇل جارلىقتىڭ شىعۋىنا دا دەپۋتاتتاردىڭ ءوز ۇسىنىسى سەبەپ بولدى. ونداعى نەگىزگى ءۋاج دە قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ الدىندا پارلامەنتتى جاڭادان جاساقتاپ الۋعا سايدى. بۇل ءۋاجدىڭ دە جانى بار ەدى, دەگەنمەن, ەڭ باستى سەبەپ, بىزدىڭشە, پارلامەنتتىڭ ءبىر-اق پارتيادان تۇرعاندىعى بولعان سەكىلدى. وسى تاراپتا ءبىزدى الەمدىك سالماعى بار دەموكراتيالىق ۇيىمدار مەن قايراتكەرلەر سىناپ تا الاتىن. سوندىقتان ۇندەۋدىڭ وزىندە دە: «قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, سايلاۋ قورىتىندىسىنا قاراماستان, كەلەسى پارلامەنت كەمىندە ەكى ساياسي پارتيادان جاساقتالادى. وسىعان بايلانىستى كوپپارتيالى پارلامەنتتى جاساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وسى دەموكراتيالىق تەتىكتى كوپ كەشىكتىرمەي ىسكە اسىرعان ءجون. بۇل قادام قازاقستاننىڭ كوپپارتيالىق جانە ساياسي پليۋراليزم يدەيالارىنا ادالدىعى نىشانىن بىلدىرەدى» دەپ جازىلعان ەدى.
كەشە عانا تاراتىلعان بەسىنشى سايلانعان ءماجىلىس 2012 جىلدىڭ باسىنان جۇمىسقا كىرىسكەن. 7 پايىزدىق تابالدىرىقتى بۇل جولى ءۇش پارتيا ەڭسەردى, سونىڭ ىشىندە «نۇر وتان» سايلاۋشىلاردىڭ 80,9 پايىز, «اق جول» – 7,47 پايىز, قازاقستاننىڭ كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى (قكحپ) 7,19 پايىز داۋىسىن الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە نۇروتاندىقتار – 83, اقجولدىقتار – 8, كوممۋنيستەر 7 دەپۋتاتتىق ورىنعا يە بولدى. 9 دەپۋتات قحا-دان سايلاندى. ءسويتىپ, پارلامەنت دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا ساي بولىپ جاساقتالدى.
بىردەن ايتۋ كەرەك, ءماجىلىس بۇرىنعىداي ەمەس, بىردەن جاندانىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەي باستادى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتىق فراكتسياسى قاشانداعىداي بەلسەندىلىك تانىتتى. «اق جول» پارتياسى قازاقستاندىق بيزنەستىڭ مۇددەسىن جان-تانىمەن قورعاپ, وندىرىسشىلەردى قولداۋ جولىندا ورىندى ۇسىنىستار بەرىپ وتىردى. وتكىر پىكىرسايىستار دا كوبىنە ا.پەرۋاشەۆ باستاعان سولاردىڭ تاراپىنان شىعىپ جاتتى. قكحپ حالىقتىڭ, شارۋانىڭ, جۇمىسشىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جولىندا بەلسەندىلىك كورسەتتى.
ال وسىنداي بىلىكتى دە بەلسەندى دەپۋتاتتاردىڭ ءماجىلىستە كوپ بولعانى پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ بولجام بويىنشا, بيىلعى ماجىلىسكە ءتورت ساياسي پارتيانىڭ وكىلدەرى وتەتىن سەكىلدى. ولار: «نۇر وتان», «اق جول», «اۋىل» جانە قكحپ. «اۋىلدان» باسقالارى حالىققا ابدەن تانىلعان پارتيالار. اسىرەسە «نۇر وتاننىڭ» بەدەلى زور. حالىق وعان پرەزيدەنتتىڭ پارتياسى دەپ قاراپ, ەلباسىنا دەگەن سەنىممەن ءوز داۋىستارىن بەرەتىنى كۇمانسىز.
«اق جول» دا ءوز ەلەكتوراتىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشۋگە بەلسەنە ارالاسىپ, باتىل ساياسي كۇش ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. پلەنارلىق وتىرىستارداعى جارىسسوزدەر مەن پىكىرسايىستاردا وسى پارتيانىڭ داۋىسى كەيدە باسقا پارتيالاردان قاتتىراق شىعىپ كەتىپ جاتاتىن. ۇكىمەت ازىرلەگەن كەيبىر «ءبىر قايناۋى ىشىندەگى» زاڭ جوبالارى اقجولدىقتار تاراپىنان سىنعا ۇشىرايتىن. ولار اشىقتىق, ءسوز بوستاندىعى سياقتى دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى دا ەركىن پايدالاناتىن, باق-تارعا دا ءجيى شىعىپ, وزدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن اشىق بىلدىرەتىن. بىزدىڭشە, بۇل جولى «اقجول» 8-9 پايىزدىق داۋىس ۇلەسىن الۋى مۇمكىن.
«اۋىل» پارتياسىنىڭ ءمۇمكىندىگى دە ايتارلىقتاي ەكەنى اڭعارىلادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بەلسەندىلىگى تانىلا قويماعان پارتيانىڭ باسىنا بۇگىن قازاقستاندىق ساياسي يستەبليشمەنتكە كىرەتىن تۇلعالاردىڭ وكىلدەرى كەلدى. ۇكىمەتتى سىناۋ ارقىلى ۇپاي جيناۋدى كوزدەگەن بۇرىنعى باسشىلىقتى ەندى بيلىكپەن بىرگە ەڭبەك ەتىپ, ونىڭ اۋىلداعى ىسىنە جاردەمدەسەيىك, جوق-جىتىگىن بىرلەسىپ تۇگەندەيىك, ءسويتىپ, جالپىحالىقتىق ءىستىڭ ناتيجەلى بولۋىنا اتسالىسايىق دەگەن بۇگىنگى باسشىلىق اۋىل ەلەكتوراتى تاراپىنان ءتيىستى داۋىس جينايتىنى ءسوزسىز.
قكحپ-نىڭ قارىمى دا 7 پايىزدىق تابالدىرىقتان اسۋعا جەتەتىن سياقتى. ويتكەنى, ولار وتكەن سايلانىمدا وزدەرىنىڭ قالىپتاسقان ساياسي كۇش ەكەندىگىن كورسەتتى. ارالارىندا حالىقتىق ىسكە بەلسەنە كىرىسە الاتىن قايراتكەرلەر بار ەكەندىگى دە بايقالدى. بيلىكتى سىن تەزىنە سالىپ, حالىقتىڭ ءسوزىن ايتا بىلگەن باتىلدىعى دا تالاي قۇلاقتاردى ەلەڭ ەتكىزدى. سوندىقتان بۇل پارتيانىڭ تاعى دا پارلامەنتتىك ساياسي كۇش بولارى ءسوزسىز.
ال باسقا ساياسي كۇشتەردىڭ مۇمكىندىكتەرى الدەقايدا تومەن, ءتورت-بەس جىلدا ءبىر ويانىپ, ساياسي پارتيا ەكەندەرىن سايلاۋ ناۋقانىنىڭ قارساڭىندا عانا ەسكە تۇسىرەتىن ولاردىڭ سوزىنە حالىق ءبارىبىر ەرمەيدى. قانشا جەردەن ءوتىمدى سىندار ايتىلسا دا حالىق دانالىعى تۇپتەپ كەلگەندە ەلدىڭ تىنىشتىعى, ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعى, ءوز ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى ءۇشىن داۋىس بەرەدى.
ءسوز جوق, نەگىزگى ساياسي كۇش «نۇر وتان» بولاتىنى انىق.
جاڭا ماجىلىستە حالىقتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توپتارىنىڭ ۇندەرى بۇرىنعىدان جارقىنىراق ەستىلەرى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى, تومەنگى پالاتاعا بىلىكتى, كاسىبي ادامدار كەلەدى دەپ سەنەمىز. كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋدەگى باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى دە وسى ەمەس پە ەدى. جانە دە بۇل بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى ءومىرىمىزگە سابىرمەن, ساليقالىلىقپەن ەنگىزۋ جولىنداعى ۇلكەن تابىسى بولماق.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».