وسى كەزگە دەيىن رەسپۋبليكاداعى اۋىل اكىمدىكتەرىنىڭ قارجىسىز جانە بيۋدجەتسىز جۇمىس ىستەپ كەلگەنى جونىندە از ايتىلعان جوق. ارينە, ماسەلەنىڭ بۇلايشا كوتەرىلۋى وتە ورىندى دا. ويتكەنى, قازىرگى كەزدە قالادا بولسىن, اۋىلدا بولسىن, ۇلكەندى-كىشىلى كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ەڭ الدىمەن قاراجاتقا كەلىپ تىرەلەدى. بۇل دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات. سوندا قالاي, اۋىل اكىمدىكتەرى الداعى كەزدە دە قۇر الاقان جۇرە بەرۋى كەرەك پە؟!
جوق, مۇلدەم ولاي بولا بەرۋگە ءتيىستى ەمەس ەكەنى امبەگە ايان. ەڭ الدىمەن ايتايىن دەگەنىمىز, ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن بۇل ماسەلەنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى مەن تەتىكتەرى جاسالعانى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن ەلىمىزدەگى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۇجىرىمداماسى بۇل باعىتتاعى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ورنىقتىرۋدىڭ باستى كىلتى دەۋگە بولادى. قازىرگى كۇنى وسى تۇجىرىمدامانىڭ ەكىنشى كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل مەرزىم 2015-2020 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. وسى قابىرعالى قۇجاتقا سايكەس بيىلعى جىلدان باستاپ سالىقتىڭ ءتورت ءتۇرىن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا بەرۋ قاراستىرىلعان. اسىرەسە, مۇنىڭ ىشىندە جەكە تۇلعالاردىڭ مۇلكى مەن كولىك قۇرالدارىنا سالىناتىن سالىقتىڭ ورنى ەرەكشە, ءارى كوزدەگەن ماقسات ءۇشىن ىڭعايلى دا ءتيىمدى ەكەنى بايقالادى.
دۇرىس, وتە ورىندى دەلىك. سوندا ونىڭ ىسكە اسىرىلۋى مەن قارجىلاندىرۋ تەتىگى قانداي بولماق؟ وڭىردەگى قارجى جۇيەسى مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, اتالعان سالىق تۇرلەرى ەڭ الدىمەن اۋداندىق جانە قالالىق بيۋدجەتتەرگە تۇسەدى ەكەن. سودان سوڭ بۇل سومالار ترانسفەرت تۇرىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا اۋدارىلاتىن كورىنەدى. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءوزى اۋىل اكىمدىكتەرىنىڭ باقىلاۋ شوتتارىنا تۇسەتىن ميلليونداعان تەڭگە اقشا دەگەن ءسوز. ءسوزىمىز قۇرعاق بولماۋى ءۇشىن ەندى وسىعان باتىس قازاقستان وبلىسى مىسالىندا بىرنەشە دەرەكتى العا تارتقاندى وڭ سانايمىز.
اتاپ ايتقاندا, بيىلعى جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيىن ءوڭىردەگى 151 اۋىلدىق جانە كەنتتىك وكرۋگتەردىڭ باقىلاۋ شوتتارىنا تابانى كۇرەكتەي 87 ميلليون 200 مىڭ تەڭگە ءتۇسىپتى. ءىس ەندى عانا ورنىنان قوزعالا باستاعان كەزدە مۇنى قاناعات تۇتۋعا تۇراتىنداي سوما دەۋگە بولادى. وسىنىڭ باسىم بولىگىن, ياعني 53,5 ميلليون تەڭگەسىن ترانسفەرتتىك تۇسىمدەر تۇزەيدى. اۋدارىلعان قاراجاتتىڭ دەنى اقساي قالاسى اكىمدىگىنىڭ ەنشىسىنە تيسە, زەلەنوۆ اۋدانى اۋىلدىق وكرۋگتەرى اكىمدىكتەرىنىڭ ۇلەسىنە ون ميلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات تۇسكەن. وسى باقىلاۋ شوتتارىنان جەرگىلىكتى شارالاردى قارجىلاندىرۋعا جانە اۋىلداردى اباتتاندىرۋعا قاجەتتى قاراجات جۇمسالعان.
وسى ارادا بۇل ماسەلەگە ويلى كوزبەن قاراي بىلەتىن وقىرمان وسى ءبىر تىزىمگە وبلىستىڭ شالعايداعى وڭتۇستىك اۋداندارىنا قاراستى اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ەنبەگەنىن بايقار ەدى. نەگە؟ مۇنىڭ باستى سەبەبىن جوعارىدا اتالعان سالىق تۇرلەرى ءتۇسىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن جانە بۇعان دەيىنگى سالىقتىق الەۋەتتىڭ تومەندىگىنەن ىزدەگەنىمىز ورىندى. دەگەنمەن, كوش جۇرە تۇزەلەدى دەگەندەي, بۇل ىستە الداعى كەزدە ءتيىستى ناتيجە مەن ىلگەرىلەۋشىلىك كورىنىستەرى پايدا بولاتىنىنا سەنگىمىز كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە كەنشىلەر قالاسى اقساي مەن وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى زەلەنوۆ اۋدانىندا جەكە تۇلعالاردىڭ مۇلكى مەن كولىك قۇرالدارى دا شالعاي اۋداندارمەن سالىستىرا قاراعاندا اناعۇرلىم مول ءتىركەلگەنىن دە ەسەپكە العان ءجون.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسى مەن اۋىل اكىمدىكتەرى قىزمەتىن قۇقىقتىق تۇرعىدان بايىتۋدىڭ تاعى ءبىر بايىپتى قادامى كۇنى كەشە, ياعني بيىلعى جىلدىڭ 2 قاراشاسى كۇنى جاسالعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن. ويتكەنى, ءدال وسى كۇنى مەملەكەت باسشىسى «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعان ەكەن. ونىڭ ەرەكشەلىگى مەن باسىمدىعى جانە ارتىقشىلىعى نەدە؟ ءبىز بۇل ساۋالدى باتىس قازاقستان وبلىسى قارجى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربول ءشۇكىرعاليەۆكە قويعان ەدىك. ونىڭ قايتارعان جاۋابىنىڭ ءتۇپ-توركىنى تومەندەگىدەي.
– مۇندا نەگىزىنەن ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن 97-ءشى جانە 98-ءشى قادامدارعا بايلانىستى ۇسىنىستار كورىنىس تاپقان. ءوز رەتىمەن ايتساق, مۇنداعى العاشقى قادامعا سايكەس اۋىل اكىمىن نەمەسە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇرىلىمى جەتەكشىسىن تاعايىنداۋ كەزىندە ونىڭ كانديداتۋراسى كوپشىلىكپەن كەلىسىلەدى. ونى ورنىنان بوساتۋ ماسەلەسى دە وسى تارتىپكە سايكەس اتقارىلادى. مۇنىڭ سىرتىندا جەرگىلىكتى ماڭىزى جوعارى ۇشان-تەڭىز, ءوز شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەر دە بار ەمەس پە؟! مۇنىڭ ءبارى ءبىر كۇننىڭ شارۋاسى ەمەس. بۇل پروبلەمالار كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسا بەرۋگە ءتيىستى. ونى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ وكىلدەرى دەربەس قاراماي, تەك جەرگىلىكتى قوعامدىق قاۋىمداستىق جينالىسىنىڭ قۇزىرەتىمەن رەتتەي الادى.
ال 98-ءشى قادام شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ دەربەس بيۋدجەتىن ەنگىزۋ جۇزەگە اسىرىلماق. مۇنى جوعارىدا ايتىلعان باقىلاۋ شوتتارىمەن شاتىستىرماعان ءجون. ەكەۋىنىڭ ماعىناسى جەر مەن كوكتەي. مۇندا ءبىرىنشى كەزەڭ الدىمىزداعى 2016-2017 جىلداردىڭ ەنشىسىنە ەنەدى. بۇل كەزدە زاڭدى تۇلعالاردىڭ كولىك قۇرالدارى مەن جەر سالىعىنا اۋداراتىن ءتولەمدەرىنىڭ كولەمى كوتەرىلمەك. وسى ارقىلى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ سالىقتىق الەۋەتى بارىنشا ۇلعايتىلماق.
«ال بۇدان كەيىنگى 2018 جىلدا نە بولماق؟» قارجى سالاسى جەتەكشىسىنىڭ بىرىنە كەلەسى ءبىر سۇراعىمىزدى وسىلاي قويدىق.
– بۇل ساۋالعا وتكەن قاراشا ايىنىڭ باسىندا ءوز كۇشىنە ەنگەن زاڭمەن جان-جاقتى تانىسقان, سونىڭ نەگىزىندە «100 ناقتى قادامداعى» 98-ءشى قادامعا تەرەڭىرەك كوز توقتاتقان كەز كەلگەن ادام تولىق جاۋاپ تابا الادى. ناقتى ايتقاندا, ءدال وسى 2018 جىلدان باستاپ ەكى مىڭنان استام حالقى بار اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىستەردە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ دەربەس بيۋدجەتى ەنگىزىلمەك. سونىمەن بىرگە, بۇل كەزەڭدە ازاماتتار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا مول مۇمكىندىكتەر الماق. ءارى ولار اۋىل, كەنت اكىمدەرىنىڭ تۇرعىندارمەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن قىزمەتى مەن ءىس-ارەكەتىنە باعا بەرۋ تەتىگىنە تارتىلماق. بۇل ماسەلە ءوز كەزەگىندە قوعامدىق قۇرىلىمدارعا قاتىسۋ ارقىلى ورنىعاتىن بولادى.
تۇپتەپ كەلگەندە, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ – ەل ەكونوميكاسىن العا باستىرۋدىڭ باستى ءبىر جولى. ءارى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس دەڭگەيى مەن ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدىڭ تاپتىرماس نۇسقاسى. سونداي-اق, مۇنىڭ ءوزى ءار ادامنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن الەمدىك نورما. بۇل قاعيدا ەلدەر مەن مەملەكەتتەردىڭ دامۋ تاجىريبەسىندە تولىعىمەن دالەلدەنگەن. بۇلاي بولاتىن سەبەبى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تولعاقتى ءارى ءتۇيىندى ماسەلەلەرى كوپ جاعدايلاردا جوعارى جاقتا شەشىلە بەرمەيدى. كەرىسىنشە, ونىڭ شەشىمى كوبىنە تومەننەن باستاۋ الىپ جاتادى.
ءسىرا, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى مەن ەل ازاماتتارىنىڭ جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءدال وسىنداي ءوزارا ءتيىمدى تۇردە ءىس-ارەكەت ەتۋىنىڭ وزگە بالاماسى تابىلا كويۋى ەكىتالاي بولسا كەرەك. ەڭ باستىسى, مۇنداي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ءار ەلدى مەكەنى مەن اۋىلدارىنداعى اعايىندارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كوتەرىلە تۇسەتىنى انىق. اشىعىن ايتقاندا, ايماقتاعى جانە تۇتاستاي مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىقتى باياندى ەتۋدىڭ باستاۋ كوزى دە وسى بولماق. ەلباسىنىڭ ۇكىمەتكە جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى باسشىلارىنا بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ باستى ءمانى دە وسى ارنادان تامىر تارتاتىنى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ دۇرىستىعىن ودان ءارى دالەلدەي تۇسەدى.
ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلداردان بەرگى كەزەڭدەردەگى باستى تۇيتكىلدەردىڭ ءبىرى – اۋىل اكىمدىكتەرىنىڭ دەربەس بيۋدجەتى مەن قاراجاتى بولماي كەلگەندىگى بەلگىلى. ارينە, ءار ءنارسەنىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ ءتيىستى ۋاقىتى بولادى. مىنە, ءبىز بۇگىن سوڭعى كەزدە رەسپۋبليكادا قابىلدانعان زاڭدى قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, بۇل ماسەلەنىڭ دە شەشىمى تابىلعانى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن اقپاراتتى وقىرماندار نازارىنا بەرگەندى ءجون كوردىك.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.