*جامبىل-170
جادىراپ جاڭا جىل كەلدى. ۇنەمى الدان ءۇمىت كۇتەتىن ۇلگىسى ەرەن حالقىمىزدىڭ بيىلعى مۇراتى مەن دىتتەگەن مەجەسى بۇرىنعىدان دا بيىك. ەلباسىنىڭ جولداۋىنان جىگەر العان, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولعان ۇلى دالا ەلىندەگى وتانداستارىمىز بەلدى بەكەم بۋىپ, كەزدەسكەن جانە كەزدەسۋى مۇمكىن كەدەرگىلەردەن اپتىقپاي وتۋگە مەيلىنشە ازىرلەنۋدە. الەمدىك داعدارىستىڭ سالقىنى سەزىلگەن زاماتتان باستاپ جەدەل جوسپار قۇرعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەن ساياساتى سەنىمدى باعىتتارعا جولباسشى بولۋدا. وسىنداي ورەلى ولشەمدەرگە ساي ورنەكتى ارەكەتتەردى قولعا العان جەتىسۋ جۇرتشىلىعى, ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ۇلى اقىنى جامبىلدىڭ جاسامپاز ەلى وتكەن جىلدى تابىستى قورىتىندىلادى.
ولار جۋىردا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى جاڭا ەڭبەگىنە ءاربىر ۇجىمدا قىزۋ قولداۋ ءبىلدىردى. سونداي-اق, اۋدان تۇرعىندارى ەلباسىنىڭ ەلدىگىمىزدىڭ ەرتەڭىنە ەرەكشە باعدار بەرەتىن ماقالاسىمەن تانىسقان سوڭ شىنايى لەبىزدەرىن ورتاعا سالدى. «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنا ساي ۇلاعاتتى ىستەر مەن بۇرىنعىدان دا بيىك ماقساتتاردى كوزدەگەن جەرلەستەرىمىز قازىر زور قۇلشىنىس ۇستىندە.
سونىمەن بىرگە, جىل سايىن بىرنەشە مەرەيلى ساتتەردى ساتىمەن اتاپ ءوتىپ, ەل رۋحانياتىن شىڭداۋعا باسا نازار اۋدارىپ جۇرگەن اۋدان تۇرعىندارى الداعى اقپاننىڭ 28-ءىنشى جۇلدىزىندا جامبىل بابامىزدىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولاتىن مەرەيلى مەرەكەنى دە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ورەلى شارالار ويلاستىرىپ, ابىز اقىننىڭ 170 جىلدىق سالتاناتىنا دا قازىردەن باستاپ ازىرلەنۋدى مۇرات ەتەتىن ءماندى جوسپارلار بەلگىلەدى.
كاۋسار جىردىڭ توت باسپايتىن اسىلى سانالاتىن جامبىل بابامىزدىڭ قازىناسى – باعا جەتپەس رۋحاني بايلىق. «جامبىلدىڭ ۇلگىسى مەن مەكتەبى الىستان, حالىقتىق رۋحاني قازىنادان, حالىق دانالىعىنان باستالادى. سوندىقتان دا جامبىلدىڭ اتاق-داڭقى كۇللى الەمگە ايگىلى بولدى», دەگەن ەدى ۇلى جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ.
تاعدىردىڭ سان ءتۇرلى سۇرلەۋ-سوقپاقتارىنان وتكەن قازاق حالقىنا سوڭعى ەكى عاسىردىڭ سىنى اسىرەسە قيىن سوققانىن باس گازەتىمىزدىڭ قادىرلى وقىرماندارى جاقسى بىلەدى. ونداي الاپاتتى ەندى ادامزات ءناسىلىنىڭ ەشبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازباسىن دەيمىز. اللانىڭ كارىنەن ەمەس ەدى ول. شۇرايلى جەر مەن مومىن ەلدى ەركىنشە بيلەپ-توستەمەك بولعان كورشى حالىقتاردىڭ قاتىگەز پيعىلى مەن وزبىر ارەكەتتەرگە تويىمسىزدىعىنان تۋىنداعان. سوندىقتان, وڭتۇستىكتەگى الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ باۋرايىنداعى اعايىن جۇرتىمىز اۋەلى قوقاندىقتاردىڭ ەزگىسىنە تاپ بولدى. ىلە-شالا پاتشالىق وتارشىل ساياساتتىڭ پارمەنىنە باعىندى.
ابدەن جاسىپ, جانشىلعان كەزىندە, ياعني, وسىدان ءدال ءجۇز جىل بۇرىن يمپەريانىڭ ىرگەسىن شايقالتىپ, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە شىقتى. سول ءبىر قاندى قاساپتا جازىقسىز قىرىلعان قايران ەل باس ساۋعالاپ, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە بوستى, ىلە-شالا قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى قىم-قيعاش وزگەرىستەردى باسىنان وتكەردى. جاڭا قۇرىلىمنىڭ استارىنا دەندەپ بويلاي الماي جاتقان بەيكۇنا جۇرت كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ, تاركىلەۋ بارىسىندا جىبەرىلگەن اسىرا سىلتەۋ ساياساتىنان الاپات اشارشىلىققا ۇرىندى. 1937-38 جىلدارى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننەن كەيىن رۋحى مۇلدەم جانشىلعان الاش ۇلى, راسىندا, سەڭ سوققان بالىقتاي ابدەن ەسەڭگىرەگەن بولاتىن. سونداي الماعايىپ زاماندا عاسىردان داڭقى وزعان جىر الىبى جامبىلدىڭ قۇدىرەتى نەدە ەدى؟ وسى تۋرالى ويلاناتىندار ءالى دە از ەمەس ەكەنىن جاقسى بىلەمىز.
ءوزىنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرعان تاريحي ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارعان الىپ جامبىل قازاق حالقىنىڭ ۇشان-تەڭىز اۋىز ادەبيەتىنە ءاردايىم ادال بولدى. ونىڭ ايبىندى جىرلارى جاسىعان ەلدىڭ جاسىن ءسۇرتتى. جاڭا زامان ورناتۋشى جاندايشاپتار ەلدىڭ ءداستۇرلى ءومىر بولمىسىن وزگەرتۋگە جان سالا كىرىسكەن تۇستا دىننەن دە, ادەبي مۇرادان دا ادا-كۇدە اجىراۋعا اينالعان قايران حالىقتىڭ رۋحىن قايتا سەرپىلتۋگە جامبىل قوسقان ۇلەستى ءبىر سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ استە قيىن.
جامبىل سوناۋ قورقىت پەن اسان قايعىدان, ءتىپتى, ودان دا ارعى كونە داۋىرلەردەن كۇمبىرلەي جەتكەن حالىقتىڭ ءۇنىن ءتىرىلتتى, رۋحىن وياتتى. ۇلى جىراۋلاردىڭ ۇلگىسىن جاڭعىرتتى. قازتۋعان, جيەمبەت, شالكيىز, دوسپامبەت, اقتامبەردى, بۇقار جىراۋ, ماحامبەت, مۇرات موڭكە ۇلى, ءسۇيىنباي, باقتىباي سىندى داۋىلپاز اقىنداردىڭ مۇراتىن جالعادى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءوزى «ديۋاني حيكمەتىنە» ۇلگى ەتىپ العان كوكتۇرىكتەردىڭ قاسيەتتى ايتىس ونەرىن بارىنشا جارقىراتتى. اۋەلدەن وزىنە ءتان وي ۇشقىرلىعى, تاباناستىندا تاپ باسىپ ايتار تاپقىرلىق, سارا سوزدەن مارجان ساپىرعان دانالىق, ۇتىرلى ۋاجگە توقتار ادىلەتتىلىك سياقتى تابيعي ەرەن مىنەزى بار قازاقى ءپالساپاسى تەرەڭ بولاتىن. جامبىل سونىڭ ءبارىن جەتىك مەڭگەرگەن بىرەگەي تۇلعا رەتىندە تانىلدى.
«…كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆ ەنتسيكلوپەديا ساناعان داڭعىل جامبىلىڭىز وزىنە مىنانداي مىنەزدەمە بەرەدى دەپ كىم ويلاپتى؟.. «اسىپ تۇرعان اقىلىم جوق. جەر تەسىپ كەتكەندەي شەشەندىگىم جوق. ءبىلىپ تۇرعان ءبىلىمىم جوق, وقىماعان كىسىمىن. ايتسە دە بايقايمىن, حالىق كوپ بىلەدى. مەنىڭ ءبىلىمىم سول حالىقتىڭ بىلگەندەرى. مەن حالىقتىڭ ءسوزىن ايتتىم», – دەپ كىشىرەيگەن. بۇل دا ۇلىلىقتىڭ ءبىز بىلە بەرمەيتىن عاجاپ ءبىر قىرى. جامبىل ءوزىن تەڭىزدىڭ ءبىر تامشىسى ساناعاندا, ونىڭ ءىزىن قۋعاندار سول «تامشىعا» جەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەك؟..» دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىن سىدىقوۆ ءوزىنىڭ «جامبىلدىڭ جۇمباعى» اتتى ماقالاسىندا.
«وقىماعان كىسىمىن» دەگەننەن شىعادى, اللادان ۋاحي ارقىلى تۇسكەن قاسيەتتى قۇرانىمىزدى حات تانىماي-اق مۇسىلمان بالاسىنا اۋىزشا جەتكىزگەن مۇحاممەدتىڭ قۇدىرەتىنە نە ايتاسىز؟ حات تانىماعان جامبىلدىڭ دارىنىنا قالاي شەك كەلتىرەسىز؟ وسىنىڭ بارىندە ءبىز سەزىنىپ, تۇيسىنە بەرمەيتىن جانە ءبىر جۇمباق جاتقان جوق پا.
ءبىر باسىنا كوپ ونەر جيناعان جامبىل راسىندا, قاعاز سىزىپ, حات تانىماعان ادام. ەگەر ول جاعدايى كەلىپ, اباي مەن شاكارىم سياقتى ارعى-بەرگى دانالاردىڭ ەڭبەگىنە قانىقسا قالاي بولار ەدى؟ ەگەر ول ىبىراي التىنسارين, احمەت بايتۇرسىن ۇلى سياقتى اعارتۋشىلىقپەن اينالىسسا, قانداي دارەجەدەن كورىنەر ەدى؟ سالىستىرۋعا كەلمەيتىن جۇمباقتىڭ تاعى ءبىرى وسى.
جامبىل ءوز باعاسىن ءوزى ايشىقتاپ ايتىپ كەتكەن اقىن.
«جامبىل – مەنىڭ جاي اتىم,
حالىق – مەنىڭ شىن اتىم».
مىنە, وسىدان اسىرىپ ايتام دەۋ – بوس اۋرەشىلىك.
دەمەك, جامبىل جايىندا قانداي ءسوز ايتىلسا دا, ونى حالىق حاقىندا ايتىلعان اڭگىمە دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. ءيا, كەشەگى جۇبان اقىننىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى جاعدايى تۋراسىندا نە دەۋگە بولادى. يتەرىپ جىبەرسە ەندى تۇرماستاي حالگە جەتكەن, ىڭىرشاعى شىعىپ ارىعان, جالتاقتىق دەگەن نە, ايانىشتى قورقاقتىقتىڭ ار جاعىنداعى ۇرەي كەۋدەسىن كەۋلەگەن قايران ەلدىڭ رۋحى جىلت-جىلت ەتىپ, سونۋگە شاق قالعان زامان ەدى-اۋ ول. مىنە, سول كەزدە جارقىراپ كۇن شىققانداي بولعان. جامبىلدىڭ جارقىن داۋسى كارىلىكتىڭ اسەرىنەن قۇمىقسا دا, كۇمبىرلەپ ەستىلىپ ەدى.
زەردەسى زەرەك ەلدىڭ اۋىزدان-اۋىزعا كوشكەن تاريحي شەجىرەسى, ەرلىك داستاندارى, ءاپسانا اڭىزدارى, عاشىقتىق جىرلارى, تولعاۋ-تەرمەلەرى, ەل نامىسى تارازى باسىندا بەزبەندەلەر تارتىستى ايتىستارى, شىعىستىق ۇلگىدەگى ءدىني قيسسالار مەن تانىمدىق تاعىلىمى مول پالساپالىق مۇرالارى – ءبارى-ءبارى ءبىر جامبىلدىڭ بويىنان تابىلعانىن كىم جوققا شىعارا الادى.
ارينە, بۇگىندە سول وتىزىنشى جىلدارى جامبىلدان باسقا دا اقىنداردىڭ بولعانىن, تاڭداۋ جامبىلعا تۇسپەسە, سولاردىڭ ءبىرى جامبىلدىڭ ورنىنا ماسكەۋ بارىپ, ابىروي-اتاققا يە بولارىن العا تارتۋشىلار دا بار. سول كەزدەگى نۇرپەيىس, كەنەن, وتەپ, نارتاي, ورىنباي, ومار شيپين, دوسكەي, قالقا, قۋات, ۇمبەتالى, ەسداۋلەت, نۇرقان, ابدىعالي, ءسايادىل, ومىرزاق اقىنداردىڭ ءباسى مەن باعاسىن كەمىتۋ پيعىلىنان اۋلاقپىز, ايتسە دە جامبىلدىڭ بويىنا جيناقتالعان قاسيەت پەن قۇدىرەت ءبىر بولەك دۇنيە بولماسا, تەمىربەك جۇرگەنوۆ پەن وراز جاندوسوۆ سىندى كورەگەن مەملەكەت باسشىلارى جاسى جەتكەن جامبىلدى سوناۋ قيانداعى ماسكەۋگە سۇيرەپ نەسى بار؟
وسى سەنىم مەن باعانى جامبىل تولىق اقتاعان اقىن. ونىڭ قۇدىرەتتىلىگى دە, جۇمباعى دا سوندا. ويتكەنى, ول ءومىر بويى حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەدى. وسى جولى دا حالقىنىڭ اتىنان ءسوز الۋى زاڭدى ەدى. جامبىل ارقىلى قازاقتى الەم تانىدى. ونىڭ ولەڭدەرى دۇنيەدەگى ەلۋدەن استام ەلدىڭ تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلدى. ونىڭ رۋحتى جانىر ءار ءسوزى نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى وق بولىپ اتىلدى, سنارياد بولىپ جارىلدى. جاسىعاننىڭ ءۇمىت وتىن قايتا جاقتى, استامسىعاننىڭ پاسىق كەۋدەسىن باستى.
ءبىر ءوزى ميلليون جول ولەڭدى جاتقا بىلەتىن, ءبىر ايتقان شۋماعىن ەكىنشى قايتالامايتىن, «شاپانىن سىلكىپ قالسا ۇيقاس ساۋلايتىن» توقسانداعى شالدىڭ فەنومەنى نەدە دەپ باس قاتىرعان ورىستىڭ ءبىلىمدار اقىندارى مەن عالىمدارى جازىپ قالدىرعان ەستەلىكتەردى قاراپ وتىرساق, شىنىندا قايران قالامىز. «راسىندا, جامبىلدىڭ قۇدىرەتى نەدە وسى؟» دەگەن ساۋالعا قايتا ورالۋعا تۋرا كەلەدى. سويتە تۇرا, وعان, ءتىپتى, باس قاتىرۋدىڭ قاجەتى شامالى ەكەنىن ۇعامىز. ويتكەنى, ءوزى تۋرالى جامبىلدىڭ ءوزى ايتىپ كەتىپتى. «حالىق – مەنىڭ شىن اتىم». ال, حالىقتى تۇسىنەم دەگەن ادامنىڭ ءتىپتى, ارىدەن ىزدەنگەنى دۇرىس بولادى. كەيبىرەۋلەردىڭ جامبىلدى ءالى دۇرىس باعالاي الماي ءجۇرۋىنىڭ سەبەبى دە سوندا شىعار.
ماسەلەن, ف.تيۋتچەۆ: «ۋموم روسسيۋ نە پونيات, ارشينوم وبششيم نە يزمەريت» دەمەپ پە ەدى. قازاق تا سونداي. ونىڭ ءدىلىن دە جاداعاي اقىلمەن ءتۇيسىنىپ, جالپى ادىممەن ولشەۋگە بولمايدى. وسىنى تۇسىنگەن بىردەن-ءبىر دانىشپان ابايدىڭ ءوزى جاڭاعى ورىستىڭ اقىنى فەدور تيۋتچەۆ پەن بەلگىلى فيلوسوفى پەتر چااداەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن وقىمادى دەيسىز بە؟ قازاقتىڭ قاسىرەتىن قارا سوزدەرى ارقىلى ىرەگەندە الگى ويشىلدار ەڭبەگىنىڭ اسەرى بولمادى دەيسىز بە؟ دەسەك تە, قازاقتىڭ قاسيەتى مەن قاسىرەتىن ءجىتى سەزىنۋ ءۇشىن قانشاما وي, قانشاما ءبىلىم كەرەك! بۇرىن دا سولاي ەدى, قازىر دە سولاي. جامبىلدى ۇعىنۋعا دا سونداي ورە بولماسا, ۇشتىعىنا جەتۋ قيىن.
كەشەگى وتكەن ادەبيەت الىپتارى – مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, مۇحامەتجان قاراتاەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, قالماقان ابدىقادىروۆ, تايىر جاروكوۆ, عالي ورمانوۆ, قاسىم توعىزاقوۆ جامبىلدىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ قىزمەت ەتكەندە ونىڭ وسىناۋ ۇلى قۇدىرەتىن ارىدەن تانىعان ەكەن-اۋ دەگەن ويعا قالامىز كەيدە.
ەندى جامبىلتانۋ ىلىمىمەن تىكەلەي اينالىسىپ جۇرگەن ادامدارعا دا, جامبىل تۋرالى جازۋعا ءتيىستى عالىمدارىمىز بەن ىنتالى ازاماتتارىمىزعا دا ورىندى بازىنا بىلدىرگەننىڭ ايىبى جوق سياقتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى شيرەك عاسىرعا جۋىقتادى. سودان بەرى جامبىلدى ادەبيەت تۇرعىسىنان دا, تاريح تۇرعىسىنان دا قايتا زەرتتەپ, شىنايى باعاسىن بەرۋگە, اقيقاتتى انىقتاۋعا, «ستالينگە تەڭ تاپپاي, قينالعان جامبىل جەرى وسى» دەپ ماتەلدەپ جۇرگەندەردىڭ كوپە-كورنەۋ جالاسىنان دا اراشالاپ الۋعا بولاتىن ەدى.
راس, اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيى قارساڭىندا بىرقاتار ەڭبەگى قايتا باسىلدى, بىرقاتار ەستەلىكتەر, پايىمداۋلار ءباسپاسوز بەتىن كوردى, ۇكىمەت تاراپىنان دا ءبىرشاما قامقورلىق شارالارى جۇزەگە استى. توي وتكىزدىك دۋمانداتىپ, شاپان كيدىك جارقىراتىپ, ماقتاۋ-ماداق ەستىدىك. اڭگىمە سودان ارىگە جەتپەي, بىرتە-بىرتە جامبىل تاقىرىبى سايابىرسي قالاتىنى بار. جىل سايىن ءبىر رەت تۋعان كۇنىن وتكىزىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قولپاشتاپ, جامبىلعا قۇران وقىتقان, ەسكە العان بولىپ قايتامىز. سونىمەن كەلەسى جىلعا دەيىن ءبىر پەندەنىڭ قىبىر ەتكەنى بايقالمايدى. ءباسپاسوز بەتىنەن دە جامبىل تۋرالى ناقتى دەرەكپەن زەرتتەلىپ جازىلعان ماقالانى, ءتىپتى, نەكەن-ساياق كەزدەستىرەمىز. جازعانداردىڭ كوبىسى «وي, اتامىز ۇلى عوي» دەگەننەن ءارى اسا المايدى.
سوندىقتان, ەڭ الدىمەن مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جۇرگەن شاكىرتتەرىمىزدەن باستاپ, ءباسپاسوز ارقىلى بۇكىل سانالى ازاماتتارىمىزعا جامبىلدىڭ كىم ەكەنىن, ونىڭ حالقى ءۇشىن اتقارعان تەڭدەسسىز ەڭبەگىن, اقىندىق قۇدىرەتىن, ادامدىق بولمىس-كەلبەتىن شىنايى باعالاپ, ءاربىر جۇرەككە جەتكىزۋ پارىز. جانە سونىڭ ءبارى حالىق ءۇشىن, حالىقتى ءوزىم دەپ ساناعان جامبىل ءۇشىن اتقارىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر.
ءاماندا, حالقىمىز امان بولسىن! حالقى امان بولسا, جامبىل دا ماڭگى.
جانداربەك دالاباەۆ,
جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمى.
الماتى وبلىسى,
جامبىل اۋدانى.
سۋرەتتە: اۋدان اكىمى ج.دالاباەۆ جامبىل مۇراجايىندا.