عارىش قىزمەتى بۇگىنگى كۇنى ءار ۇيگە, ءار وتباسىنا كىرگەنىن ءبىز كەيدە ويلانبايمىز دا, ول سولاي بولۋى كەرەك سياقتى قابىلدايمىز. بايلانىس, تەلەديدار, جاڭا ماتەريالدار, ناۆيگاتسيا. عارىشتىق تەحنولوگيالاردىڭ ءتىپتى ءبىز كۇتپەگەن سالالاردا دا قولدانىس تاۋىپ وتىرعانى بار. مىسالى, پايدالى جەر قازبالارىنىڭ كەن ورىندارىن يگەرۋدى نەمەسە ءىرى عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى عارىشتان باقىلاۋعا الۋعا بولادى ەكەن. بۇل قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟ ول تۋرالى بىزگە وتە سيرەك عىلىم – گەوديناميكامەن اينالىساتىن عالىمدار بايانداپ بەردى. بۇل عالىمدار قازعارىشتىڭ «ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرامىنداعى يونوسفەرا ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيدى.
ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى اسىلحان بيبوسىنوۆ GPS جۇيەسىنىڭ جەر سەرىكتەرى (عالامدىق پوزيتسيالاۋ جۇيەسى) جانە جەرۇستى ستانتسيالارى تورابى كومەگىمەن باقىلاۋلار جۇرگىزىلەتىنىن ايتىپ بەردى. گەوديناميكالىق قۇبىلىستاردى زەرتتەۋگە ارنالعان مۇنداي ستانتسيالار ورتالىق ازيا اۋماعىندا 20 شاقتى. ولاردىڭ ىشىنەن قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان ەكەۋى عانا الەمدىك توراپقا كىرەدى. مىنە, وسى ەكەۋى وتاندىق وقشاۋ توراپتىڭ تىرەگى بولىپ سانالادى, ال وقشاۋ توراپتار قازىرگى كەزدە 60-قا جۋىق.
عارىشتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى جەر قىرتىسىنداعى دەفورماتسيالىق ءۇردىستەردىڭ گەوديناميكالىق مونيتورينگىن جۇرگىزۋ كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا قارقىندى دامىپ كەلەدى. جەر بەتىنىڭ قوزعالىسىن انىقتاۋدا جوعارى دالدىكتى قاجەت ەتەتىن گەوديناميكالىق باقىلاۋدىڭ ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن, تۇرمىستىق ناۆيگاتسيامەن سالىستىرعاندا, ارنايى ستانتسيالار جانە دەرەكتەردى وڭدەۋدىڭ ءتيىستى باعدارلامالارى قولدانىلادى.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن, «ۇعزتو» اق پرەزيدەنتى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جۇمابەك جانتاەۆتىڭ باستاماسىمەن يونوسفەرا ينستيتۋتىندا گەوديناميكا ءبولىمى اشىلدى, ونىڭ باستى ءرولى – تابيعي جانە تەحنوگەندى پايدا بولاتىن گەوديناميكالىق ۇردىستەرگە GPS-مونيتورينگ جۇرگىزۋ. سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ سىناق-ادىستەمەلىك ەكسپەديتسياسىمەن ءبىرلەسە وتىرىپ الماتى قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان ستانتسيالار تورابى قۇرىلدى. ول توراپتىڭ مىندەتى الماتىنىڭ سەيسمولوگيالىق قاۋىپتى ايماعىنداعى تابيعي تەكتونيكالىق ءۇردىستەردىڭ دامۋىنا باقىلاۋ ورناتۋ.
زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى الەكساندر فرەمد بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «زەرتحانا جۇمىسىندا زەرتتەۋلەردىڭ ەكى باعىتىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. بىرىنشىسىنە جەر قىرتىسىنداعى تابيعي جانە تەحنوگەندى سيپاتتاعى گەوديناميكالىق ۇردىستەردى زەرتتەۋ كىرەدى. ول ءۇشىن رادارلى جەر سەرىكتەرىنىڭ تۇسىرىلىمدەرى پايدالانىلادى, ول تۇسىرىلىمدەر جەر بەتىنىڭ تىك قوزعالىسى ماندەرىن ءبولۋ, كومىرسۋتەگى كەن ورىندارىنىڭ, سونداي-اق گەوديناميكالىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن باسقا دا نىسانداردىڭ كورىنىسىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى باعىت جەر قىرتىسىنىڭ كولەمدى مودەلدەرىن قۇراستىرۋدان تۇرادى. بۇل ءۇشىن مەحانيكالىق-ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ادىستەرى پايدالانىلادى. ول مودەلدەر مۇناي مەن گازداردىڭ شوعىرلانۋى مۇمكىن شەكارالارىن انىقتاۋعا جانە ولاردىڭ ورنىن كورسەتۋگە, بۇرعىلاردى وڭتايلى ورنالاستىرۋ ورىندارىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك جاسايدى. وسى زەرتتەۋلەردەن الىنعان ناتيجەلەر السىزدەنگەن تەلىمدەردى انىقتاۋ جانە مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ جۇمىستارىن ارزانداتۋ ءۇشىن, سونداي-اق عيماراتتار مەن يماراتتاردى جوبالاۋ جانە قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ كەزىندە دە پايدالانىلۋى مۇمكىن. ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدا باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ بەلگىلى پاكەتتەرىنە جانە ءوزىمىزدىڭ جەكە ازىرلەمەلەرىمىزگە دە سۇيەنەمىز. استانا قالاسىنىڭ اۋماعىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. قالا توپىراعى بوس جەرگە سالىنعان, جەراستى سۋ دەڭگەيى دە جەر بەتىنە جاقىن ورنالاسقان. ءزاۋلىم قاباتتى جانە سالماعى اۋىر عيماراتتار ۋاقىت وتە كەلە شوگۋى مۇمكىن. ءبىز جاساعان جەكەلەگەن عيماراتتار مەن قۇرىلىس نىساندارىنىڭ سوڭعى 2-3 جىلداعى جىلجۋ ديناميكاسىن سيپاتتايتىن كارتالارعا قالالىق قۇرىلىس جانە ارحيتەكتۋرا (ساۋلەت) دەپارتامەنتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
تاعى ءبىر مىسال – قازىرگى كەزدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان تەڭىز, بوتاحان ت.ب. كومىرسۋتەگى كەن ورىندارى. ءبىز جەر بەتى نۇكتەلەرىنىڭ تىك جىلجۋىنىڭ جىلدامدىعى بويىنشا تىكەلەي كەن ورىندارىنداعى اۋماقتاردى اۋدانداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ارينە, بۇل ناتيجەلەر كەن ءوندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىرعان كومپانيالار تاراپىنان نازارعا الىنۋى ءتيىس. بيىلعى جىلى «قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ» كونسورتسيۋمىنا ءتيىستى قاراشىعاناق گاز كوندەنساتى كەن ورنىندا گەوديناميكالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋگە يونوسفەرا ينستيتۋتى جانە ەكوگەومۇنايگاز اراسىندا شارت جاسالدى. بۇل قازاقستانداعى اسا ءىرى كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى, ونداعان جىلداردان بەرى ءوندىرىس جۇمىستارى اتقارىلىپ كەلەدى. جىلجۋ دەڭگەيلەرى نورمادان اۋىتقىعان تەلىمدەردى انىقتاۋ – وتە ماڭىزدى جانە وزەكتى مىندەت.
گەواپاتتاردىڭ ىقتيمال سالدارلارى قاۋپىنىڭ الدىن الۋ نەمەسە ازايتۋ ءۇشىن بەلگىلى سەيسميكالىق تەلىم مەن جالپى ورتا كۇيىنىڭ سيپاتتاماسى تۋرالى دەر كەزىندە, سەنىمدى جانە وبەكتيۆتى اقپارات الۋعا باعىتتالعان مونيتورينگ باقىلاۋلارىن جۇرگىزۋ وتە ماڭىزدى. سونداي-اق, ونىڭ دەڭگەيىن باقىلاۋ بويىنشا (پايدالى قازبالار ءوندىرۋ كەزىندە) نەمەسە اسا قاۋىپتى ءوندىرىس ورىندارىن الدىن الا اۆتوماتتى ءوشىرۋ ماقساتىندا ۋاقىتىندا شارالار قابىلداۋ كەرەك. ارينە, ول جۇمىستار قوسىمشا شىعىنداردى قاجەت ەتەدى. سوعان قاراماستان, قازاقستان اۋماعىندا كەن ورىندارى ءوندىرىسى جۇمىستارىمەن اينالىسىپ وتىرعان بارلىق كومپانيالار اتالعان ىستەردى جۇرگىزۋگە مىندەتتى, سەبەبى بۇل ەكولوگيالىق جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك تالابى. ادام شىعىنى بولۋى مۇمكىندىگىن قوسپاعاننىڭ وزىندە, ىقتيمال ەكولوگيالىق اپاتتار سالدارلارىنان كەلەتىن زيان اعىمداعى شىعىنداردان بىرنەشە رەت اسىپ كەتۋى مۇمكىن. ازىرشە اڭگىمە تەك زەرتتەۋگە جاتاتىن اۋماقتاعى نەعۇرلىم قاۋىپتى تەلىمدەردى تابۋ جانە دەفورماتسيالىق ۇردىستەردىڭ ءجۇرۋ جىلدامدىعىن انىقتاۋ تۋرالى عانا بولىپ وتىر. ىقتيمال وقيعانىڭ بولاتىن ۋاقىتىن ءدوپ باسىپ ايتۋ ەرتەرەك. بۇل كوپ فاكتورلارعا قاتىستى, كۇردەلى مىندەت جانە ونىڭ بىرەگەي شەشىمى, قازىرشە تابىلعان جوق».
گەوديناميكالىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى ماقساتى قانداي؟ ول تۋرالى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى اندرەي ۆيلياەۆتىڭ پىكىرىن تىڭداساق: «گەوديناميكا كەڭىستىكتەگى جانە ۋاقىت ىشىندەگى گەولوگيالىق نىسانداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن زەرتتەيدى. ليتوسفەرالىق پليتالاردىڭ ءالسىز, ەلەۋسىز جىلجۋى جانە جەر قىرتىسى قاباتتارىنىڭ جىلدام, قيراتقىش جىلجۋلارى بار. سوڭعىلارى جەر سىلكىنىسى رەتىندە بەلگىلى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس اۋماعىندا سوڭعى 150 جىلدا بىرقاتار اسا ءىرى جەر سىلكىنىسى بولىپ ءوتتى, ونىڭ ەكەۋى (شەلەك جەر سىلكىنىسى – 1889 ج. جانە كەمين جەر سىلكىنىسى – 1911 ج.) 8-دەن ارتىق ماگنيتۋدانى قۇرادى.
بۇل جەرلەردىڭ سەيسميكالىق بەلسەندىلىگى دەڭگەيى قازىرگى كەزدە دە جوعارى. جەر سىلكىنىسىنىڭ دايىندالۋى ۇردىستەرى جەر قىرتىسىندا كەرنەۋدىڭ توپتالۋىمەن بايلانىستى. وسى كەرنەۋلەردىڭ اسەرىمەن دەفورماتسيا ەنەرگياسى جينالادى جانە ول بولاشاق جەر سىلكىنىسى وشاعىنداعى جەر بەتىنىڭ جىلجۋىنا الىپ كەلەدى. زاماناۋي GPS-باقىلاۋلار, رادارلى, گراۆيمەتريالىق ادىستەر وسى جىلجۋلاردى ميلليمەترلىك دالدىككە دەيىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن, ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەردىڭ باستى ماقساتى – جەر سىلكىنىسىنىڭ دايىندىعى فيزيكاسىن ءتۇسىنۋ, جانە ونىڭ يننوۆاتسيالىق قۇرامداس بولىگى رەتىندە – دەفورماتسيانىڭ اۋىتقۋ جىلدامدىعى بويىنشا جەر سىلكىنىسى بولۋى مۇمكىن اۋماقتى بولجاۋ. سەبەبى, جەر سىلكىنىسىنىڭ سالدارى وتە قايعىلى بولۋى مۇمكىن, ال ونىڭ نەگىزىنە تابيعي سەبەپتەر, سونداي-اق تەحنوگەندى سەبەپتەر دە (عيماراتتاردىڭ, شاحتالاردىڭ, بوگەتتەردىڭ شوگۋى ت.ب.) جاتادى. سوندىقتان, ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەر اۋدانىمىز ورتالىق ازيانىڭ سەيسميكالىق بەلسەندى اۋماقتارىنان باستاپ قازاقستاننىڭ كومىر كەن ورىندارىن نەمەسە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ كومىرسۋتەگى ءوندىرۋ كەن ورىندارىنا دەيىن قامتيدى. ارينە, ءبىزدىڭ اقپاراتتار ءارى قاراي قوسىمشا وڭدەۋلەردى قاجەت ەتەدى جانە ونىڭ نەگىزىندە اتقارۋشى ورگاندار ءتيىستى شارالار قولدانادى, مىسالى, بەلگىلى ءبىر اۋماقتا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالۋ, باسقا جەرگە كوشىرۋ, كەن ءوندىرۋ جۇمىستارىن توقتاتا تۇرۋ جانە ت.ب. وسى شارالاردىڭ ءبارى حالىقتى اپاتتى سالدارلاردان قۇتقارۋعا كومەگىن تيگىزەدى».
گەوديناميكالىق زەرتتەۋلەر ءىس جۇزىندە بىلايشا جۇرگىزىلەدى: جەر سەرىگىنىڭ گەودەزيالىق زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزۋ ءۇشىن, ارنايى تۇعىرلارعا وتىرعىزىلعان, Leica فيرماسىنىڭ ەكىجيىلىكتى GPS-قابىلداعىشتارىنىڭ پاركى پايدالانىلادى. ولشەۋلەر ءار 30 سەكۋند سايىن ورىندالادى. دەرەكتەردى وڭدەۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ قولدانىلادى. تۇسىرىلىمدەر ءدالدىگى العاشقى ميلليمەترلەردەن تۇرادى, ول ءداستۇرلى گەودەزيالىق ءادىستەرگە قاراعاندا 3-5 ەسە جوعارى. ودان سوڭ جەر بەتىنىڭ قازىرگى كەزدەگى كولدەنەڭ جانە تىك قوزعالىستارى جىلدامدىعىنىڭ كارتاسى جاسالادى, وندا جىلدامدىق رەجىمىندەگى اۋىتقۋ تەلىمدەرى كورسەتىلەدى. سودان كەيىن جەر بەتى جىلجۋىنىڭ باقىلاۋلارى بويىنشا جىلجۋ كەرنەۋلەرى مەن دەفورماتسيالارى ەسەپتەلىپ شىعارىلادى. كارتالارى قۇرىلادى. قالا قۇرىلىستارىنا كەلسەك, وندا, مىسالى, استانا جانە الماتى قالالارى اۋماقتارىندا رادارلى ينتەرفەرومەتريانىڭ جەر سەرىگى ادىسىمەن ءتۇرلى نىسانداردىڭ «شوگۋىن» انىقتاۋىمىز مۇمكىن. ونداي قاۋىپتى نىسانداردى نىعايتۋ كەرەك.
ءبىزدىڭ مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ءبىز مۇنداي زەرتتەۋلەر سالاسىندا شەتەلدىك مامانداردان قالمايمىز جانە الەمدىك تەندەنتسيالار اعىنىمەن كەلەمىز. ارينە, بىزدە دە, شەتەلدە دە جەر سىلكىنىسىن بولجاۋدىڭ داۋسىز, بىرەگەي ءادىسى جوق, بىراق تا جەر قويناۋى فيزيكاسىن زەرتتەۋ ءۇشىن جەر سەرىگى ادىستەرىن پايدالانۋ قاجەت, بۇل ءبىزدى وسى سالاداعى پروبلەمالاردى شەشۋگە جاقىنداتا تۇسەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە – مۇنداي زەرتتەۋلەردىڭ قۇنىن اقشامەن ەسەپتەۋ مۇمكىن ەمەس, سەبەبى, ادام تاعدىرى باستى ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
الەن اسقاروۆ.