ەلىمىزدە رەيتينگ اگەنتتىگىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان ۇيىم بيزنەس, بانك نەمەسە مەملەكەتتىڭ سەنىمدىلىك دەڭگەيىن باعالاۋمەن اينالىسادى. كەشە ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا وسىعان قاتىستى زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. جيىندا دەپۋتاتتار بۇدان وزگە تاعى ءۇش قۇجاتتى تالقىلادى.
قارجى سەكتورى قالاي داميدى؟
رەيتينگ اگەنتتىگى قارجىلىق كورسەتكىشتەردى, قارىز جۇكتەمەسى مەن تاۋەكەل فاكتورلارىن سارالاپ, ءتيىستى ءتىزىم جاساقتايدى. كومپانيالاردىڭ كورسەتكىشى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, نەسيە الۋ, نە ينۆەستيتسيا تارتۋ مۇمكىندىگى سوعۇرلىم ارتا تۇسەدى. وتىرىستا «رەيتينگتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ جوباسىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا زاڭ العاش رەت ەلدەگى كرەديتتىك رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن بەلگىلەيدى. قۇجات 7 تاراۋ, 30 باپتان تۇرادى. وعان ىلەسپە زاڭ جوباسىمەن 3 كودەكس جانە 18 زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى.
– نەگىزگى ماقسات – رەيتينگتى پايدالانۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ, كرەديتتىك رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. قۇجات نەگىزىندە تاۋەلسىز ۇلتتىق رەيتينگتىك باعالاۋ ينستيتۋتى رەتىندە قازاقستاننىڭ رەيتينگتىك اگەنتتىگى قۇرىلادى. ونىڭ اكتسيونەرلەرى ۇلتتىق بانك, حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىك جانە باسقا دا قارجى ۇيىمدارى بولادى. ۇلتتىق بانك اگەنتتىكتىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن جانە قارجى نارىعى تاراپىنان سەنىمدى قامتاماسىز ەتەدى. حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر قاتارىنا Standard&Poor’s, Moody’s, Fitch پەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ كەمىندە بەس ەلى تانىعان باسقا رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر كىرەدى. رەيتينگتىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى ەنگىزۋ ەسكەرىلگەن, – دەي كەلە م.ابىلقاسىموۆا اگەنتتىككە حالىقارالىق جانە شەتەلدىك رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردى تانۋ, مونيتورينگىلەۋ, تانۋدى كەرى قايتارىپ الۋ, رەيتينگتىك قىزمەت تۋرالى زاڭناما تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ وكىلەتى بەرىلەتىنىن جەتكىزدى.
نارىققا كىرۋگە رۇقسات بەرۋ ءۇشىن حالىقارالىق جانە شەتەلدىك رەيتينگتىك اگەنتتىكتەرگە بىلىكتىلىك تالاپتارى بەلگىلەنەدى. وعان كەمىندە بەس جىل قىزمەت تاجىريبەسى, مەنشىكتى كاپيتال دەڭگەيىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى, تەكسەرۋدەن وتكەن ءادىسناماسى جانە ينستيتۋتسيونالدىق تاۋەلسىزدىگى جاتادى.
بايانداماشى قازاقستاندىق رەيتينگتىك اگەنتتىك ءۇشىن جارعىلىق جانە مەنشىكتى كاپيتالدىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىنە قويىلاتىن تالاپتار زاڭعا تاۋەلدى دەڭگەيدە بەلگىلەنەتىنىن ايتتى. جارعىلىق كاپيتال – شامامەن 10 ملرد تەڭگە. بۇل باسقا ەلدەردەگى ۇلتتىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ تاجىريبەسىنە سايكەس قاراستىرىلعان.
نازاردا – بيزنەس الەۋەتى
بۇگىندە ەلدەگى ءورىسى كەڭەيىپ كەلە جاتقان سالانىڭ ءبىرى – قارجى سەكتورى. ماسەلەن, كەيىنگى بەس جىلدا اكتسيالار نارىعىن كاپيتالداندىرۋ 115%-عا ۇلعايىپ, 44,7 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. قور بيرجاسىنداعى اكتسيا شىعارىلىمدارىنىڭ سانى ەكى ەسە ءوستى. وبليگاتسيالار نارىعىنىڭ كولەمى 16,5%-عا ارتىپ, 16,7 ترلن تەڭگە بولدى.
قازىر ەل اۋماعىندا وسى سەكىلدى كورسەتكىشتەردى حالىقارالىق جانە شەتەلدىك اگەنتتىكتەر بەرىپ وتىر. رەيتينگتەردى نەگىزىنەن قارجى ۇيىمدارى مەن ءىرى بيزنەس كومپانيالارى الادى. ۇلتتىق رەيتينگتىك جۇيەنى قۇرۋ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كاپيتال نارىعىنا شىعۋدى جەڭىلدەتەدى. تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات سەرىك ەرۋباەۆ ەلىمىزدە رەيتينگ قىزمەتىن ەنگىزۋ جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ نەسيە الۋىنا قالاي اسەر ەتەتىنى تۋرالى سۇراق قويدى.
– ەندى كاسىپكەرلەر بانكتەن نەسيە الۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق كرەديتتىك رەيتينگ الۋى كەرەك پە؟ بيزنەس ءۇشىن, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن مۇنداي رەيتينگتەردىڭ تاريفتەرى قولجەتىمدى بولا ما؟ – دەپ سۇرادى دەپۋتات.
م.ابىلقاسىموۆا بانكتەن نەسيە الۋ ءۇشىن كرەديتتىك رەيتينگ الۋ تالاپ ەتىلمەيتىنىن, بانكتەر ونى مىندەتتى شارت ەتىپ قويمايتىنىن ايتتى.
– نەسيە بويىنشا شەشىمدەر بۇرىنعىداي ءارتۇرلى فاكتور نەگىزىندە قابىلدانادى. بىراق مۇنداي رەيتينگ العان كومپانيالار ءۇشىن شارتتار تيىمدىرەك بولۋى مۇمكىن. ءتاريفتىڭ قولجەتىمدىلىگىنە كەلەتىن بولساق, رەيتينگ بويىنشا ول تومەنىرەك بولادى, سەبەبى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى مەحانيزمگە اينالادى. جالپى تاريفتەر قولجەتىمدى بولادى, – دەپ ءتۇسىندىردى ول.
ماجىلىسمەن ەرلان سايروۆ ۇلتتىق اگەنتتىكتىڭ جۇرگىزگەن رەيتينگى قانشالىقتى اشىق ءارى وبەكتيۆتى بولاتىنى, وسى اگەنتتىكتى قۇرۋعا بولىنگەن مەملەكەت قاراجاتىن قايتارۋ تەتىكتەرى تۋرالى سۇرادى. وعان ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرۇلان جاماۋباەۆ جاۋاپ بەردى.
– ۇلتتىق بانك قانداي دا ءبىر بيزنەس سالاسىمەن جۇمىس ىستەمەيدى. بيزنەس وكىلدەرىمەن تىكەلەي سىبايلاس ەمەس. سوندىقتان ءبىز وبەكتيۆتىلىكتى قامتاماسىز ەتەمىز. 10 ملرد تەڭگە ديۆيدەنتتەردەن, ەكىنشىدەن, بىرنەشە جىلدا سالىق ەسەبىنەن قايتارىلادى, – دەدى ە.جاماۋباەۆ.
عىلىم سالاسىنداعى ەكوجۇيە رەتتەلەدى
سونداي-اق ەلىمىزدە عىلىم قالاشىقتارى مەن عىلىمي-تەحنولوگيالىق پاركتەر قۇرىلادى. ءماجىلىس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە عىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدادى.
– عىلىم قالاشىقتارى – عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا جاعداي جاسالاتىن ەلدى مەكەندەر بولسا, عىلىمي-تەحنولوگيالىق پاركتەر – جوعارى وقۋ ورىندارى, عىلىمي ينستيتۋتتار مەن وندىرىستە عىلىمي ازىرلەمەلەردى ەنگىزگەن كاسىپورىندار بازاسىندا قۇرىلادى. بۇعان قوسا زاڭمەن ۇجىمدىق پايدالانۋعا ارنالعان عىلىمي زەرتحانالار ينفراقۇرىلىمىنا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى ەنگىزىلەدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىسى رەتىندەگى مارتەبەسى ناقتىلانىپ, ونىڭ مۇلكىن قالىپتاستىرۋ كوزدەرى, قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى جانە مىندەتتەمەلەر بويىنشا جاۋاپكەرشىلىگى ايقىندالادى. سونىمەن قاتار عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىن ەسەپتەۋ ءتارتىبى جەتىلدىرىلەدى. ەندى ءبىز ۇسىنعان نورمالارعا سايكەس, عىلىمي جوبانىڭ باستالۋ مەرزىمى اۆتوماتتى تۇردە قاڭتار ايىنان ەمەس, ناقتى كەلىسىمشارت جاسالعان كۇننەن باستاپ بەلگىلەنەدى, – دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ.
وسىلايشا, عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق رەسۋرستى ءتيىمدى شوعىرلاندىرۋ, جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىستى دامىتۋ جانە عىلىمنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ۇيلەستىرىلەدى.
عىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭعا ۇكىمەت ۇسىنعان تۇزەتۋلەر دە ەنگىزىلدى. ولار – دارىلىك زاتتاردى تىركەۋ جانە قايتا تىركەۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ. وعان قوسا ۇزاق ۋاقىت كوما جاعدايىندا جاتقان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار بەكىتىلەدى. مۇنداي ناۋقاستاردىڭ تۋىستارى ولاردىڭ اتىنان مۇگەدەكتىك توبىن بەلگىلەۋ ءۇشىن كۋالاندىرۋعا ءوتىنىش بەرە الادى. بۇل ءتيىستى جاردەماقىلار مەن تەحنيكالىق وڭالتۋ قۇرالدارىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءماجىلىس قاراۋىنا «سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن ىلىسپە قۇجات تا ەنگىزىلدى. زاڭ جوباسى ۇلتتىق پاتەنت جۇيەسىن جاھاندىق جۇيەگە ينتەگراتسيالاۋعا, باعالى باستاپقى سەلەكتسيالىق ماتەريالداردى قولجەتىمدى ەتۋگە, وتاندىق سەلەكتسيا جانە ەلدە تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا, الىنعان سورتتاردى الەمدىك نارىققا شىعارۋعا جول اشادى.
سىن شىن بولۋى كەرەك
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالعاننان كەيىن وتىرىستا دەپۋتات ابزال قۇسپان الەۋمەتتىك جەلىدە دەپۋتاتتارعا قارسى ايتىلعان ۇندەۋلەرگە قاتىستى مالىمدەمە جاسادى. ونىڭ اي-تۋىنشا, زاڭنىڭ كەي نورمالارى قوعامعا تولىق جەتكىزىلمەي, بىرجاقتى اقپارات تاراپ جاتىر.
– قازىر قوعامدا كەڭىنەن تالقىعا تۇسكەن ءۇي جانۋارلارىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى زاڭدا يتتەردى 5 كۇنگە دەيىن ۋاقىتشا ۇستاۋ قاراستىرىلعان. ەگەر وسى مەرزىم ىشىندە يەسى تابىلماسا, ءارى قاراي ءتيىستى شەشىم قابىلداۋ تەتىگى كوزدەلگەن. ەڭ ماڭىزدىسى – وسى مەرزىمدى ۇزارتۋ قۇقىعى جەرگىلىكتى ماسليحاتتارعا بەرىلىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, بۇل اقپارات بىرجاقتى تاراپ جاتىر. ياعني فاكتى ەمەس, مانيپۋلياتسيا العا شىقتى. Facebook-تە جازىلعان پىكىرلەردىڭ بىرقاتارىندا جاڭبىرشين, پونومارەۆ سەكىلدى دەپۋتاتتاردىڭ اتى اتالىپ, ولارعا قاتىستى تىكەلەي زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا قاتىستى ۇندەۋلەر ايتىلعان. بۇل – جاي ەموتسيا ەمەس, قۇقىقتىق باعا بەرۋدى قاجەت ەتەتىن ناقتى ارەكەت. قاقتىعىس تەك دەپۋتاتتار مەن جەكەلەگەن ازاماتتار اراسىندا ەمەس, وسى زاڭ جوباسىن قولداعان, قارسى بولعان توپتاردىڭ اراسىندا دا قاۋىپتى دەڭگەيگە دەيىن ۋشىعىپ وتىر. مۇنداي ارەكەتتەردىڭ قۇقىقتىق شەگى بار, – دەگەن ا.قۇسپان وسىنداي تاقىرىپتاردىڭ اينالاسىندا الەۋمەتتىك الاۋىزدىقتى قوزدىراتىن مالىمدەمەلەردىڭ ادەيى كوبەيەتىنىن, سوندىقتان قوعامدىق تالقىلاۋ جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇرگىزىلۋگە ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.
جيىندا بىرقاتار دەپۋتات ساۋال جولداپ, وتاندىق عىلىمي-تەحنيكالىق ونەرتابىستاردى جول قۇرىلىسىندا پايدالانۋ, ءورت قاۋىپسىزدىگى, جەر سىلكىنىسى كەزىندە حالىق جينالاتىن ورىنداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, بيلەر ينستيتۋتى, ارال قالاسىندا جاڭا ەمحانا سالۋ سىندى ەلدەگى وتكىر ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى.
ماجىلىسمەن ءابۋتالىپ ءمۋتالى تاۋلى ايماقتارداعى سەل قاۋپىنىڭ الدىن الۋ جونىندە ماسەلە كوتەردى. ول ينجەنەرلىك قورعانىستى قامتاماسىز ەتەتىن ينفراقۇرىلىم جاساقتاۋ قارقىنى الاڭداتاتىنىن ايتتى.
– 2021–2025 جىلدار ارالىعىندا تەرريتوريامىزدا 17 سەل وقيعاسى تىركەلدى. ولاردىڭ بارلىعى زالالسىز, «مينيمالدى اسەر» ساناتىندا تانىلدى. ۇسىنىلعان دەرەكتەر جالپىلانعان اقپاراتتى قامتيدى. تاۋەكەلدەر ىقتيمالدىعى, ەلدى مەكەندەردىڭ وسالدىعى نەمەسە وزگە بولجامدار جاساۋعا قاجەتتى جان-جاقتى اقپارات جوق. «قازاقستان عارىش ساپارى» گەواقپاراتتىق قىزمەت كورسەتەدى, سونداي-اق جەرگىلىكتى مونيتورينگ جۇيەلەرى ىسكە قوسىلعان. ولاردان باسقا ەلدە جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالاناتىن تولىققاندى الدىن الا بولجاۋ, سەنسورلىق دەرەكتەردى ساراپتاما مودەلدەرمەن بىرىكتىرۋ جانە ۇلكەن دەرەكتەر جيىنتىعىن وڭدەيتىن جۇيەلەر جەتىسپەيدى, – دەدى دەپۋتات.
سەلدەن قورعاۋعا جۇيەلى قارجىلاندىرۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە انىقتالعان. كەيىنگى جىلدارى مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن جوبالارعا ماقساتتى بيۋدجەتتىك قاراجات بولىنبەگەن. وسىعان بايلانىستى ءا.ءمۋتالى ۇكىمەتكە سەل قاۋىپسىزدىگى جونىنەن بىرىڭعاي مەملەكەتتىك باعدارلامانى ازىرلەپ جانە بەكىتۋدى, سەل قاۋپى جوعارى ايماقتاردا قورعانىس قۇرىلىستارىنىڭ جەتكىلىكسىز سالىنۋ سەبەپتەرىنە اۋديت جۇرگىزۋ, توتەنشە جاعدايلار كەزىندەگى ىقتيمال زالالدىڭ جاڭارتىلعان ەسەبىمەن قامتاماسىز ەتۋدى ۇسىندى.