بالتامەن17 جاۋدى جايراتقان جاۋىنگەر ناۋرىزباي ەسماعامبەتوۆكە مايداندىق گازەتتەر «سوۆەتسكي رىتسار» دەگەن ماقالا ارناعان
ءبىزدىڭ بالالىق شاقتاعى تاعدىرىمىز سۇم سوعىسپەن قاتار كەلدى. ەسىمدى ەمىس-ەمىس ەندى عانا ءبىلىپ, قاز باسقان 3 جاسقا قاراعان شاعىمدا اكەم كۇزەكباي 1942 جىلى, تۋعان باۋىرلارى جامانباي مەن قىشاۋ دا بىرىنەن سوڭ ءبىرى سوعىسقا اتتانىپتى. سولاردىڭ ىشىنەن كاپيتان جامانباي اتام عانا جارىمجان, مۇگەدەك بولىپ ورالىپ, ەلگە كەلگەن سوڭ جاراقاتىنىڭ سالدارىنان 4-5 جىلدان سوڭ قايتىس بولدى. ال ءبىز بولساق اكە الاقانىن كورمەي وستىك.
ءبىز ءۇشىن قاستەرلى سانالاتىن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى دا جاقىنداپ كەلەدى. ءبىز دە سول 70-ءىڭنىڭ ورتاسىنان اسىپ بارامىز. وسىناۋ جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا بۇرىن جازىلماعان, كەزىندە اتى اڭىزعا اينالعان ءبىر اكەمىز جايلى ۇمىتىلىپ بارا جاتقان جايتتى كوپشىلىك قاۋىمنىڭ ەسىنە تۇسىرسەم بە دەپ ەدىم. ول دا مەنىڭ اكەمنىڭ دوسى, اۋىلداسى, اتالاس اعايىن ناۋرىزباي ەسماعامبەتوۆ جايلى بولماق. كەزىندە سوعىستاعى قولباسشىلاردىڭ ءوزى, مايدان دالاسىنداعى ورىس ءتىلدى گازەتتەر دە «سوۆەتسكي رىتسار» دەپ اتاپ, اتى اڭىزعا اينالعان ناۋرىزباي باتىر تۋرالى ەسكىرگەن جايدى ەل ەسىنە سالساق, بۇل دا ءبىر كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ايتا جۇرەر اڭگىمەسىنە اينالار ەدى.
كوزكورگەندەر ناۋرىزبايدى بويى 2 مەترگە جۋىق, دەنەسى دە بويىنا ساي, شيراتىلعان تارامىس, ناعىز الىپ كۇش يەسىنىڭ ءوزى بولاتىن دەيدى. ەل ىشىندە التاي-قارپىقتىڭ اس-تويلارىندا تالاي مىقتىلارمەن كۇرەسكەندە, ەشكىمدى شاق كەلتىرمەي, جاۋىرىنى جەرگە تيمەي كەتتى دەۋشى ەدى...
ناۋرىزباي مەنىڭ اكەم كۇزەكباي ەكەۋى قاتار ەلدىڭ ءبىراز جىگىتتەرىمەن بىرگە 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە اسكەرگە الىنىپ, اقمولادا ءبىراز جاتتىعادى دا, سودان مايدانعا اتتانادى. ول مايداندا ءتۇر-تۇلعاسىنا, كۇشىنە قاراپ ارنايى بارلاۋشىلار جاساعىنا قابىلدانعان, سوندا تالاي ەرلىكتەر كورسەتىپ, «ءتىل» اكەلۋدەن الدىنا جان سالماعان. سول ەرلىكتەرى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. بىردە ول بارلاۋشىلار جاساعىمەن بىرگە نەمىس تىلىنا دەيىن كىرىپ, «ءتىل» اكەلە جاتىپ, سول قولىنان جارالانادى. بۇلاردىڭ مەكەنى قالىڭ ورمان ىشىندەگى شاعىن الاڭقايدا وزدەرى سالىپ العان جاسىرىن جەرتولە ءۇي بولىپتى. تاپسىرمانى ورىنداپ, امان-ەسەن مەكەندەرىنە ورالادى, قولىنىڭ جاراسىنا العاشقى ەم-دوم قابىلداپ تاڭىپ تاستايدى.
تاڭ اتا ەرتەمەن كوماندير كەلەسى تاپسىرمانى قابىلدايدى دا, جارالى ناۋرىزبايعا: «سەن ەندى مىنا جاراڭمەن بارلاۋعا شىعا المايسىڭ عوي, وسىندا قالاسىڭ, اس قامىن وزىڭە تاپسىرامىز», دەپ وزدەرى جورىققا شىعىپ كەتەدى. ويىندا ەشتەڭە جوق ناۋرىزباي پەش جاعۋ ءۇشىن وتىن دايىنداۋ قامىنا كىرىسەدى. قالىڭ ورمان ىشىنەن وتىنعا جارايتىن بۇتاقتاردى ءبىر قولىمەن-اق ءوزى قايراعان وتكىر بالتامەن شاۋىپ, جيناپ, جەرتولەنىڭ ماڭىنا تاسيدى. سول ءبىر ساتتە جان-جاعىنداعى قالىڭ اعاش بۇتاقتارى قوزعالاقتاپ, ءبىر ادامداردىڭ دا قاراسى كورىنىپ قالادى. العاشقىدا تەز ورالعان ءوزىمىزدىڭ جىگىتتەر مە دەگەن وي دا قىلاڭ بەرەدى. الايدا, جالت ەتىپ جان-جاعىنا قاراسا, اينالا قورشاپ, نەمىس سولداتتارى قارۋلارىن كەزەنىپ, اسىقپاي اياڭداي باسىپ كەلە جاتىر ەكەن. ءسىرا, مانادان بەرى اڭدىپ, جالعىز عانا سولداتتىڭ جۇرگەنىنە, قولىندا قارۋىنىڭ جوقتىعىنا ابدەن كوزدەرى جەتسە كەرەك. ارينە, العاشقىدا ساسقالاقتاپ قالعان ناۋرىزباي نە ىستەرىن بىلمەي تۇرادى. مۇنداي وڭتايلى ساتتە ارينە, نەمىستەر ونى تىرىدەي قولعا تۇسىرگىسى كەلەتىنى ايدان انىق. ولار اسپاي-ساسپاي جاقىنداپ كەلەدى. ورتاسىندا قاسقايعان سۇر شينەلدى وفيتسەرى بار. ال ناۋرىزباي قولىندا نە قارۋى جوق, مىلتىعى جەرتولە سىرتىنداعى اعاشقا ءىلۋلى قالعان. ول وڭ قولىنداعى بالتاسىن سىعىمداي ۇستاپ, كەيىن شەگىنشەكتەپ, جەرتولەنىڭ ىشىنە قويىپ كەتەدى. ەسىكتى تىرەپ جاپقان بولادى.
ارتىنشا جەتكەن نەمىس سولداتتارى ەسىكتى سىندىرىپ اكەتىپ بارا جاتادى. سول ساتتە ناۋرىزباي ەسىكتى اشىپ جىبەرەدى. ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى لاپ قويعان بىرنەشە سولداتتى بالتانىڭ وتكىر ءجۇزى قارسى الىپ, سۇلاتىپ سالادى. بىراق جاۋ دا قايتپايدى. قايتسە دە تىرىدەي ۇستاۋعا قاتاڭ تاپسىرما السا كەرەك. شاعىن جەرتولە ءىشى ارپالىسقان ناعىز قولما-قول شايقاس الاڭىنا اينالادى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى كىرە بەرىپ, اۆتوماتتارىنىڭ دۇمىمەن ۇرۋعا, پىشاقتارىن سالۋعا جابىلا كەتكەنىمەن ناۋرىزبايدىڭ سوققىسى شىداتپايدى, اينالدىرا ۇرعان بالتاسىنىڭ ءجۇزى جابىلعانداردى شەتىنەن شابا بەرەدى. جەرتولە ىشىندە جاۋ سولداتتارى جابىلىپ, ارپالىسىپ جاتقاندا, باسقالارىنىڭ وق اتۋعا دا شاماسى بولماسا كەرەك. ويتكەنى, تار جەردە ءبىر-بىرىنە وق ءتيىپ كەتۋدەن دە جاسقانادى عوي. ايتەۋىر نە كەرەك, قولما-قول شايقاس ۇزاققا سوزىلىپ, جەرتولە ءىشى جاۋ ولىگىنە تولادى. ءبىر ءسات تىنىشتىق ورنايدى. قولىنداعى بالتاسىن سىعىمداي ۇستاپ, ناۋرىزباي دا ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەگەندەي قاراپ تۇرىپ قالادى. باتىر اڭقاۋ كەلەدى ەمەس پە, وسى ساتتە جارتىلاي اشىلىپ تۇرعان ەسىكتىڭ سىرتىندا باياعى نەمىس وفيتسەرى ءبارىن اڭدىپ قاراپ تۇرعان ەكەن. ەسىكتەن كىرە بەرە مۇنداي الىپپەن جەكپە-جەك شىعۋدىڭ ەندى قاۋىپتى ەكەنىن سەزەدى دە قولىنداعى پيستولەتىمەن اتا بەرەدى, اتا بەرەدى. ناۋرىزباي دا قاراپ قالماي, بالتاسىن سىلتەپ ۇلگەرەدى...
ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە بارلاۋشىلار جاساعى دا مەكەندەرىنە جەتەدى. اۋەلى ولار جەرتولەدە قانعا بويالىپ جاتقان نەمىس وفيتسەرىن كورەدى. ەسىك تۇبىندە ەسىل ەر ناۋرىزباي دا قانعا بوگىپ, ەس-ءتۇسسىز جاتىر ەكەن. جەرتولە ءىشى تولعان نەمىس سولداتتارىنىڭ دەنەسى. ءبارىن ساناعاندا 17 فاشيست جەر جاستانعان بولىپ شىعادى.
سول ارادا كوماندير دەرەۋ شتابقا حابار بەرەدى. ناۋرىزباي ءتىرى ەكەن, اۋىر جارالى, كەۋدە جاعىنان بىرنەشە وق تيگەن, كوپ قان جوعالتقان. ارنايى دارىگەرلەر توبى كەلىپ, العاشقى كومەك كورسەتەدى. بۇل حابار بۇكىل مايدانعا تارايدى. ورىسشا-قازاقشا شىعاتىن ارميالىق گازەتتەر «سوۆەتسكي رىتسار سولدات» دەگەن تاقىرىپتا بۇرقىراتىپ ماقالا جازىپ جاتادى. ءتىپتى, بۇل حابار ەلگە دەيىن جەتىپ, جاڭاارقا اۋداندىق «لەنين جولى» گازەتىنىڭ 1943 جىلعى ساندارىنىڭ بىرىندە «جەرلەسىمىز ەسماعامبەتوۆ ناۋرىزباي 17 نەمىستى بالتالاپ ولتىرگەن» دەگەن ماقالا باسىلعان ەكەن. ونى قايتسە دە امان الىپ قالۋ ءۇشىن قولباسشىلار شەشىم قابىلداپ, ارنايى ۇشاقپەن ماسكەۋدەگى گوسپيتالعا جەتكىزەدى. ناۋرىزبايدى بىلىكتى دارىگەرلەر بارىن سالىپ امان-ەسەن جانىن الىپ قالادى. ەكى-ءۇش ايدا ەسىن جيعىزىپ, وتىراتىنداي حالگە جەتكىزەدى. ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. الايدا, بەلگىسىز سەبەپتەرمەن وعان وسى ەرلىگى ءۇشىن تەك لەنين وردەنى عانا بەرىلەدى. ايتىلىپ جۇرگەن كەيبىر دەرەكتەرگە, اڭگىمەلەرگە قاراعاندا, ءتىپتى سونداي ادامدى كورۋگە قۇمارتىپ, بۇكىلوداقتىق توراعا م.ي.كالينيننىڭ ءوزى گوسپيتالعا كەلىپ, كەۋدەسىنە وردەن تاعىپتى دەسەتىن. ونىڭ راس-وتىرىگىن ايتا المايمىز, ارينە. اتتەڭ, سول اۋىر جاراقاتتان نار تۇلعالى قايران ناۋرىزباي وڭالىپ كەتە المايدى, كوپ ۇزاماي گوسپيتالدا كوز جۇمادى. دەنەسى ماسكەۋدەگى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنىپتى.
ناۋرىزباي گوسپيتالدا جاتقاندا اۋىلداعى شاڭىراعىنا ماسكەۋدەن ارنايى العىس جازىلعان حات كەلىپتى. ونىڭ ىشىندە ناۋرىزبايدىڭ كەۋدەسىندە لەنين وردەنىن تاعىپ تۇسكەن, ەكى جاعىنان مەدبيكە دەمەپ وتىرعان سۋرەتى بار ەكەن. ول كەزدە ءبارى فوتونى «پورترەت» دەۋشى ەدى عوي, سول پورترەتتى مەن دە كوردىم. قازىر ول «پورترەت» قىزدارىنىڭ ءبىرىنىڭ شاڭىراعىندا بولۋى كەرەك.
ناۋرىزباي ەرلىگى تۋرالى سوعىستا «وتان ءۇشىن» اتتى مايدان گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان, كەيىننەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتانعان, ۇلى وتان سوعىسى جايلى قازاقستاندىق بىرقاتار زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى عازيز ابىشەۆ (1916-1982) جازعان بولاتىن. 60-جىلداردىڭ ورتاسىندا قازمۋ-دا تاريح فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىمدە عازيز اعانىڭ لەكتسياسىن تىڭدادىم, ءدارىس الدىم. سوندا ءبىر ءساتى تۇسكەندە وسى تاقىرىپتى قوزعاپ, مەنىڭ وعان جاقىندىعىمدى ايتقان كەزدە, ول كىسى قۋانىپ: «بۇل ەرلىكتى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ كەرەك, ءالى دە زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەك. بۇل قايتالانباس ەرلىك», دەپ ايتقانى بار ەدى. ناۋرىزباي تۋرالى رەسمي دەرەكتەردەن قولىمدا تەك 1975 جىلى الماتىدا, «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان ۇلى جەڭىستىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان «قاھارمان» جيناعى عانا قالىپتى. وندا تەك «بولىمشە كومانديرى ا.ز. فرانچۋك جاۋىنگەر ناۋرىزباي ەسماعامبەتوۆتىڭ كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن تاقتى» دەگەن سۋرەتى بەرىلگەن.
مايدانگەر جازۋشىمىز ءازىلحان نۇرشايىقوۆ «سۇراپىل سوعىستا قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرەن ەرلىكتەرى ەلەنبەي قالدى» دەگەن ەدى ءبىر سۇحباتىندا. ەندەشە, سۇم سوعىستا ءبىر ۆزۆود جاۋدى جالعىز جايراتقان ناۋرىزباي ەسماعامبەتوۆ ەرلىگىن زەرتتەپ, ۇرپاقتارىمىزعا ۇلگى-ونەگە ەتە بەرسەك دەيمىز...
سۋرەتتە: بولىمشە كومانديرى ا.فرانچۋك جاۋىنگەر ن.ەسماعامبەتوۆتىڭ كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن تاقتى.
فايزوللا كۇزەكباي ۇلى,
وتستاۆكاداعى پودپولكوۆنيك.