رەداكتسيامىزعا بەلگىلى مەتسەنات, ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن ەكى پوليۋستىڭ كىندىگىنە قاداعان, حالقىم دەسە جانىن بەرەر ازامات ءال-فارابي جانە سۇلتان بەيبارىس اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ پرەزيدەنتى, “تلەپ” جشس ديرەكتورى ساپار ىسقاقوۆ كەلدى. شارۋاسى – سيريا رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى داماسك قالاسىندا سالىنىپ جاتقان ءال-فارابي بابامىزدىڭ مەموريالدىق كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى مەن مىسىر ەلىندەگى سۇلتان بەيبارىس بابامىزدىڭ كەسەنەسىنىڭ قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسىنىڭ بارىسىنا 25-28 شىلدە اراسىندا باقىلاۋ جۇرگىزىپ قايتقان دەلەگاتسيا ساپارىنان وي ءبولىسۋ ەكەن.
– ساپار ىسقاق ۇلى, جاقسى جولدان كەلگەن ەكەنسىز, اڭگىمەلەي وتىرىڭىز.
– وندا اڭگىمەنى وسىعان دەيىنگى تاريحتان باستايىن. 2005 جىلى وتباسىمىزبەن تۋريستىك ساپارمەن مىسىرعا جول تارتتىق. كيەلى توپىراققا تابانىڭ تيگەن سوڭ دالانىڭ داڭقتى ۇلىنىڭ باسىنا سوقپاي, زياراتىمىزدى جاساپ, ءتاۋ ەتپەۋگە قالاي ءداتىمىز بارادى. سودان سۇلتان بەيبارىس مەشىتىن ءىزدەپ تاۋىپ الدىق. اتى الەمگە ءايگىلى قولباسشى بابامىز ءاز-زاحير بەيبارىستىڭ مەشىتىن كورگەندەگى كوڭىل كۇيىم, نەسىن جاسىرايىن, ءپاس بولدى. مەشىتتە كۇردەلى ءجوندەۋ جۇمىسى باستالىپ, بىراق اياقسىز قالعان ەكەن, قۇرىلىسشىلاردان قالعان قوقىستان كەسەنە ءىشى اياق الىپ جۇرگىسىز. ماڭدايشاسىندا 1990 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى دەگەن تاقتاداعى جازۋى بار ەكەن. سودان ەلگە ورالعان سوڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترلىگىنە ادەيى بارىپ, ەلىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ اتىنا ۇيات بولادى, مەن ءبىر-ەكى بريگادا جىگىتتەرىمدى جىبەرەيىن, ەڭ بولماعاندا تاۋ-تاۋ قوقىستى تازارتىپ قايتسىن دەدىم. ارينە, ديپلوماتتار بۇل ويىمدى قولدامادى. سەبەبى, قازاقستاندىقتاردىڭ بارىپ, قوقىس تازالاۋى ارابتاردىڭ نامىسىنا ءتيىپ, كوڭىلدەرىنە كەلۋى مۇمكىن, سوندىقتان دا ول ءۇشىن ارنايى بارۋدىڭ قاجەتى جوق. سوندا وقيتىن ستۋدەنتتەرىمىز, ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى سەنبىلىك وتكىزىپ وزدەرى-اق تازالايدى, دەدى.
كەلەسى جىلى سيرياعا بارىپ, قازاقتارعا ەجەلدەن شام اتىمەن بەلگىلى داماسكىدەگى ءال-فارابي بەيىتىنە سوعىپ, قۇران وقۋدى ارنايى ماقسات تۇتتىق. بارساق, بابامىزدىڭ باسى قۇر توپىراقپەن عانا جاسىرىلىپ جاتىر. ەلگە قايتا سالىسىمەن بىرەسە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە, بىرەسە مادەنيەت مينيسترلىگىنە بارىپ, ونداعى ازاماتتارعا نە ىستەي الامىز دەسەم, ونداعىلار شاراسىز كۇي تانىتتى. ءبىز وسى شارۋانى جىلدا قارجىلاندىرۋدى سۇرايمىز, بىراق جىلدا ول كەيىنگە قالادى. بۇل – ءبىر, ەكىنشىدەن – قازاقستاننان سىرت جەردەگى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋعا, جوندەۋدەن, قايتا جاڭعىرتۋدان وتكىزۋگە قاراجات ءبولۋ جاعى زاڭداستىرىلماعان, سول سەبەپتەن ءبىزدىڭ ىقتيارىمىزداعى جۇمىس ەمەس دەدى. سودان نە كەرەك, جاعدايدى ايتىپ, پارلامەنتكە باردىم. سەناتور كەنجەعالي ساعاديەۆ اعامىز: “بيىلعى بيۋدجەتتەن قالىپ قويدى, اماندىق بولسا كەلەر جىلى قاراستىرامىز”, دەدى. بىراق مەنىڭ تاعى ءبىر جىلدى ء“ولتىرىپ” قاراپ وتىرعىم كەلگەن جوق. “كتك” تەلەارناسىنا بارىپ, وندا قازىر الماتىدا تۇراتىن سيريالىق ازامات سامير دەرەحتى سويلەتتىك. ول: “ەگەر ءدال قازىرگى كۇنى قازاقستان جاعى باسىن اشىپ الماسا, بەيبارىس سۇلتاندى مەنشىكتەگىسى كەلەتىندەر كوپ, قازاقتار اسىقپاسا باتىر بابالارىنان ايرىلىپ قالۋى مۇمكىن”, دەپ اشىق ايتتى. وسى وتە دۇرىس بولدى. دەپۋتاتتاردى جاعالاعانىمىزدا, ولار جوعارىداعى اڭگىمەنى ەستىپ, قۇلاقتانىپ, ەلەڭدەپ وتىر ەكەن. سودان ول كەزدەگى ءمادەنيەت ءمينيسترى ەرمۇحامبەت ەرتىسباەۆقا دەپۋتات تولەگەن مۇحامەدجانوۆ باۋىرىممەن قايتا باردىم. ناتيجەسىندە ۇلكەن توپ بولىپ, ۇكىمەت باسشىسىنا بارامىز دەپ شەشتىك. ءسويتىپ, ىشىندە دەپۋتاتتار, ءمادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, ارحيتەكتورلارى بار 15-20 شاقتى ادام دانيال احمەتوۆتىڭ قابىلداۋىنا كىردىك. احمەتوۆ بارلىعىن تىڭداعاننان كەيىن: “جارايدى, سىزدەر مەنى ابدەن سەندىردىڭىزدەر, قانشا قاراجات كەرەك بولسا دا تابامىز”, دەدى. سودان جىگىتتەر العاشقى جۇمىستار ءۇشىن بيىل 70 ملن. قاجەت دەپ, ول الىناتىن بولدى. ال ءبىز ونىڭ الدىندا ونشاقتى ازامات قوسىلىپ, ونىڭ ىشىندە ەكەۋى سيريالىق جىگىتتەر “بەيبارىس سۇلتان مەن ءال-فارابي اتىنداعى قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورىن” قۇرعان بولاتىنبىز. سول قورعا 30 ملن. تەڭگەنىڭ سىرتىندا قاراجات جينادىق. جالپى قۇرىلىس جۇمىسىندا الدىن الا جوبالاۋ-ىزدەنىس جۇمىستارى بولادى. سوعان قاجەتتى قاراجاتتى وسى قوردان جۇمسادىق, ال قالعانىن ۇكىمەت قولداۋ كورسەتپەسە, ءارى قاراي اپارۋ قيىن. ويتكەنى, فارابي بابامىزدىڭ باسىنىڭ ماڭايىندا كوپتەگەن ەسكى ۇيلەر بولدى, ولاردى قيراتىپ, جەرىن ساتىپ الىپ, بابا باسىنا باراتىن جول سالۋ قاجەت. وسى جۇمىستارعا قوردا جيناقتالعان قاراجات جۇمسالدى. وبالى نە كەرەك, كەلەسى جىلى ۇكىمەت كايرگە ءبىر ملن. دوللار, داماسكىگە ءبىر ملن. دوللار ءبولدى. ودان ەلباسىنىڭ سول ەلدەرگە ساپارى بولدى. 2008 جىلى جۇمىس قىزۋ جۇرگىزىلىپ كەتتى. ءبىز بارىپ وسى جۇمىستاردىڭ قالاي اتقارىلعانىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ قايتتىق. جۇمىس قازىر وتە جاقسى ءجۇرىپ جاتىر. سۇلتان بەيبارىس ءوزى سول ارادان اۋەلدە مەشىت سالعان ەكەن, مەشىتىنىڭ جانىندا مەدرەسەسى بار. مەشىتىنىڭ ىشىندە ءوزى جاتىر دا, مەدرەسەسى كىتاپحانا. جوندەۋ جۇمىستارى جوعارى دارەجەدە جۇرگىزىلگەن, باسىنا ەكى ۇلكەن كوكتاس قويىلعان. جانە بۇل قابىرتاس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان قويىلدى دەگەن جازۋ ويىلعان. تۋريستەر دە جول سالىپ قويىپتى. بۇرىن, 2006 جىلى بارعاندا مۇندا قازاقتار كەلە مە دەپ سۇراعانىمدا, بىلتىر ءبىر كىسىلەر كەلگەن, ونان كەيىن ەشكىم ات باسىن بۇرعان ەمەس دەگەن جاۋاپ العان بولاتىنمىن. سودان ولاردان ءال-ءفارابيدىڭ, سۇلتان بەيبارىستىڭ تەگىن بىلەسىزدەر مە, ولار قازاق بالاسى دەسەم ماڭايلاتپاعان, جوق, ولار اراب, ال سۇلتان بەيبارىستىڭ قاراشاي, شەركەش, كۇرد بولۋى مۇمكىن دەپ بوي بەرمەگەن. ال بۇل جولى ولاي ەمەس. سوعان قۋانىپ وتىرمىن.
جاڭا ايتتىم عوي, مەشىت جانىندا كىتاپحانا بار ەكەن دەپ. سونى اسىقپاي ارالادىم. ىشىنەن ءال-فارابيدىڭ 3-4 كىتابىن كەزدەستىردىم. مەنىڭ ويىمشا, وسى قاسيەتتى ورىنعا تۋريست ەسەبىندە بارىپ-كەتۋ جەتكىلىكسىز, مەملەكەت دەڭگەيىندەگى قارىم-قاتىناسىمىزدى جولعا قويمايىنشا, بەيبارىستى قىپشاق دالاسىنىڭ ۇلانى دەپ سىرتتاي يەمدەنۋ ۇشپاققا جەتكىزبەيدى. استاناداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى مەن سيريا ۋنيۆەرسيەتەتى ستۋدەنتتەر الماسىپ, جاستاردى وقىتۋ جونىنەن شارت جاساسسا, جاقسى بولار ەدى عوي دەپ ويلايمىن.
– قۋانىشىڭىزعا ءبىز دە ورتاقپىز. وتىراردا تۋعان, الەمدە ەكىنشى اريستوتەل اتانعان ۇلى ۇستازدىڭ دا وسى توپىراقتىڭ ۇلانى ەكەنىن دالەلدەۋ كەزىندە قيىنعا سوقتى ەمەس پە؟
– دۇرىس ايتاسىز. كەڭەس ءداۋىرىندە وداقتاس رەسپۋبليكالار اياسىندا ۇلى ۇستازدىڭ ءبىزدىڭ بابامىز ەكەنىن دالەلدەگەنىمىزبەن, وزگەلەرگە ول تولىق جەتتى دەۋگە بولمايدى. وعان مىسالدى جوعارىدا ايتىپ كەتتىم عوي.
ءبىز ءبىر ونبەيتىن داۋدان قاشپايتىن بولىپ بارامىز. “تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا”, دەپ ۇلتتىق يدەيا جايىندا ءتۇرلى پىكىرلەر دە ايتامىز. مەنىڭشە, ۇلتتىق يدەياعا باستايتىن التىن كوپىردىڭ ءبىرى –وسى. بابالارىمىز وشپەس ەرلىگى مەن اسقان عۇلامالىعى ارقاسىندا الەمگە ءماشھۇر بولدى. ال ەندى ونىڭ سوڭىنداعى ۇرپاعى وسىنى نەگە جالعاستىرمايدى. ۇلى تەكتەن جاراتىلعاندىعىن الەم الدىندا نەگە مويىنداتپاسقا؟! ءال-فارابيدەي عۇلاما وزگە تۋعانداردا بار ما؟ ءيا, جۋىردا بابامىز جاتقان جەردەن توپىراق اكەلىنىپ, تۋعان جەرىنە جەتكىزىلدى. توپىراق الىپ كەلگەن جاقسى, بىراق بۇل شەشىلگەن ءتۇيىن ەمەس قوي. وسىندا كەلگەننەن بەرى سيرياعا بارىپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ بارىمەن حابارلاستىم. بابامىزدىڭ باسىن قارايتۋ شارۋاسىن بىرىگىپ قولعا الايىق دەدىم, سۋىرىلىپ شىققاندارى شامالى. ال بابا باسى جۇپىنى, تۋراسىنا كوشكەندە مۇسىلماندىق بەلگىسى شامالى.
جۋىردا جاقسى جاڭالىق ەستىدىم, ۇكىمەت باسشىسى بابا باسىن جاڭارتۋعا قاجەت قارجى بولىنەتىندىگىن ايتىپتى. كەسەنەنىڭ جوباسى دايىندالىپ جاتىر. بىراق ءال-فارابيگە “قۇدا تۇسۋشىلەر” وسى كۇندەرى دە جەتىپ ارتىلادى. يران با, الدە تۇركيا ما, بابا جەرلەنگەن جەردى تۇگەلىمەن زاڭداستىرىپ, ساتىپ السا قايتپەكسىڭ؟ تۇيتكىلدى ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. تاعى ءبىر جايدى ايتا كەتەيىن. موڭعولياعا بارعان ساپارىمدا كۇلتەگىن ەسكەرتكىشى جانىنان قىبىرلاپ-تىربانىپ ەڭبەك ەتىپ جاتقان تۇرىكتەردى كوردىم. جول سالىپ, قوناقۇي قۇرىلىسىن باستاپ جاتىر. ەرتەڭ سول تاريحي ورىندارمەن زاڭدىق نەگىزدە تۋريستىك بايلانىستاردى رەتكە كەلتىرەدى. بارىس-كەلىس جەڭىلدەيدى, كەيىنگى ۇرپاق وزدەرىنىڭ ارعى تەگى تۋرالى ءبىلىپ شىعادى. ال تۇرىك بالاسى قازىردىڭ وزىندە وسى ومىرگە تۇرىك بولىپ كەلگەنىنە قۋانادى. ولاردىڭ ۇلتتىق رۋحى مىقتى. قازاق بالاسىنىڭ بارلىعى قازاق بولىپ تۋعانىنا ماقتانادى دەپ ايتا الامىز با؟
– ءسىز كوپ ەلدى ارالاعان جانسىز. ايتىڭىزشى, وسى كورىپ جۇرگەنىڭىزدە ۇلتىمىزعا ۇلگى بولار ەل كوردىڭىز بە؟ ءوزىڭىز ايتقانداي, ۇلتتىق رۋحى مۇقالماعان ەلدىڭ قاتارىنا قاي جۇرتتى جاتقىزار ەدىڭىز؟
– ماعان جاپوندار ۇنايدى. سولاردان ۇيرەنۋىمىز قاجەت. ولار وزدەرىنىڭ مادەنيەتىن, ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ, بۇگىنگى زاماناۋي ءوزگەرىستەردەن ەش كەيىن قالىپ جاتقان جوق. قايتا, عىلىم-ءبىلىم, جاڭا تەحنولوگيا دەگەندەرىڭىز وركەندەپ جاتىر. بىراق وسىدان جاپون حالقىنىڭ ءتىلى, مادەنيەتى ەش زارداپ كورىپ جاتقان جوق. جاپون ءتىلىن ءبىلمەيتىن جاپوندىقتى كەزدەستىرمەيسىز. وزدەرىنىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن سىيلاۋ تۇرعىسىندا جاپوندىقتاردى بۇگىندە الەم مويىندايدى. جاپونياعا بارعان ادام جاپوندارشا ءيىلىپ سالەمدەسىپ جاتادى. سونىڭ كيمونوسىن كيەدى.
ولار كىشكەنتاي بالالارىن جورگەگىنەن جاپون ەتىپ تاربيەلەيدى. جاپون ايەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى ءۇيلەرىندە بالا تاربيەسىمەن شۇعىلدانادى. بىزدەر دە اجەلەرىمىزدىڭ, انالارىمىزدىڭ تاربيەسىندە ءوسىپ ەدىك قوي. ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى اجەلەرىمىز ايتقان اڭىزدار تەربەتىپ ءوسىردى. اكە ايبار بولاتىن. ال قازىر بىزدە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋى دە ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن جۇمىستا. بالالاردىڭ تاربيەسىمەن اينالىسۋعا دا ۋاقىت جوق. قازىرگى كۇنى قالادا ءوسكەن بالا مەن اۋىلدا وسكەن بالانىڭ اراسىندا ايىرما كوپ. اۋىل بالاسىنىڭ ۇلتتىق رۋحى مىقتى ما دەيمىن. سوندىقتان قالا بالاسىنىڭ رۋحىن نىقتاۋ ءۇشىن رەتى كەلسە, جازدا دەمالىستا اۋىلعا جىبەرۋ قاجەت. سوسىن ينتەرنەت, تەلەديدار ءجانە وزگە دە اقپارات جەلىستەرىندە جۇيەلى تۇرلە جۇمىستار اتقارىلۋى ءتيىس.
بىزگە وسى جاپونداردىڭ مودەلى دۇرىس بولار ەدى دەپ توپشىلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.