قازاقتىڭ تاڭعاجايىپ ءداۋىرى بۇل!

وسى كۇنگە دەيىن قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى بولىپ قالىپتاسقان, بىرنەشە جىر كىتاپتارىنىڭ اۆتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى كۇلاش احمەتوۆانىڭ تاياۋدا استانا قالاسىنداعى «فوليانت» باسپاسىنان «ورمان» اتتى جىر جيناعى جارىق كوردى. ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن ماحاببات, تابيعات ليريكالارىنان باستاعان اقىن شىعارماشىلىعىن ازاماتتىق ليريكامەن جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇل كىتاپتاعى ولەڭدەردىڭ ورنەگى دە وزگەشە. اقىننىڭ كەمەلدەنگەن, تولىسقان شاعىن بەينەلەيتىن تۋىندىلار. جالپى, جاراتىلىسقا, قوعامداعى ءاربىر قۇبىلىسقا, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قۋانىشتارىنا پاراسات بيىگىنەن كوز سالادى اقىن. اللا – ءبىر! بارلىعىنان سول عانا اسقان! قاراسام, عالاماتقا تولعان اسپان. جۇلدىزدار شەرۋ تارتىپ, شەكسىزدىككە تاڭىرلىك شەبەرلىكپەن ورنالاسقان.   قۇس جولىن قۇنداعىمدا كورسەم كەرەك, قاراسام بيىكتەيدى ەڭسەم بولەك. اۋقىمىن الىس كوكتىڭ پارىقتاۋعا عارىشتىق قۇدىرەتتى ولشەم كەرەك! شارق ۇرىپ, تاپپاعان سوڭ تەڭبە-تەڭىن, ويىمدى جەر بەتىمەن تەربەتەمىن. ماڭگى بول, جاراتقاننىڭ حيكمەتتەرىن كوتەرگەن كوگىلدىر شار, كەڭ مەكەنىم. اقىن «جاراتىلىس» دەيتىن بۇل شىعارماسىندا ۇلى اللانىڭ قۇدىرەتىن, شەكسىزدىگىن بەينەلەيدى. مۇنداي تاقىرىپتاعى شىعارمالار الەم ادەبيەتىندە دە, قازاق ادەبيەتىندە دە بار. پۋشكيننىڭ «قۇرانعا ەلىكتەۋى» مەن «پايعامبارىنىڭ» ءوزى اسىل دىنىمىزگە دەگەن ۇلى قۇرمەت. ال «ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيكمەتىن سەز» دەگەن اباي دا قازاق ولەڭىنە ءيلاھي تاقىرىپتاعى سارا جولدى سالىپ بەردى. ال كۇلاش بولسا: سۇيىكتىڭدەي جۇرەتىن كىل ەسىڭدە, كىر تۇسىرمە ەل دەگەن ۇلى ەسىمگە. اتامەكەن – باقىتى بابالاردىڭ, جەڭىپ العان سان عاسىر ۇلەسىندە. كۇندەرىمەن, تۇنىمەن, گۇلدەرىمەن وزىڭدىكى ول سەنىڭ, بىلەسىڭ بە؟   وزىڭدىكى اۋاسى, تاڭ نۇرى دا, وزىڭدىكى جازى دا, جاڭبىرى دا. وزىڭدىكى دالاسى, تاۋ, قىرى دا, وزىڭدىكى مەرەكە, ءان-جىرى دا. وزىڭدىكى بارلىعى بولعاننان سوڭ وزىڭدىكى بولعانى تاعدىرى دا, – دەپ جىرلايدى «ءوز ەلىم» اتتى ولەڭىندە. بۇل تۋىندى وتانىمىزعا, ەلىمىزگە ماداق جىرى بولسا, ءبىر جاعىنان جاستارعا دەگەن امانات تا بار. سەبەبى, وتانى, ەلى, جەرى تۋرالى ءاربىر جاستىڭ ءبىلۋى, ونى ءسۇيۋى شارت. سونىمەن قاتار, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جىرلاۋ دا اقىنعا ۇلكەن شابىت پەن قايرات بەرەدى. نەگىزى قازاق پوەزياسىندا ەلدىك مۇددە تۇرعىسىنان وي قوزعاۋ ەجەلگى داۋىرلەردەن بار. ەستە جوق ەسكى زاماندارداعى حالىق ولەڭدەرىندە دە بۇل سارىن انىق بايقالادى. بۇل ءۇردىس بۇزىلماي, شاشىلماي بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. ءبىر جاعىنان بۇل قازاقتىڭ بارشا تالانتتى اقىندارىنا امانات. كۇلاش احمەتوۆا ولەڭ الدىنداعى دا, ۇرپاق الدىنداعى دا اقىندىق پارىزىن شىعارماشىلىعىنىڭ ەلدىك مۇددە تۇرعىسىنان وي قوزعايتىن ساۋلەلى كەزەڭدەرى ارقىلى اتقاردى. سەن – قازاقسىڭ! قازاق دەگەن ەل بولەك, قازاق سالعان سوقپاق بولەك, جول بولەك. كيiز ءۇيi جەر سياقتى جۇپ-جۇمىر, شاڭىراعى كۇن سياقتى دوڭگەلەك.   سەن – قازاقسىڭ! بiر اللانىڭ ق ۇلىسىڭ! ادامعا ادام قۇل بولعانى – قۇرىسىن. جويقىن سوعىس, زۇلماتتاردا جويىلماي قالعان ۇلتسىڭ. قاھارمانسىڭ, ۇلىسىڭ.   سەن – قازاقسىڭ! قازاق ەدiڭ تۋعاندا! وندا, دۇنيە تاعىلىمىنان ۇلگi ال دا, اتا جۇرتتان, انا تiلدەن ايىرىلما, توبەڭدە كۇن, تومەندە جەر تۇرعاندا! – دەيدى اقىن. بۇل ءبىزدىڭ تاريحي شىندىعىمىز. ال شىندىقتى, اقيقاتتى ءاربىر كوزى اشىق ازامات ءبىلۋى كەرەك. اقىننىڭ ەرەكشەلىگى دە ەشكىمگە ۇقسامايتىندىعىنان, ەشكىمدى قايتالامايتىندىعىنان كورىنەدى. كۇلاش احمەتوۆا – قازاق ولەڭىندە وزىندىك ورنى بار كورنەكتى تۇلعا. سوعىستان كەيىنگى تۋعاندار تۋرالى ءسوز بولا قالعاندا كۇلاش احمەتوۆانىڭ ەسىمى ءتىزىم باسىندا جۇرەدى. اقىننىڭ ولەڭىنە ەلباسىنان باستاپ قاراپايىم حالىققا دەيىن پىكىرى جوعارى. شىنايى اقىننىڭ باقىتى حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋ عوي. وزىنەن كەيىنگى قازاقتىڭ اقىن قىزدارىنىڭ دا كۇلاش احمەتوۆاعا سوقپاي وتكەنى جوق. سەبەپ شىنايى ولەڭدە, تاعىلىمدى تاعدىردا. استانا – ەلىمىزدىڭ ەڭسەلى كورىنىسى. الەم حالىقتارى الدىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ ايقىن نىشانى. كۇن ساناپ قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ استاناسى ارماندار ورىندالاتىن شاھارعا اينالدى. بارلىعى دا حالىقتىڭ كوز الدىندا. ەلباسىنىڭ ەلى ءۇشىن اتقارىپ جاتقان ەرەن ەڭبەگى, جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساليقالى ساياساتى ءوزىمىز تۇگىلى, وزگەگە دە ۇلگى بولدى. الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى مەن جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرى, شىعارماشىلىق ادامدارى مەن ساياساتكەرلەرى تاڭداي قاعا تامسانىستى. نەگىزى ادامزات تاريحىندا مەملەكەتتىڭ استاناسىن اۋىس­تىرۋ وقيعاسى ءجيى بولماعان. ال بۇل باقىت پەيىلى تازا, جۇرەگى جومارت قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىردى. ەلباسى استانا سالۋ يدەياسىن ءوزى باستاپ كوتەرىپ, الىپ شاھاردىڭ العاشقى كىرپىشىن ءوزى قا­لادى. وسىنداي ۇلاعاتتى كورىنىستىڭ بارلىعى دا اقىن شىعارمالارىنان كورىنىس تاپتى. دۇنيەگە نۇر تولتىرعان نەتكەن كۇن! حوش ءيىسى سەبىلگەندەي كوكتەمنىڭ. جاھانداعى سۇلۋلىققا ءسان قوسىپ, جاپان تۇزگە جاسىل ورمان ەككەن كىم؟   تابيعاتتى سۇيە الماۋدىڭ ءوزى – ايىپ. تازا اۋا دا بارا جاتىر ازايىپ... تاڭ الدىندا, تامىلجىعان توعايدا ءتۇرلى قۇستار سايراعانى – عاجايىپ.   استانانىڭ نۋ ورمانىن ارالا, جاس بۇتاقتار جاس بۇرشىگىن جارا ما؟.. نازىك گۇلگە ءنار ۋىزىن ۇسىنىپ, مەيىرلەنىپ جاتىر ۇلى جەر-انا.   جاس ورمانعا جاققان ەكەن جاڭا ورتا. تال, تەرەكتەر تاققان ەكەن جاڭا القا. وردام قونعان, ورمان بولعان سارى دالا, عالاماتىم, سالتاناتىم, سارىارقا! اقىن «استانانىڭ ورمانى» دەگەن عاجاپ جىرىندا استانا تۋرالى تولعانىسىن وسىلاي جەتكىزەدى. راسىندا, ارقا دالاسىنان قالا سالۋ, جازىق دالادان ورمان ءوسىرۋ – ۇلكەن ەڭبەك. ءتىپتى, تاڭدانارلىق جاعداي. ءارى ورمان تابيعاتتىڭ تازالىعىن ساقتايدى, دالانىڭ كوركىن ايگىلەيدى. ال استانانىڭ ورمانى, ءتىپتى, اسەرلى. شىعارماشىلىققا شابىت بەرەتىن كورىنىس. اقىننىڭ بۇدان وزگە دە وتانشىلدىق تاقى­رىبىنداعى جىرلارى جەتەرلىك. وتانىن, ەلىن, جەرىن شەكسىز ءسۇيىپ, ونىڭ ءاربىر قاسيەتىن جىرعا قوسقان اقىن جۇرەگىندەگى سۇيىسپەنشىلىگى ارقىلى عالامدى سۇيەدى. تاۋلاردى كوردىم, تارماق تا تارماق, تاس تۇعىر. اسپاندى كوردىم, ارجاعى – عارىش, استى – نۇر. القاپتى كوردىم, التىنعا مالعان ابات تاڭ. توعايدى كوردىم, تولاعاي جۇپار تاراتقان. عالامدى سۇيگەن اقىننىڭ ويى مەن قيالى عارىشتى كەزىپ ءجۇر. ويى بيىك. پاراساتى شالقىما, تانىمى تەرەڭ. بالكىم اقىن بولۋ – ولەڭ جازا بەرۋ ەمەس شىعار. مۇمكىن ەلدىك, ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان وي ايتۋ بولار. عالامدى سۇيگەن اقىن عالامنىڭ ءبىر بۇرىشىندا جارقىراپ تۇرعان استانانىڭ اسەم كەلبەتىن دە جىرعا قوسادى. پەيىش قالام, گۇل رايحان, باق قالام! بەيبىت قالام, قاقپالارىن جاپپاعان. حاۋىزداردان باستاۋ الىپ, اۋادا سۋ جولىمەن سىزىلادى اپپاق ءان.   الۋان گۇلدەر اشىلعانى – ساعان ءتۇر, الاۋلايدى قىزىل قانات قالامپىر... الاتاۋدىڭ تۇبىندەگى قۇت – قالا, اق تاڭدارمەن ديدارلاسىپ امان تۇر!   سۇتتەي اپپاق سۇلۋ ءتۇنىڭ ۋاقتىلى, ەل العىسى – ەرلىك ءىستىڭ ناق قۇنى. سۋ – دەنساۋلىق, سۋ – تازالىق, سۋ – سۇلتان, سۋبۇرقاقتار – شاھارلاردىڭ شاتتىعى! بۇگىنگى استانا – وسى. اقىننىڭ كوزىمەن قاراعاندا, الىپ شاھار بۇرىنعىسىنان دا  اسقاقتاپ, بۇرىنعىسىنان دا ايبىندانىپ كورىنەدى. كەزىندە تالاي جاستار ارمان ارقالاپ الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى الماتى قالاسىنا باراتىن ەدى. سونداي ارمانشىل جاستاردىڭ قاتارىندا كۇلاش احمەتوۆانىڭ ءوزى دە بولدى. ۇلتىن ءسۇيدى. ولەڭدى قادىرلەدى. ال بۇگىنگى جاس­تار ارمان ارقالاپ سارىارقانىڭ توسىندەگى استاناعا بارادى. بۇل – ەگەمەندىكتىڭ جارقىن كورىنىسى, ءتاڭىرىنىڭ قازاققا بەرگەن عاجاپ سىيى. اقىننىڭ  جاقىندا جارىق كورگەن «ورمان» پوەتيكالىق ءارى سۋرەتتى كىتاپشاسى ۇلتتىق پوەزيانىڭ جاڭا بەلەسى. اقىن مۇندا جەكە باسىنىڭ قامىن كۇيتتەمەيدى. قازاقتىڭ قاسيەتىن جىرلايدى. كىتاپتىڭ ىشىندە نەگىزگى پالساپالىق سۇراقتارعا جاۋاپتار بار. جالپى, دۇنيە, ايشىقتى استانا اقىننىڭ كوزىمەن قابىلدانادى. ەلباسىنىڭ ەرلىگى جىرلانادى. نەگىزى مۇنداي تاقىرىپتى قامتىعان جيناقتار ادەبيەتتە از. ال بۇل كىتاپ بولاشاق قالامگەرلەرگە سالىنعان سارا جول. كىتاپتاعى مازمۇن جاڭاشىلدىعى, ولەڭ ورنەگىنىڭ ومىرشەڭدىگى ايقىن كورىنەدى. حاميت ەسامانوۆ. جامبىل وبلىسى.