سوعىس جىلدارى نەبىر ەرەن ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن قازاق قىزدارىنىڭ جەڭىستى جاقىنداتۋعا لايىقتى ۇلەس قوسقانىن بۇل كۇندە اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز. وعان بۇكىل شىعىس حالىقتارى ىشىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن قازاقتىڭ قوس قىزى يەلەنگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سوندا ولاردىڭ نەبارى 18-20 جاستاعى جاس شىبىقتاي سولقىلداعان بويجەتكەن ەكەنىن ەسكە الساق, ءتىپتى, تاڭعالارلىق جايت.
بۇل كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى «اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن» قورعاپ قالىپ, ۇرپاعىنا ميراس ەتىپ تابىستاعان باتىر اتا-بابالارىمىزدان قالعان ۇلى رۋحتىڭ جالعاسى ىسپەتتەس. سوناۋ دالانىڭ داڭقتى قىزى توميريستەن بەرى ەرلىگى ەرلەرمەن بىرگە اتالاتىن قازاق قىزدارى وتان قورعاۋ جولىندا ەشكىمنەن دە, ەشتەڭەدەن دە قالىس قالعان ەمەس. ولار مەرگەن دە, ۇشقىش تا, پۋلەمەتشى دە, ءتىپتى پارتيزان دا بولدى. جانە قاي جەردە, قايدا جۇرسە دە ەرلىكتىڭ ەرەن بيىگىنەن كورىنىپ, ەلىمىزدى داڭققا بولەدى. ولار اياعىنا سولداتتىڭ كەرزى ەتىگىن, سۇر شينەلىن كيىپ سوناۋ بەرلينگە دەيىن باردى. بۇگىن اتاعى بۇكىل ەلىمىزگە, قالا بەردى الەمگە ءمالىم ءاليا, مانشۇك, حيۋاز سياقتى باتىر قىزدارىمىزدىڭ ەرلىگىن قانشا ايتساق تا لايىقتى.
الايدا, وتان ءۇشىن وتتى ايقاستا تالاي ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن اپا-انالارىمىزدىڭ ەرلىگى تۇگەل تۇگەندەلىپ بولدى دەپ ءالى دە ايتا المايمىز. ماسەلەن, قازاقتىڭ تۇڭعىش وفيتسەر قىزى بولعان, 1924 جىلى تۋعان التىنشاش نۇرعوجينوۆا اپامىزدى بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. بۇل دەرەكتى بەلگىلى تاريحشى تىلەۋ كولباەۆ اعامىز انىقتاپ وتىر. تىلەۋ اعامىزدىڭ وسى رەتتە تىڭ دەرەكتەر تابۋداعى ەڭبەگى ەرەكشە. ماسەلەن, ءبىز وتان ءۇشىن جانقيارلىقپەن شايقاسقان راحيما جانبەكوۆا, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ كاپيتانى ءماريام سىرلىباەۆا, مايدان دارىگەرى روزا مومىنوۆا, راديستەر – ورىنكەش مىسىروۆا, شاكيرا بوتاقانوۆا, بيكەن سادۋاقاسوۆا, شاعيلا قۇسانوۆا, بارلاۋشى راحيما ەرالينا, روتا كاپيتانى قۇرالاي ناتۋلاەۆا, پۋلەمەتشى زينات وڭايباەۆا, مەرگەن ماليكا توقتامىسوۆا, مەدبيكەلەر – ءرازيا ىسقاقوۆا, مايا عابيتوۆا سياقتى قاھارمان قازاق قىزدارىنىڭ ەسىمدەرىن وسى تاريحشى اعامىزدىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا عانا تانىپ, ءبىلىپ جاتقانىمىز جاسىرىن ەمەس.
1941 جىلى ورال اسكەري وكرۋگىنەن التى ايلىق كومسورگتەر كۋرسىن بىتىرگەن, گۆارديا لەيتەنانتى التىنشاش نۇرعوجينوۆا اپامىز ورتالىق ۆورونەج جانە ۋكراينا مايداندارىندا سوعىسقان. 237-ءشى, 70-ءشى اتقىشتار ديۆيزيالارىندا باتالون كومسورگى بولعان. 1944 جىلعى 4 قازانداعى 207-ءشى قىزىلتۋلى گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى, گۆارديا پولكوۆنيگى دەمكوۆ گۆارديا لەيتەنانتى التىنشاش نۇرعوجينوۆانى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتاۋ قاعازىندا مىناداي مىنەزدەمە جازعان ەكەن: «گۆارديا لەيتەنانتى التىنشاش نۇرعوجينوۆا باتالون جۇمىسىن جانداندىرۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. جاستار جەتەكشىسى بولا ءبىلدى, جاۋىنگەرلەر اراسىندا بەدەلى ارتىپ, قۇرمەتكە بولەندى. جولداس نۇرعوجينوۆا ۇرىستا تەز شەشىم قابىلداپ, كوزگە ءتۇستى. سونداي ۇرىستاردىڭ بىرىندە ول پۋلەمەتتەن, مينومەتتەن قارشا بوراعان وقتان اۋىر جارالانعان التى جاۋىنگەردى امان الىپ شىقتى. سونىمەن بىرگە باسقالاردى سوزىمەن دە, ءىس-قيمىلىمەن دە جىگەرلەندىرىپ, ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى». مىنە, كورىپ وتىرسىزدار, باتىر اپامىز العى شەپتە ءجۇرىپ جاۋدى جايراتقانىمەن قويماي, وق پەن وتتىڭ ورتاسىنان التى بىردەي ازاماتىمىزدى امان الىپ شىققان. البەتتە, بۇل ايەل اتاۋلىعا ءتان مەيرىمدىلىكتەن باستاۋ الىپ جاتقان ەرلىك ەكەندىگىنە داۋ جوق.
عالىم اعامىز مايداندىق «پاتريوت رودينى» گازەتىنەن ميحايل لەۆچەنكو دەگەن اسكەري ءتىلشىنىڭ ەستەلىگىن دە تاۋىپتى, وندا ول: «…مايداندا ماتەريال جيناپ ءجۇرىپ, ءبىر توپ سولداتتارمەن جانە وفيتسەرلەرمەن بىرگە نەمىس فاشيستەرىنىڭ قورشاۋىندا قالىپ قويدىم. مەنىڭشە, بۇل كاتوۆيتسە ماڭىندا بولسا كەرەك. جاعداي تىم قيىن ەدى. كەنەت جاۋىنگەرلەردىڭ اراسىنان قارشاداي ءبىر قازاق قىزى شىعا كەلدى دە, قورعانىس ۇيىمداستىرىپ, العا ۇمتىلدى. گراناتامەن جاۋدىڭ ءبىر تانكىسىن وتقا ورادى. ورنىنان تۇرىپ, «العا» دەپ ىلگەرى ۇمتىلعاندا, تاسادان ەكىنشى تەمىر تاجال شىعا كەلگەنى. الگى قىز ءاي-شايعا قاراماستان, سوعان قارسى ۇمتىلدى. ءوزى مەرت بولدى. بىراق جولداستارىنا دا جول اشتى. ول وسى باتالوننىڭ كومسورگى التىنشاش نۇرعوجينوۆا ەدى. ولگەننەن كەيىن ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىندى» – دەپ جازىپتى. وكىنىشتىسى سول, الدەبىر بەلگىسىز سەبەپتەرمەن بۇل ۇسىنىس وتپەي قالعان.
مايداندى كاپيتان شەنىندە اياقتاعان المەرەكە كوبەەۆا دەگەن تاعى ءبىر اپامىز بۇگىنگى كۇنى قاراعاندى وبلىسىنداعى پريوزەرسك قالاسىندا بالا-شاعاسىنىڭ ورتاسىندا بەيبىت زاماننىڭ باقۋاتتى تىرلىگىن كەشىپ, امان-ساۋ ءومىر سۇرۋدە.
سونداي-اق, ءبىر ءوزى 24 جاۋدىڭ كوزىن جويعان بايان بايعوجينانىڭ ەرلىگىن دە كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. قاسيەتتى شىڭعىستاۋ وڭىرىنەن نەبارى 17 جاسىندا مايدانعا ءوز ەركىمەن سۇرانىپ بارعان وسى ءبىر قازاقتىڭ قارشاداي قىزىنىڭ ەرلىگى دە ەرەن. « ۇلى وتان سوعىسى», «داڭق» وردەندەرىنىڭ يەگەرى بولعان ول جەڭىسكە نەبارى 12-اق كۇن قالعاندا گيندەنبۋرگ قالاسىنىڭ تۇبىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان. جالپى, قازىرگى دەرەكتەر بويىنشا, قازاقستاننان مايدانعا 5183 قىز-كەلىنشەك اتتانعان. مايدانداعى دارىگەرلەردىڭ 41 پايىزى, فەلدشەرلەردىڭ 43 پايىزى, مەدبيكەلەردىڭ 100 پايىزى ايەلدەر بولعان.
ءوزىم كورگەن, ۇلگى تۇتقان ءوزىمىزدىڭ پروكۋراتۋرا سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن مايدانگەر ايەلدەر تۋرالى دا ايتىپ وتكىم كەلەدى. ماسەلەن, مەنىڭ جادىمدا ەرەكشە ساقتالعانى ماريا يۆانوۆا يۋشكينانىڭ بەينەسى. مەرەكەلەردە ول كىسى كەۋدەسىن وردەن, مەدالدارعا تولتىرىپ شىعا كەلگەندە قىزىعا دا سۇيسىنە قارايتىنبىز. كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ تۋماسى ول قىزىل ارميا قاتارىنا نەبارى 17 جاسىندا ءوز ەركىمەن الىنعان. سوعىستى بەلورۋسسيانى ازات ەتۋ مايدانىنا قاتىسىپ اياقتاعان ول 2-ءشى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. سوعىستان كەيىن بىردەن الماتى زاڭ ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, كوكشەتاۋ پروكۋرورىنىڭ كومەكشىسى بولىپ ورنالاسادى. وسى سالادا 30 جىلدان استام ەڭبەك ەتىپ, 1983 جىلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى.
ەسىمدە قالعان ەكىنشى ايەلدىڭ دە اتى ماريا. ميحايلوۆا ماريا اندرەەۆنا سوعىسقا قاتىسپاسا دا, سوعىستىڭ قيىن كەزەڭىنىڭ بار اۋىرتپالىعىن قايىسپاي كوتەرىپ, سول ءبىر الاساپىران تۇستا ارىقبالىق, بالقاشين اۋداندارىندا تەرگەۋشى بولىپ ىستەپ, تەمىردەي ءتارتىپتىڭ قىراعى كۇزەتشىسى بولا ءبىلدى. «1941-1945 جىلدارعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» جانە باسقا دا كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى.
بۇلار مەنىڭ كوزىم كورىپ, ەسىمدەرىن كوڭىلىمە تۇيگەندەرىم عانا. ال تاريح بەتتەرىندە ورىن الماعانى قانشاما... وسىنداي باتىر قىزدارىمىزدىڭ ەرلىكتەرى, ءومىرى تۋرالى فيلمدەر ءتۇسىرىپ, كىتاپتار دا جازىپ, ولار تۋرالى ماڭگى ءىز قالدىرا الامىز. ول كۇندەردىڭ تاريحى وشپەيدى دەپ قانشا ايتساق تا, جىلدار وتە كەيبىر جايتتەردىڭ كومەسكى تارتىپ, كوزگە تۇسپەگەن سوڭ كوڭىلدەن كەتپەۋىنە مۇمكىندىك جاساۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ەشكىم دە, ەش نارسە دە ۇمىتىلمايدى.
ساۋلە ايتپاەۆا,
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەت ءتورايىمى, 3-ءشى دارەجەلى مەملەكەتتىك ادىلەت كەڭەسشىسى.