كۇلدەن كوتەرىلگەن قالا

ستالينگرادتى قايتا سالۋ ءۇشىن «ەڭبەك مايدانى» ۇرانىمەن بارعان قازاق قىزدارىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ستالينگرادتى قايتا سالۋ ءۇشىن كەڭەس وداعى كورشىلەس وڭىرلەر حالقى اراسىندا «ەڭبەك مايدانى» دەگەن ۇرانمەن موبيليزاتسيالاۋ شاراسىن ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى. جاپپاي جۇمىلدىرۋ ارقىلى قيراعان قالاعا جۇمىسشىلار جاساقتارى جان-جاقتان اعىلىپ كەلىپ جاتتى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان دا, اسىرەسە, قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنان جۇزدەگەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ستالينگرادقا قارا جۇمىسقا تارتىلعانىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. مىنە, سول جۇزدەگەن قىز-كەلىنشەكتىڭ اراسىندا مەنىڭ اجەم – ناپيقا بولاتقىزى دا بار ەدى. تومەندە ءسوز بولعالى وتىرعان جايتتار اجەمىزدىڭ ءوز كوزىمەن كورىپ, باسىنان كەشكەن, كەيىن ونى بىزگە اڭگىمەلەپ بەرگەنى تۋراسىندا. ستالينگرادتىقتارعا قازاقتاردىڭ كومەگى ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان سۇراپىل شايقاس 1943 جىلدىڭ اقپان ايىندا تۇپكىلىكتى اياقتالدى. كەڭەس وداعى قالانى قايتا سالۋ جۇمىستارىن ەدىل جاعالاۋىندا سوعىس ءىس-قيمىلدارى توقتاپ, فاشيستەردى تىقسىرا قۋىپ تاستاعاننان كەيىن بىردەن قولعا الدى. الايدا قالانى قوقىستان تازارتىپ, عيماراتتاردى جوندەۋ ءۇشىن ستالينگرادتىڭ وزىندە جۇمىس كۇشى جەتىسپەدى. ويتكەنى, قالا حالقىنىڭ كوبى سوعىس پەن اشتىقتان قىرىلعان, وزگەسى باس ساۋعالاپ كەتكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءولى قالاعا اينالعان بولاتىن. اجەمنىڭ ايتۋىنشا, ول 1943 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ورال وبلىسىنىڭ قازتالوۆ اۋدانىنان قارا جۇمىسقا شاقىرىلعان. بۇل ونىڭ شامامەن 24-25 جاستاعى كەزى ەكەن. ول ۋاقىتتا ەل ىشىندە ەركەك كىندىكتى از. بارلىعى دەرلىك مايداندا. حالىقتى موبيليزاتسيالاۋ بويىنشا ورالدان نەگىزىنەن قىز-كەلىنشەكتەر عانا ەمەس, جاستارى 60-70-ءتى القىمداعان قارتتار مەن بۇعاناسى قاتپاعان جاس بالالار دا تارتىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ستالينگرادتا قانقۇيلى سوعىستىڭ ەندى سايابىرسىعان كەزى. قالادا تىرشىلىك توقتاعان, ەشقانداي مەكەمە, دۇكەن, بازار جۇمىس ىستەمەيدى. حالىق جاپپاي اشتىققا ۇشىراعان ەدى. سوندىقتان, ستالينگرادتىقتارعا قازاقستاننان كومەك رەتىندە ءۇيىر-ءۇيىر مال ايداپ بارۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلعان. ونى جەتكىزۋ  ءۇشىن ول ۋاقىتتا نە پويىز, نە كولىك جەتىسپەدى. سودان «ەڭبەك مايدانىنا» شاقىرىلعان ايەلدەرگە سول مالدى جاياۋ-جالپىلاپ ايداپ بارۋ جۇكتەلدى. ورال وبلىسىنان ستالينگرادقا دەيىن شامامەن 350-400 شاقىرىم جەر-ءتىن. – جول بويى تالاي قيىندىقتى كورىپ, مالدى شاشاۋ شىعارماي ايداپ اپاردىق, – دەپ ەسكە الاتىن اجەم. – ول كەزدە ءمىنىپ جۇرەتىن جىلقى دا جوق, ءبارىن مايدانعا اكەتكەن. جولدا سيىرلار بۇزاۋلايدى. جاڭا تۋعان بۇزاۋدىڭ تۇياقتارى جۇمساق, ولارعا كوپ جۇرۋگە بولمايدى. ويتكەنى, تۇياقتارى قاتتى جەرگە ءتيىپ جەلىنىپ قالادى. ال ونىڭ قاتايۋى ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت كەرەك. بىراق مۇنى كۇتىپ وتىراتىن شاما قايدا؟ امال جوق, جاڭا تۋعان بۇزاۋلاردىڭ تۇياقتارىن كيىزبەن, ماتامەن شۇلعاۋ سياقتى قىلىپ بايلاپ تاستايتىنبىز, – دەيدى. وسىلاي ايلاپ ءجۇرىپ ستالينگرادقا دا جەتكەن. كوڭىل قۇلازىتقان كورىنىس قالاعا ەڭ العاش كىرگەن كەزدەگى كورگەنىمىز – قاراعان ادامنىڭ جانىن مۇزداتىپ جىبەرەتىن سۇرقاي سۋرەت ەدى, – دەيدى اجەم. – قالا تۇگەلدەي قيراعان. ءار جەردە شاشىلىپ جاتقان ءولى دەنەلەر, تالقانى شىققان سوعىس تەحنيكالارى, جارتىلاي وپىرىلا قۇلاپ, شۇرىق-تەسىك بولعان تۇرعىن ۇيلەر. سول ۇيلەردىڭ امان قالعان بولمەلەرىن قۋىستاپ, سۇراپىل جاعدايدى باستان كەشكەن جاندار دا تۇرىپ جاتتى... اجەمىزدى باسقا ايەلدەرمەن بىرگە ەسكى باراكقا ورنالاستىرعان. ەشقانداي جاعداي جوق. تۇندە كيىممەن ۇيىقتايدى. ءتىپتى اياقكيىمدى دە شەشۋگە قورقادى ەكەن. ويتكەنى, ۇرلاپ كەتەدى. تاماق تەك تالونمەن بەرىلگەن. كۇنىنە بەلگىلى گرامم عانا نان بەرىلەدى. ەت مۇلدەم جوق. «ىشەتىنىمىز – كاپۋستانىڭ كوك سۋى, بىلامىق, بولسا – كارتوپ. ادامدار ازىپ-توزىپ كەتتى», – دەيتىن اجەم. سوندىقتان, تاماققا كۇندە تالاس, بىرىنىكىن ءبىرى تارتىپ الاتىن كەزدەر دە ورىن العان. اسىرەسە, تۇندە ۇيىقتاعاندا الاياق ايەلدەر كەيبىرەۋلەردىڭ ءبىر ايعا بەرىلگەن تالوندارىن ۇرلاپ الادى ەكەن. تالوندارىنان ايىرىلعان بەيشارا ايەلدەر جىندانىپ تا كەتكەن. اشتان قاتقان. كوبى سۇزەك اۋرۋىنا ۇشىراعان. كۇندە تەك كارتوپتىڭ كوك سۋىن ىشكەسىن الدەرى دە بولماپتى. اشتان قاتىپ بارا جاتقان سوڭ, ايەلدەر كارتوپتىڭ قوقىسقا تاستالعان قابىقتارىن جيناپ, قايناتىپ, سونى تالعاجاۋ ەتەدى ەكەن. بىراق, ودان كوبى ءىش اۋرۋىنا ۇشىراعان. وسىلايشا, ولاردىڭ اراسىندا قارا جۇمىستان ەمەس, اشتىق پەن اۋرۋدان قىرىلعاندار كوپ بولىپتى... قازاقستاننان بارعان ءبىر توپ ايەلدەر بريگاداسىن ستالينگراد تراكتور زاۋىتىنىڭ اۋماعىن تازارتۋعا سالادى. جاسايتىن جۇمىستارى سول: ۇيىندىلەردى ارشۋ, كىرپىش سىنىقتارىن, تاسۋ, تيەۋ... «بۇل زاۋىتتىڭ سوعىس ءۇشىن ماڭىزى بولعاندىقتان, ەڭ الدىمەن وسى جەردى تەز قالپىنا كەلتىرۋ تاپسىرىلدى», – دەيدى اجەمىز... اۋىر ەڭبەك اجەمنىڭ بريگاداسىن جانە باسقا دا بىرنەشە بريگادانى ءدال وسى تراكتور زاۋىتىنىڭ ورنىن تازارتۋ جۇمىستارىنا سالىپتى. «جۇمىس وتە اۋىر, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جاسايتىنىمىز – قارا جۇمىس. قارا كۇشكە بولمايتىن جەرلەردى الدىمەن تراكتورلار, تانكىلەر كەلىپ يتەرىپ-يتەرىپ كەتەدى دە, ءارى قاراي قولدىڭ كۇشىمەن كولىكتەرگە تيەيمىز, بولماسا باسقا جەرگە تاسيمىز. اۋىر كەسەكتەردى كوتەرەمىز دەپ, مەرتىگىپ قالعاندار دا ارامىزدا از بولعان جوق», – دەيدى اجەم. ەڭ جانتۇرشىگەرلىگى, قيراندىلاردى ارشۋ كەزىندە, ۇيىندىلەر اراسىنان پارشەلەنىپ, بۇزىلىپ كەتكەن تالاي مارقۇمنىڭ مايىتتەرى شىققان. بولەك-بولەك جاتقان قان-قان قول, نە ۇزىلگەن اياقتار, مىلجالانعان باستار... ايتا بەرسە, سۇمدىق دەيدى. اراسىندا قاراپايىم تۇرعىندار دا, سولدات كيىمىندەگىلەر دە بار ەكەن. تالاي كەلىنشەكتەر بۇل كورىنىستەردەن كەيىن تاماقتارىن ىشە الماي, ءىسىنىپ ءولىپ قالىپتى. ءبىر كۇنى اجەمنىڭ بريگاداسىمەن قاتارلاس جۇمىس جاساپ جاتقان باسقا بريگادانىڭ ادامدارى نە مينانىڭ, نە گراناتانىڭ جويقىن جارىلىسىنان تۇگەلدەي مەرت بولادى. سودان بۇلاردى باسقا جەرگە اۋىستىرىپ, جارىلىس بولعان ورىندى كۇن ۇزاق تەكسەرىپ, ەكىنشى كۇنى قايتادان زاۋىت اۋماعىنا الىپ كەلگەن. سانيتارلىق تالاپتارى ساقتالماعان باراكتا تۇرىپ, ونىڭ ۇستىنە تاماق جاعى ماردىمسىز بولعان ايەلدەر اراسىندا سۇزەك اۋرۋى تارايدى. اجەمىز دە كوپ ۇزاماي وسى دەرتكە شالدىعىپ, ەڭبەككە جارامسىز دەپ تانىلىپ, ەلگە قايتارىلادى. بۇل 1943 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى ەدى. سول ستالينگرادتاعى «ەڭبەك مايدانىنان» ەلگە اۋىرىپ, السىرەپ قايتىپ كەلە جاتقاندا جولاي جورتىپ جۇرگەن ۇرى-قارىلار ونىڭ بار اقشاسىن, ەڭ باستىسى – قاجەتتى قۇجاتتارىن ۇرلاپ كەتكەن. سول وقيعانى اجەم ۇنەمى وكىنىشپەن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. سويتسەم, سول كەزدە ۇرلانعان قۇجاتتارىن تابا الماعان, كەيىن قايتىپ قالپىنا كەلتىرە دە الماعان ەكەن. كوز كورگەن ادامدار بولسا دا «دالەلدى قۇجاتتارىڭ جوق» دەپ جەرگىلىكتى بيلىك ەش يلىكپەگەن, كومەك قولىن سوزباعان. ال مۇنىڭ سالدارى زەينەت جاسىنا جەتكەندە «ەڭبەك مايدانىنداعى» جانقيارلىق جۇمىسى ەلەنبەي قالعان, سودان زەينەتاقى دا تاعايىندالماعان. ارينە وكىنىشتى-اق. سول وكىنىشىن اجەم و دۇنيەگە ارقالاپ كەتتى. زۇلقارناي اتام نەمىس باسقىنشىلارىنان تالاي كەڭەستىك قالالاردى ازات ەتۋگە ءبىر كىسىدەي اتسالىسام دەپ اجالدان امان قالسا دا اۋرۋ تاپتى. ال اجەم قيراعان ستالينگرادتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مايدانىندا جانىن سالىپ ەڭبەك ەتىپ, اقىرى دەنساۋلىعىنان ايىرىلسا دا, كەرەكسىز بولىپ قالدى. قايران مەنىڭ اتام مەن اجەم-اي! مىنە, بۇل سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قاتىسقان ءبىر عانا قازاق قىزىنىڭ تاعدىرى. ال نازىك جاندىلار تۇگىل, ەر-ازاماتتاردىڭ ءوزى شىدامايتىن ءدال وسىنداي اۋىر ازاپتى بۇدان باسقا دا قانشاما قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى باستان كەشتى؟! بىراق, امال جوق, بارىنە كونگەن. نە ءولىم, نە ءومىر دەگەن سول بولعان...   ەسكەندىر ەرعالي ۇلى, جۋرناليست.