كەشە ەلوردادا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 2016 جىلعى 20 ناۋرىزعا تاعايىندالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋلارىنا ازىرلىك جانە وتكىزۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەس ءوتتى.
سەمينار-كەڭەستىڭ جۇمىسىنا وبلىستىق, استانا جانە الماتى قالالىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارى مەن حاتشىلارى, ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, سونداي-اق, سايلاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. جيىندى كىرىسپە سوزبەن اشقان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ: «الداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ – بۇل ەلىمىز ومىرىندەگى ماڭىزدى ساياسي وقيعا. بۇل رەتتە سايلاۋ ورگاندارىنىڭ باستى مىندەتى – سايلاۋدىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ياعني, سايلاۋ زاڭناماسى مەن جالپىعا بىردەي ورتاق حالىقارالىق قاعيداتتاردىڭ تالاپتارىنا سايكەس ءادىل جانە اشىق سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋ», – دەپ اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, ول الدا تۇرعان باستى ماقسات – سايلاۋدىڭ زاڭدىلىعىن جانە ءادىل ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن قاتىسۋشىلار نازارىنا سالا كەتتى. «بۇل ماقساتتى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى رەسۋرستار بار. سايلاۋ ناۋقانى 2 اي ىشىندە وتكىزىلەتىن بولادى. ال بۇل مەرزىم ىشىندە ءبىز كوپتەگەن ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋىمىز قاجەت. وسىعان وراي الداعى ۋاقىتتا ءبىزدى جاۋاپتى كەزەڭ كۇتىپ تۇر. بۇل جۇمىس بارىمىزگە تانىس. سوندىقتان وسى سىننان ويداعىداي وتەتىندىگىمىزگە سەنىمدىمىن», – دەدى ق.تۇرعانقۇلوۆ وسى جونىندە.
بۇدان سوڭ توراعا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر سايلاۋشىلار تىزىمدەرىن جاساۋدى اياقتاۋدىڭ ناقتى مەرزىمىنەن حاباردار ەتتى. «بىرىنشىدەن, بىزدەرگە ەل كونستيتۋتسياسىنا, «سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جانە قابىلدانعان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرگە سايكەس اشىق, ەركىن جانە دەموكراتيالىق سايلاۋدىڭ ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇل ماسەلەگە بىزدەر باسا نازار اۋدارىپ, ايرىقشا ءمان بەرۋىمىز كەرەك», – دەدى ول. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ, اسىرەسە, ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ جۇيەلى وقىتىلۋىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. ويتكەنى, سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ كاسىبيلىگىنە جانە سايلاۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىنا كوپتەگەن جايتتار تاۋەلدى. بۇل – ەكىنشى. ۇشىنشىدەن, سايلاۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن دايىنداۋ جاۋاپكەرشىلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جۇكتەلەدى. قازىرگى كەزدە سايلاۋشىلار ءتىزىمىن ناقتىلاۋ جۇمىستارى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى, وعان قولداعى بارلىق رەسۋرستار جۇمىلدىرىلۋدا ەكەن.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى سايلاۋعا دەيىنگى 15 كۇننىڭ ىشىندە سايلاۋشىلاردىڭ تىزىممەن تانىسۋىنا مۇمكىندىك جاساۋى تيىستىگىنە دە توقتالدى. «ءبىزدىڭ جاعدايدا بۇعان 4 ناۋرىزدان باستاپ مۇمكىندىك بەرىلۋى ءتيىس. ال اكىمدىكتەر 28 اقپانعا دەيىن بۇل جۇمىستاردى تولىعىمەن اياقتاپ, اكتى بويىنشا ءتىزىمدى سايكەسىنشە سايلاۋ كوميسسياسىنا ۇسىنۋى كەرەك», – دەدى ق.تۇرعانقۇلوۆ. ول, سونداي-اق, داۋلى جاعدايلارعا جانە سايلاۋ زاڭناماسىن بۇزۋعا جول بەرمەۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە نازاردا ۇستاۋعا شاقىردى.
وسك باسشىسى ءسوزى بارىسىندا كانديداتتار مەن ساياسي پارتيالارعا سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تەڭدەي مۇمكىندىك بەرۋ قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتتى. «باق-تار ارقىلى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى تىركەۋ مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن باستالادى. ياعني, ساياسي پارتيالار ءۇشىن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى ¬¬– 20 اقپاندا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتارعا – 6 ناۋرىزدا, ال ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتارعا 24 اقپاندا باستالادى, – دەدى ول وسى ماسەلەگە قاتىستى. – ۇگىت جۇمىستارى باستالعانعا دەيىن ساياسي پارتيالاردىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ناسيحاتتايتىن جارنامالىق ماتەريالداردىڭ بارلىعىنا دا پارتيانىڭ سايلاۋ قورىنان قارجى تولەنۋى ءتيىس. سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحاتتى قامتيتىن بارلىق ماتەريالداردا قارجىلاندىرۋ كوزدەرى تۋرالى اقپارات تالاپ ەتىلەتىن بولادى».
قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ سەمينارعا قاتىسۋشىلاردى, ونىڭ ىشىندە ساياسي ناۋقاننىڭ ويداعىداي وتۋىنە جاۋاپتى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ باسشىلارى سايلاۋعا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءار تەڭگەسىنە ۇقىپتىلىقپەن قاراپ, قاراجاتتى ۇنەمدەۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋعا شاقىردى. «قازىرگى كۇردەلى ەكونوميكالىق جاعدايدا قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋىن بولدىرماۋ جانە ەلباسىنىڭ بيۋدجەتتىڭ ءار تەڭگەسىنە ۇقىپتى قاراۋ تۋرالى نۇسقاۋىن ناقتى ۇستانۋىمىز قاجەت», – دەدى ول وسى تۋرالى.
كەلەسى بولىپ ءسوز العان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋدىڭ زاڭدىق نورمالارى جانە ونى وتكىزۋدىڭ قاعيدالارىنا توقتالدى. توراعا ورىنباسارىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, قازىرگى كەزدە سايلاۋ وكرۋگتەرىندەگى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ شەكارالارى بەلگىلەنىپ, سايلاۋ كوميسسيالارى جانە ونىڭ قۇرامىنىڭ ورنالاساتىن جەرىن ناقتىلاۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. تاياۋ كۇندەرى بۇل جۇمىستار تولىق اياقتالادى جانە ولار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانادى.
ۆ.فووس ساياسي پارتيالاردىڭ سايلاۋ قورىنىڭ مولشەرىنەن دە حاباردار ەتتى. «ءاربىر ساياسي پارتيا وزدەرىنىڭ سايلاۋ قورىن قۇرۋعا قۇقىلى, – دەدى ول. ول ساياسي پارتيانىڭ ءوزىنىڭ 114 ملن. 295 مىڭ تەڭگە قارجىسىنان جاساقتالادى. بۇعان 228 ملن. 590 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى ازاماتتاردىڭ ەرىكتى قايىرىمدىلىق سالىمى قوسىلادى. وسىلايشا, پارتيانىڭ سايلاۋ قورىنىڭ جالپى سوماسى 342 ملن. 885 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ساياسي پارتيانىڭ وسى كولەمدەگى سايلاۋ قورىنان سايلاۋ ناۋقانى كەزىندەگى بارلىق شارالارعا كەتەتىن شىعىندارى تولەنەتىن بولادى».
بۇعان قوسا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ساياسي پارتيالارعا پارتيالىق تىزىمگە ەنەتىن تۇلعالاردى الدىن الا سايلاۋ زاڭناماسى تالاپتارىنا سايكەستىگىن تەكسەرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇلعانىڭ زاڭناماعا سايكەسسىزدىگى انىقتالعان جاعدايدا پارتيالىق تىزىمنەن شىعارىلادى. ال دەپۋتاتتىققا كانديدات تەك قانا ءبىر سايلاۋ ۋچاسكەسىنەن ۇسىنىلادى. «ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات ءبىر سايلاۋ ۋچاسكەسىنەن ۇسىنىلىپ, بۇعان قوسا, ول پارتيالىق تىزىمدە دە بولا الا ما؟» دەگەن ساۋال قويىلىپ جاتادى. بىردەن ايتايىن, ولاي بولمايدى. ويتكەنى, سايلاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ 103-بابى 5-تارماعىندا كانديداتتىڭ ءبىر عانا سايلاۋ وكرۋگىنەن ۇسىنىلا الاتىندىعى كورسەتىلگەن», – دەدى ۆ.فووس.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى باقىت مەلدەشوۆ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋدى قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋ جايىن ءسوز ەتتى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, سايلاۋدى ءوز دەڭگەيىندە ويداعىداي وتكىزۋ ءۇشىن ءتيىستى ءىس-شارالاردىڭ جوسپارى بەكىتىلىپ, بۇگىندە ولار كۇنتىزبەگە ساي قولعا الىنىپ جاتىر. ۇگىت-ناسيحاتقا قاتىستى ادىستەمەلىك قۇرالدار دايىندالىپ, ولار جەرگىلىكتى جەرلەردەگى سايلاۋ كوميسسيالارىنا جەتكىزىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, سايلاۋ بيۋللەتەندەرىن باسپاحانالاردا باسۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋ ۇستىندە. سايلاۋدى قۇجاتتامالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىعى ءتيىستى زاڭناماعا سايكەس جۇزەگە اسۋى قاجەت.
ال ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى تاتيانا وحلوپكوۆا سايلاۋعا قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ وكىلەتتىكتەرى, سونداي-اق, سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسۋشىلاردى ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن ورتاعا سالدى. ءوزىنىڭ سوزىندە ول مىناداي مالىمەت كەلتىردى: العاش رەت سايلاۋدى حالىقارالىق بايقاۋ وسىدان 159 جىل بۇرىن, ياعني 1857 جىلى ەۋروپالىق كوميسسيا جۇزەگە اسىرعان ەكەن. بۇدان كەيىن كوميسسيا مۇشەسى سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە وتكەن سايلاۋلارعا توقتالدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2012 جىلى وتكىزىلگەن ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتار سايلاۋلارىنا 975 حالىقارالىق بايقاۋشى مەن شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى تىركەلىپتى. ال سايلاۋ كۇنى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىن 49 مىڭنان استام ادام قاداعالاعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى 18 مەملەكەتتىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جەتەكشىلەرىنە شاقىرتۋ جىبەرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى, – دەدى ت.وحلوپكوۆا. – سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دە 18 حالىقارالىق ۇيىمعا بايقاۋشىلار جىبەرۋ جونىندە شاقىرتۋ جىبەردى».
جيىندا, سونداي-اق, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ءلاززات سۇلەيمەن سايلاۋدى اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ, وسك اپپاراتىنىڭ قارجى-باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مارجان مۇحامەتوۆا سايلاۋ ناۋقانىن قارجىلاندىرۋ تۋرالى ماسەلەلەرگە توقتالدى.
سەميناردا بىرقاتار اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ وكىلدەرى دە ءسوز الىپ, اۋماقتاردا سايلاۋعا دايىندىق, سايلاۋ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قىزمەتى مەن ناۋقاننىڭ اتالعان كەزەڭدەگى الدارىندا تۇرعان ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەرى جونىندە ايتىپ بەردى. جالپىلاي العاندا, جيىن بارىسىندا سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردى قۇقىقتىق وقىتۋ, سايلاۋشىلار تىزىمدەرىن جاساۋ, ناقتىلاۋ جانە تۇزەتۋ بويىنشا جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ, جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ, سايلاۋدى جانە سايلاۋالدى ۇگىتتى اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەردى. سونىمەن قاتار, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ وكىلدەرى ءتيىستى قىزمەتتەردىڭ ءتۇرلى باعىتتارى بويىنشا تاجىريبە ءبولىستى جانە تالقىلانعان ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى.
* * *
جيىن سوڭىنان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ عيماراتىندا 20 ناۋرىزدا وتەتىن پارلامەنت ءماجىلىسى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋلارىنا وراي ءباسپاسوز ورتالىعى رەسمي تۇردە اشىلدى. وسك-نىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ۆەنەرا جەكسەمبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءباسپاسوز ورتالىعى زاماناۋي تەحنيكامەن, كومپيۋتەرمەن جابدىقتالىپ, ينتەرنەتكە قوسىلعان. «مۇنىڭ بارلىعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ بارىنشا ىڭعايلى جاعدايدا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاسالعان شارالار دەۋگە بولادى. وسى مۇمكىنشىلىكتى پايدالانا وتىرىپ, بارلىق باق وكىلدەرىن سايلاۋ بارىسىندا قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز», – دەدى ول. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, ءباسپاسوز ورتالىعى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن بايلانىسىن ارتتىرىپ, سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».