كوكتەم سايىن... قۇس داۋىسىن ەستىگەندە اعالارىم كەلگەندەي بولادى
سوعىس بىتكەلى 70 جىل ءوتتى. بۇل ءبىر ادامنىڭ جاسى ەمەس پە؟ سوعىستان كەيىن بىرنەشە ۇرپاق ومىرگە كەلدى. جەڭىس كەلگەن سوڭ تۋعان بالالار قازىر اپپاق قۋداي شال بولدى. تەك مايدان دالاسىنان ورالماعان بوزداقتار سول ماڭگى جاس كۇيىنشە قالىپ قويدى. ولاردىڭ كوبىنىڭ ارتىندا تۇياق تۇگىل سۋرەتى دە قالعان جوق. سوعىس باستالعان جىلى مۇرتى تەبىندەگەن بوزبالالار الىستاعى اۋىلدا سۋرەتكە ءتۇسىپ ۇلگەرمەگەن دە ەدى. سۋرەتى قالماعان, بىراق بەينەسى جۇرەگىمدە عانا ساقتالعان بوزداقتار مەنىڭ مايداننان ورالماعان اعالارىم ەدى. قازىرگى ناۋىرزىم اۋدانىندا وتكەن عاسىردىڭ 30-40-شى جىلدارى مەرەكە, امانگەلدى, ەگىنبۇلاق دەگەن ءۇش كولحوز بولدى. ولار بەينەتقور اۋىلدىڭ كەڭەسىنە قارايتىن, ورتالىعى -- قايعى اۋىلى. وسى ءۇش كولحوزدان مايدانعا كەتكەندەردىڭ اراسىندا تاعدىر 111 ادامعا تۋعان جەردىڭ توپىراعىن قايتا باسۋدى جازبادى. ولار مايدان دالاسىندا كەبىنسىز كومىلدى...
سوعىس باستالعاندا مەن 10-11 جاسار بالا ەدىم. سول ۋاقىتتىڭ كورىنىستەرىنىڭ بارلىعى كوز الدىمدا, ەشنارسەنى دە ۇمىتقانىم جوق. مەنىڭ اكەم وسپان ءۇش نەكەلى بولعان كىسى. اتام وتەۋلى جالپى قازاققا بەلگىلى ايتىسقا تۇسكەن اقىن. سونىمەن قاتار ءدىندار بولعان. سول كىسى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قاجىلىققا كەتىپ بارا جاتىپ, دۋلاتتىڭ قىزى, مىرجاقىپتىڭ اپاسى كوكەشكە ون ءتورت جاسار بالاسى وسپاندى ۇيلەندىرىپ كەتكەن ەكەن. «مىرجاقىپ ءارى-بەرى ءوتىپ جۇرگەندە كوكەش اپاسىنا ارنايى سوعىپ كەتكەن» دەگەندى قاريالار ايتىپ وتىراتىن. اكەمنىڭ ءبىرىنشى ايەلىنەن تۋعان عالىمجان اعام ءبىز جايلاعان قاراسۋ دەگەن قىستاقتان مەنى قولىنا العان ەدى. ويتكەنى, مەكتەپ ول تۇراتىن قايعىدا عانا بولاتىن. مەن سول كىسىنىڭ قولىندا وقىپ جۇرگەنمىن. 30-شى جىلدارى ەل قاتتى كۇيزەلدى. ونىڭ ۇستىنە ارقانىڭ قىسى دا اۋىر بولاتىن. وبلىس ورتالىعى قوستاناي قايعى اۋىلى ءۇشىن جەردىڭ تۇبىندەي كورىنەتىن. قازىرگىدەي ارىلداپ تۇرعان كولىك قايدا, 300-400 شاقىرىم جەرگە تاپقان ادام ات اربامەن, تاپپاعاندار وگىز اربامەن اپتالاپ ءجۇرىپ, زورعا جەتەدى. سوعىس ونسىز دا باسىنان قامشى ايىرىلماي, بۇيىعى بولعان اۋىلدى قاتتى ۇرەيلەندىرگەنى ەسىمدە. 1941 جىلدان باستاپ اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشى ەركەككىندىكتەرى سوعىسقا اتتانىپ جاتتى. كوپ ۇزاماي اۋىل باسشىلارى «قارا قاعاز» كەلگەندەردىڭ ۇيىنە بارىپ, قازانى ەستىرتەتىن بولدى. قارالى ۇيدەن «وي باۋىرىمداعان» داۋىس كەتپەيدى, بۇكىل اۋىل بولىپ شۋلاپ جىلايدى. قارالى ۇيلەر كوبەيدى.
1941 جىلى مەنىڭ عالىمجان اعاما دا شاقىرتۋ كەلدى. ول كەزدە اعامنىڭ جاسى وتىزعا جەتپەگەن, جيىرمانىڭ ىشىندەگى جىگىت بولاتىن. كولحوزدا مالشى بولىپ ىستەيتىن. ءالى ەسىمدە, قىس ماۋسىمى, قاراشا-جەلتوقساننىڭ ءبىرى ەدى. سىرتتا قار قالىڭ, سۋىق ايازدا اعاتايىم مايدانعا اتتاندى. اۋليەكولدىڭ ىرگەسىندەگى پويىز توقتايتىن امانقاراعاي ستانساسىنا دەيىن ۇسىك شالماۋ ءۇشىن بەتىنە سولياركا جاعىپ, ۇيدەن وگىز شاناعا ءمىنىپ كەتكەنى ەسىمدە. اتتانايىن دەپ تۇرعان اعامدى قۇشاقتاپ وكىرىپ جىلادىم. اعام كەتسە اۋىل قۇلاپ قالاتىنداي, شاڭىراعىمىز ورتاعا تۇسەتىندەي, سول كۇنى ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ۇستىنە قارا بۇلت تونگەندەي كورىندى ماعان. «قارا قاعازدار» ابدەن جۇرەكشايدى ەتىپ تاستاعان مەن اعامدى جىلاعان سايىن قىسا ءتۇستىم. ونىڭ اششى ايرانعا يلەنگەن تەرىدەن تىگىلگەن تونىنىڭ مۇرىندى جاراتىن قىشقىلتىم ءيىسىن جىلدار بويى ساعىنعانمىن. بويىم ەڭگەزەردەي بيىك كىسىنىڭ بەلىنەن عانا كەلەدى. كۇرەكتەي الاقانىمەن باسىمنان سيپاپ, ارقامنان قاعىپ شىعىپ كەتتى. ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ ادامدارى قاتتى بولاتىن, مۇمكىن مەنىڭ شىرىلداپ جىلاعانىم ونىڭ دا كوڭىلىن بوساتىپ جىبەردى مە كىم ءبىلسىن, كوز جاسىن, بوساعانىن كورسەتكىسى كەلمەگەن بولار دەپ ويلايمىن بۇگىندە. ول كەتكەندە جەڭگەم جۇگىرىپ جۇرگەن ءبىر قىزبەن قالدى. قازاقتىڭ اۋىلىن نىساناسىنا ءجيى الاتىن قىزىلشا, اۋليە دەگەن جۇقپالى اۋرۋ ءبىر كەلگەندە اعامنان قالعان جالعىز قىز اۋىرىپ ءولىپ قالدى. اعام بۇل دۇنيەدەن تۇياقسىز كەتتى.
عالىمجان اعام مايداننان حات جازىپ تۇردى. حاتتى اكەمىز وسپانعا جازاتىن. ونى «ۇلكەن اعا» دەيتىن. ءبىر حاتىندا: «ۇلكەن اعا, اۋىلدا جۇرگەندە اياعىمنىڭ ۇلكەندىگىنەن ەتىك تىگەتىن تەرى جەتكىزە الماي كۇيىنۋشى ەدىم عوي. مىنا جاقتا باستىقتارىم مەنىڭ اياعىما شاق ەتىك تاۋىپ بەرە الماي, جالاڭاياق سىرتقا شىقپاي ءۇش كۇن جاتتىم» دەپ جازىپتى. عالىمجان اعام ءىرى سارى جىگىت ەدى, قارا كۇشتىڭ يەسى بولاتىن. اۋىلدا جۇرگەندە جۇرت ءشوپ تاسۋعا ءبىر وگىز اربامەن بارسا, عالىمجان ەكى وگىز اربامەن باراتىن. ءشوپتى ورىپ, ەكى ارباعا بىردەي تيەپ تاسيدى ەكەن. وعان قانداي كۇش كەرەك دەسەڭشى! اعانىڭ ىرىلىگى ءوزىمىزدىڭ اكەمىزگە تارتسا كەرەك-ءتى. وسپان وتە ءىرى, اڭعا شىققاندا اتتىڭ بەلى قايىسىپ كەتەتىن بولعان سوڭ, قىسى-جازى جاياۋ جۇرەدى ەكەن. ءبىر قويدىڭ ەتىن ءبىر كۇندە جەيتىن, قوماعاي كىسى بولعان.
دالادا كوشىپ-قونىپ, قانداي قيىنشىلىق كورسە دە, قازاق ويىن-تويىن ەش قالىس قالدىرماعان عوي. سوعىستىڭ الدىنداعى جىلدارى قازاق اۋىلدارىندا «وگىز تارتىس» دەگەن ويىن بولىپتى. جيىن-تويلاردا ەكى جىگىت يىعىنا ارقان سالىپ, ەكى جاققا تارتىسادى ەكەن. عالىمجانعا جىگىت شاق كەلمەيتىن كورىنەدى. اعامنىڭ ستالينگراد مايدانىنان جولداعان سوڭعى حاتى 1943 جىلى كەلىپتى. وندا: «ۇلكەن اعا, اياعىمنان جەڭىل جارالانىپ ەدىم, ءتاۋىر بولدىم. ەندى ۇرىسقا قايتا كىرگەلى تۇرمىن», دەپ جازادى. سول سوڭعى حاتتان كەيىن حابارسىز...
نەگىزى ءبىزدىڭ اۋلەتتەن مايدانعا التى ادام كەتتى. اعايىندى شايسۇلتان مەن قابدەن جانبوسىنوۆتار, توعاەۆ قالپاق, ەسماعامبەتوۆ مىجعىمباي, قوسجانوۆ بايقوڭىر دەگەن اعالارىمنىڭ بارلىعى قايتىپ ورالمادى. كۇتۋمەن ءومىر ءوتتى. قايعى اۋىلىندا سول 1943-44 جىلدارى مايداننان حاتى ءۇزىلىپ قالعان اعالارىمىزدان «قارا قاعاز» دا كەلمەپتى. سوعىس ءبىتىپ, قۋانىشتىڭ كوز جاسى ومىراۋدى جۋسا دا, ول قايعىنىڭ ۋىتىن باسا المادى. اۋىلداعى جاقىنىن, باۋىرىن, جارىن, ۇلىن كۇتكەن ۇلكەن-كىشى «اھ» دەگەندە اۋزىنان جالىن اتاتىن. ىشتەگى كۇيىك پەن ساعىنىشتان, بەينەتتەن اۋىلداستارىمنىڭ ەزىلىپ كەتكەنىن دە كورگەنمىن.
ۋاقىت وتە كەلە بوزداقتاردىڭ سوڭىنان «قارا قاعازدىڭ» كەلمەگەنى دە بەلگىلى بولا باستادى. سول كەزدەگى شارۋاشىلىق باسشىلارى, اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى, ونىڭ اينالاسىنداعىلار كوبىنە «قارا قاعازدى» قارالى ۇيگە جەتكىزبەگەن. ونسىز دا قاۋساپ وتىرعان اۋىلداعىلاردى جىلاتا بەرمەيىك, ءۇمىت سۇيرەپ جۇرە بەرسىن دەگەنى بولار. ەكىنشى جاعىنان شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسىن اقساتپايىق دەگەندەر دە تابىلعان. ويتكەنى, كولحوزدا جۇمىس ىستەيتىن ادام از بولعان. ءبىر ۇيگە «قارا قاعاز» كەلسە, بۇكىل اۋىل شۋلاپ جىلايتىن, قارالى ۇيدەن ادام ارىلمايتىن. قايعى جۇمىستان, جۇمىس قايعىدان بەتەر وزەكتى بولعان زامان ەدى.
قالاي دەگەندە دە, قايعى اۋىلى كوكتەمدى جاقسى كورەتىن. سوعىس كوكتەمدە ءبىتتى, اۋىلعا جەڭىستىڭ ءسۇيىنشى حابارى جەتكەندە جەردىڭ ءجۇزى ماساتىداي قۇلپىرىپ, مال تويىنا باستاپ ەدى. اعاش گۇلدەپ, قۇستار كەلىپ, مال تولدەپ, ىرىس-قۇت, شادىمان-شۋ, قۋانىش بىرگە كەلگەندەي, اۋىلدىڭ رۋحى كوتەرىلگەن. سول سۋرەت مەنىڭ كوز الدىمدا دا, كوڭىلىمدە دە قالىپ قويعان. جەڭىس كەلگەندە اۋىلداستار مايداننان حاتى كەشىگىپ, حابارسىز جاتقان اۋىلدىڭ جىگىتتەرى دە كەلەدى دەپ ۇمىتتەندى. سوعىسقا اۋىلدان تولىقباەۆ ابدىبەك, ساندىبەك, راحىمبەك دەگەن ءۇش جىگىت كەتكەن ەدى. الدىڭعى ەكەۋى ورالمادى, جارالى راحىمبەك قانا قايتىپ كەلدى. ابدىبەك ەسىن بىلگەننەن نامازعا جىعىلعان ءدىندار, ساندىبەك وقىعان ساۋاتتى جىگىت ەدى. ابدىبەكتىڭ ۇلى مۇحتار توعىز ايىندا قالعان. اناسى كولحوزدىڭ جۇمىسىنا جەگىلدى, ۇيدە قالعان بالاعا اجەسى ءماريا شەشەمىز سيىردىڭ ءسۇتىن بەرە بەرگەن. بالانىڭ ءىشى كەتىپ, ولەر الەتكە كەلگەن سوڭ, ساندىبەكتىڭ ايەلى راحيما جەڭگەسى ەمىزىپ, ادام قاتارىنا قوسىلدى. قازىر سول مۇحتار ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى شال بولدى. قايعى اۋىلىندا مۇنداي مىسال ەكىنىڭ بىرىنەن تابىلادى. وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن قايعى اۋىلىنىڭ ورتالىعىنا مايدانعا كەتىپ ورالماعان بوزداقتارعا ارناپ, مەموريالدىق ەسكەرتكىش ورناتتىق. ولاردىڭ تۋعان, مايدانعا كەتكەن جىلدارى جازىلدى. بوزداقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جار قۇشىپ تا ۇلگەرمەگەن جاس جىگىتتەر ەدى.
بيىل دا كوكتەم جاقسى شىقتى, قۇستىڭ قيقۋىنا كارى قۇلاعىمدى توسامىن. سول باياعى قايعى اۋىلىنىڭ سۋرەتى كوز الدىمدا, قۇس داۋىسىن ەستىگەن سايىن اعالارىم كەلىپ قالاتىنداي جۇرەگىم لۇپىلدەپ, ورەكپىپ باسىلادى. عالىمجان اعاتايىمنىڭ تونىنىڭ ءيىسى مۇرنىما كەلگەندەي بولادى...
سۇڭقار وسپانوۆ, ەڭبەك ارداگەرى.
قوستاناي.