كەز كەلگەن مەملەكەتتى جاھاندىق ۇدەرىستەردەن بولەك قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەكونوميكالىق ءارى ستراتەگيالىق ماقساتى ايقىن ەلدىڭ الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەرمەن بايلانىس ورناتۋى – زاڭدىلىق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مۇحيتتىڭ ارعى جاعاسى مەن بەرگى بەتىندە تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ەل مۇددەسى ءۇشىن ساپارلار جاساۋى – وسىنىڭ ءبىر دالەلى.
جەر جۇزىندە بەيبىتشىلىك ورنىقسا, ەكونوميكالىق احۋال جاقسارىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى تۇزەلەتىنى انىق. ويتكەنى سوعىس, جانجال, قاقتىعىس سىندى قۇبىلىستار الەمدىك ەكونوميكالىق تەتىكتەردى شايقالتىپ, نارىقتىڭ تۇتاستىعىن بۇزادى. بۇگىنگى بيزنەس ءوزارا ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى, ال ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى دە – وسى بيزنەس. سوندىقتان گەوساياسي تەكەتىرەستەردىڭ بولماعانى بارىمىزگە ءتيىمدى. مەملەكەت باسشىسى بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. سول سەبەپتى الەم ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسىن تاڭداپ-تالعاماي, بارلىعىمەن تەڭ دارەجەدە قاتىناس ورناتىپ, حالىقارالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا شاقىرىپ كەلەدى.
قىتاي – بەينەتكەشتىگىمەن, تاباندىلىعىمەن وزىق شىققان مەملەكەت. تىنىمسىز ەڭبەك ارقىلى بۇل ەل الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءىرى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. كولىك قۇراستىرۋ ءىسىن كەش باستاپ, از ۋاقىت ىشىندە كوش باسىنا شىعۋى دا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋدارتتى. تەك اۆتوكولىك ەمەس, ەلەكترونيكا, تۇرمىستىق تەحنيكا, جەڭىل جانە اۋىر ونەركاسىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالار سالاسىندا دا قىتاي بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق نارىقتان بەرىك ورىن العان. ءىرى دەرجاۆانىڭ نەگىزگى ەكسپورت باعىتتارى – اقش, گونكونگ, جاپونيا. ال ءوزى مۇناي, تەمىر, تابيعي گاز, التىن سىندى شيكىزاتقا تاۋەلدى بولعاندىقتان, بۇل رەسۋرستاردى وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, اۋستراليا, اقش, گەرمانيا مەن تايۆاننان يمپورتتايدى. مۇنىڭ ءبارى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىستا ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان گەوساياسي تەكەتىرەستەردىڭ ءورشۋى ەشبىر ەلگە پايدا اكەلمەيدى. ساياسي تۇراقسىزدىق – ەكونوميكالىق وسىمگە كەپىلدىك بەرەتىن ينۆەستيتسياعا دا, بيزنەسكە دە, جالپى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن فاكتور.
قازىر قىتاي قازاقستانعا ءبىراز ينۆەستيتسيا قۇيىپ, كوپتەگەن جوبانى جۇزەگە اسىرا باستادى. ويتكەنى ەلىمىز ىشكى تۇراقتىلىق ساقتالعان بەيبىت مەكەن بولىپ تۇر. بيزنەسكە بەرەكە بەيبىتشىلىكتە داريدى. سول سەبەپتى ەلىمىزبەن جان-جاقتى سەرىكتەستىك قۇرۋدى كوزدەيتىندەر كوپ. جوعارىدا ايتقانداي الپاۋىت مەملەكەتتەر اراسىندا يمپورت جانە ەكسپورت جاسايتىن ىقپالداستىق قۇرعاندار بار. دەمەك بىزگە دە ساۋدا كەڭىستىگىنە كىرۋ ءۇشىن الدىمەن بايلانىس ورناتۋ كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ شەتكە ساپارلارى وسى مۇددە ءۇشىن. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە مەملەكەت رەتىندە دە جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قاتىسا الادى. ال ەندى ولارمەن شىنايى قارىم-قاتىناس پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ارالاسۋىمەن ىلگەرىلەپ كەلەدى. بۇعان دالەل – شەتەلگە ساپارلاردىڭ جەمىستى ءوتۋى.
ەلىمىزدە ىشكى ەكونوميكانى جاقسارتۋ ماقساتىندا سىرتقى نارىققا شىعۋ جولدارى جاسالىپ جاتىر. ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» مەگاجوباسىن, ترانسكاسپي كولىك باعىتىن جانە «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» ءدالىزىن اشۋ, ستراتەگيالىق پورتتار مەن لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ سەرىكتەستىك جەلىسى قۇرىلىپ جاتىر. ەۋرازيالىق كولىك باعىتىنىڭ اجىراماس بولىگى سانالاتىن قازاقستان ارقىلى حالىقارالىق تاۋار تاسىمالى رەتتەلمەك. ونىڭ بىزگە دە پايداسى زور. ول ءۇشىن ونداعان ميلليارد ينۆەستيتسيا سالىندى. كولىك-لوگيستيكا, پورت قىزمەتى جولعا قويىلىپ, مەملەكەت مول تابىس اكەلىپ جاتقان ەلدەر بارشىلىق. وسىنشا مۇمكىندىكتەر باردا قازاقستاننىڭ قول قۋسىرىپ قاراپ قالماۋى – زاڭدىلىق.
شىۇ-عا توراعالىق ەتكەندە «كوپجاقتى ديالوگتى نىعايتۋ – ورنىقتى بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» قاعيداتىن ەلىمىز بەكەر ۇستانبادى. ەلىمىز قىتايدىڭ ىشكى نارىعىنا ەنۋگە, سونداي-اق ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن تاۋار اينالىمىن 3 ترلن دوللارعا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتى. بۇل ماقساتتا شىۇ ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارى قابىلدانعان. ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى. سول مۇمكىندىكتەردى ءمۇلت جىبەرمەي, تولىققاندى پايدالانۋ ۇلكەن ەۋرازيالىق بەلدەۋگە اينالۋعا جول اشادى ءارى الەمدىك ساۋدانىڭ تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتەدى.
شيكىزاتتى ءوندىرىپ قانا قويماي, تەرەڭ وڭدەۋ تابىستىراق بولادى. قازىر عىلىمعا كوڭىل ءبولىنىپ, عالىمدارعا وڭدەۋ ءىسىن رەتتەۋ مىندەتتەلگەن. ناتيجەسىندە, عىلىم دا دامىپ, عالىمدارعا مول مۇمكىندىك بەرىلىپ جاتىر. وزىمىزدەن شىققان شيكىزات وزىمىزگە ناقتى ءبىر زات بولىپ ورالاتىن. ەندى قازبا بايلىقتارىمىز تەرەڭ وڭدەلەدى. پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن دە تەرەڭ وڭدەۋگە كوشىرۋدى ۇكىمەتكە تاپسىردى. جالپى, شيكىزاتتىڭ قاي ءتۇرى بولسىن, تەرەڭ وڭدەلمەيىنشە تاۋار تۇرلەرى كوبەيمەيدى. ىشكى سۇرانىس يمپورتتان ارىلمايدى. سوندىقتان وڭدەلگەننىڭ وزىمىزدەن ارتىلعانىن ەكسپورتتاۋ كەرەك. ەكسپورت پەن يمپورتتى رەتتەۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. ال قازاقستان شيكىزاتى مەن ونىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى. مىسالى, الەمدەگى تيتان نارىعىنىڭ 11 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى بولسا, سول سياقتى اەروعارىشقا قاجەتتى تيتاننىڭ 20 پايىزدان استامىن دا ءبىز قامتاماسىز ەتەمىز. وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى شيكىزاتتان دايىن ءونىم الادى. كەۋەكتى تيتان, تيتان قۇيمالارى مەن قورىتپالارىن شىعاراتىن بىردەن-ءبىر كاسىپورىن. قازاق تيتانى كەمە جاساۋ, ەنەرگەتيكا, اەروعارىش, مۇناي-گاز سالاسى مەن مەديتسينادا قولدانىلادى. دايىن ءونىم اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيا, ءۇندىستان جانە قىتايعا ەكسپورتتالادى. بۇل كومبينات ون جىلدىقتا 25 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتكەن. ال سول ءونىمنىڭ ءبارىن وتكىزەتىن سىرتقى نارىق كەرەك.
ق.توقاەۆ قاي ەلگە بارسا, سول مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءبارى قازاقستانعا دا كەلەدى. ەلىمىزدىڭ دامۋىنا باسىمدىق بەرىلگەن ورنىقتى ماقساتتارى – ايقىن. ديپلوماتيانى بەرىك ۇستاناتىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ پاراساتتىلىعىن اقش باسشىسىنىڭ ءوزى وڭ باعالادى. امەريكادا وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 80-سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سويلەگەن ءسوزى كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. الماتىدا بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعى اشىلدى. «ورتالىق ازيا پليۋس» فورماتىندا ديالوگ جۇرگىزىلىپ جاتىر. پرەزيدەنت تەكەتىرەستەردىڭ كەسىرىنەن بىلتىر الەمدەگى تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى كولەمىنىڭ 1,5 ترلن دوللارعا دەيىن قىسقارىپ كەتكەنىنە بۇۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ نازارىن اۋدارىپ, ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى رەتتەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ازەربايجان مەن ارمەنيا قارىم-قاتىناسىنىڭ قالىپقا تۇسۋىنە ارالاسقان اقش پرەزيدەنتىنىڭ ارااعايىندىعىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت الاۋىزدىقتى تاعدىردىڭ جازۋى ەمەس, ساياسي تاڭداۋ ەكەنىن, ودان ارىلۋ ءۇشىن گۋمانيزم يدەياسىنا بىرىگۋ كەرەكتىگىن اشىق ايتتى. ويتكەنى ەلىمىز حالىقارالىق قاتىناستاردى مەملەكەتتىڭ دامۋى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن وڭتايلاندىرىپ جاتىر.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋدى ۇسىندى. ەلىمىز جاھاندىق سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەۋدى, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى, يادرولىق قارۋ قولدانۋ قاۋپىن كۇرت ازايتۋدى, يادرولىق دەرجاۆالاردى بەيبىت ديالوگكە شاقىرۋ, جان-جاقتى ارەكەتتى جانداندىرۋدى دۇرىس كورەدى. پرەزيدەنت ءتىپتى بۇۇ-عا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋدى ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش-قا ەكىنشى ساپارى جەمىستى بولدى. ەلىمىزدىڭ تابيعي جانە قازبا بايلىقتارى تابىستى پايدالانىلۋعا ءتيىس. ءبىز شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋعا بەيىم بولعاندىقتان, ونىڭ جەرگىلىكتى جەردە تەرەڭ وڭدەلگەنى يگى. جالپى, الەمدە ينۆەستورلاردىڭ ءار مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋى – بۇرىننان قالىپتاسقان ۇدەرىس. اقش-پەن ارادا قۇنى 17 ملرد دوللاردان اساتىن قوماقتى قارجىعا كەلىسىمدەر جاسالدى. كوپجوسپارلى كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قۇرىلىپ, مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ پەن امەريكا پرەزيدەنتى د.ترامپتىڭ اق ۇيدەگى كەزدەسۋىنىڭ ءساتتى وتكەنىنە قۋاندىق.
الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرىمەن بەيبىت بايلانىستا بولۋ گەوساياسي تۇراقتىلىق ءۇشىن دە وتە قاجەت. ال پرەزيدەنتىمىز دۇنيەجۇزىندە تىنىشتىق ورناپ, مەملەكەتتەر اراسىندا رياسىز ىنتىماقتاستىق بولعانىن قالايدى. قازاقستاننىڭ يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋى بەيبىتسۇيگىش پەيىلىمىزدى ايعاقتادى. بۇل كەلىسىم ارقىلى ەلىمىز ساياسي قاقتىعىستان سىرت اينالىپ, بەيبىت ديالوگتى جانداندىرۋعا, سونىمەن قاتار بۇۇ جارعىسى نەگىزىندە حالىقارالىق قۇقىقتى قولداۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. قازىر تاياۋ شىعىستا تۇراقتىلىق شاتقاياقتاپ تۇر. شيەلەنىس ىمىراعا كەلمەۋدىڭ كەسىرىنەن ۋشىعىپ جاتىر. ال يبراھيم كەلىسىمى – بەيبىت ءومىر ورناتۋعا ارنالعان العىشارت. د.ترامپ قازاقستاننىڭ يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ تۋرالى شەشىمىن جوعارى باعالادى. ءوز كەزەگىندە, ق.توقاەۆ اقش باسشىسىنىڭ بىتىمگەرلىك باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, د.ترامپتىڭ كەلەشەكتە ورتا ءدالىزدى ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن «ترامپتىڭ حالىقارالىق بەيبىتشىلىك جانە وركەندەۋ جولىنا» قاتىستى ءوز ويىن ءبىلدىردى. امەريكا قازاقستانمەن كوپجوسپارلى كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى دامىتۋعا ۋاعدالاستى.
ۆاشينگتوندا وتكەن «ورتالىق ازيا – اقش» سامميتىنە كورشىلەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قاتىسىپ, كەلەلى كەڭەس قۇردى. ورتالىق ازيا مەن اقش اراسىندا ىنتىماقتاستىق جولى اشىلدى. قازاقستان مەن اقش اراسىندا ەنەرگەتيكا, اسا ماڭىزدى مينەرالدار, ونەركاسىپ, كولىك, قارجى, جاساندى ينتەللەكت, ءبىلىم سەكىلدى نەگىزگى سالالاردى قامتيتىن بايلانىس ارتا تۇسەدى. مەملەكەت باسشىسى امەريكالىق كومپانيالاردى ينۆەستورلار ءۇشىن جاسالعان قولايلى جاعدايدى پايدالانۋعا شاقىردى. قازاقستاننىڭ قۇراما شتاتتارمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسىنا 100 ملرد دوللاردان اسا ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, كەيىنگى ەكى جىلدا تاۋار اينالىمى 5 ملرد دوللارعا جۋىقتاعان. امەريكانىڭ ۋرانعا سۇرانىسىنىڭ 25 پايىزىن قازاقستان قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. بۇگىندە 600-دەن اسا امەريكالىق كومپانيا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
جالپى, ينۆەستيتسيانىڭ يگىلىگى وڭىرلەرىمىزدىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى. جىلىنا جۇزدەگەن زاۋىت-فابريكا اشۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ ءبارى حالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ, تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىلداردا سالىنادى. تەحنوپاركتەر, عىلىمي قالاشىقتار, كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر دە ەلدى مەكەندەردە اشىلادى. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىندا قىتاي ينۆەستورلار سەپتىگىمەن 8 زاۋىت سالىپ جاتىر. ونىڭ تورتەۋى اۋىلدان بوي كوتەرەدى. بيىلدىڭ وزىندە 34 مىڭ گەكتار القاپقا جوعارى سۇرىپتى ماقتا ەگىپ, اۋدان بيۋدجەتىنە قوماقتى سالىق تولەيدى. وندا 1,5 مىڭ ادام جۇمىس ىستەپ, 350-400 مىڭ تەڭگە ايلىق الىپ ءجۇر. ەلدە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار تارتىلادى. مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىمەن وتكەن فورۋمدا يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردى كاسىپپەن اينالىسۋعا بەيىلدى اۋىل تۇرعىندارى مەن ينۆەستورلارعا بەرۋدى اكىمدىكتەرگە تاپسىردى. قالاي بولعاندا دا مۇنىڭ ءبارى اۋىلداردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن تۇزەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلاي قازاقستاننىڭ تاۋار ءوندىرۋ الەۋەتى ارتسا, شەتەلدىك نارىققا شىعۋعا بەت الادى. پرەزيدەنتتىڭ تىنىم تاپپاي, الەمدى شارلاپ جۇرگەنى – وسىنىڭ قامى.
اقش-تان سوڭ ىلە-شالا مەملەكەت باسشىسى رەسەيگە دە باردى. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناسىن جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك پەن وداقتاستىق دەڭگەيىنە جەتكىزۋ جونىندەگى دەكلاراتسيا قابىلداندى. قۇجات حالىقتار اراسىنداعى سەنىم مەن ىنتىماقتاستىققا كەپىل بولادى. كەزەكتى ساپاردا ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, كولىك-لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, جوعارى تەحنولوگيالار, تسيفرلاندىرۋ, گۋمانيتارلىق ىقپالداستىق, جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كوڭىل ءبولىندى. پرەزيدەنت رەسەيدەن قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 27 ملرد دوللاردان اسقانىن ايتتى. بىرلەسكەن 175 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 20 مىڭنان اسا رەسەيلىك كومپانيا جۇمىس ىستەپ جاتىر. كورشى ەلمەن ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ جوعارى دەڭگەيىن ودان ءارى قولداۋعا جانە بيزنەس جۇرگىزۋگە قاجەتتى جاعداي جاساۋ ماقساتىمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كەشەندى باعدارلاماسى قابىلداندى.
رەسەيدەن كەلگەن بويدا پرەزيدەنت وزبەكستانعا ساپار شەكتى. وندا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ توراعالىعىمەن قازاقستان-وزبەكستان جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسى ءوتتى. قازاق-وزبەك ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى مەن وداقتاستىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ سياقتى وزەكتى تاقىرىپتار تالقىعا ءتۇستى. ەكى ەلگە دە يگىلىكتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. جالپى, ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ساتتىق, بارىس-كەلىس دامىلداماعان.
پرەزيدەنت ساپارلارىن سىناپ جاتقاندار دا بار. الايدا وسىنداي كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكامىزدى كوتەرۋ, وڭىرلەردى دامىتۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ جۇمىستارى اجەپتاۋىر ىلگەرىلەيتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. سىرتقى نارىققا جول اشىلسا, وتاندىق بيزنەسكە دەمەۋ بولادى. ال ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ شاراپاتى حالقىمىزعا دا تيەدى.
قايرات بالابيەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى