سوعىس ءبىزدى ەرتە ەسەيتتى
– دەيدى رەسەي استاناسىنداعى مايدانداس دوسىنا اسىققان قارت جاۋىنگەر
– بۇل مەنىڭ كوپ جىلدان بەرگى ارمانىم ەدى, – دەيدى قارت مايدانگەر ميحايل ۆاسيلەۆيچ. – 70 جىلدان كەيىن ماسكەۋدە پارادتا جولىعامىز دەپ كىم ويلاعان. سوعىستاعى دوستىقتىڭ ءجونى ءبىر بولەك. مايدانداس دوستى كورۋ, كەزدەسۋ ساتتەرىن ايتىپ جەتكىزە الماسپىن. كەزدەسەرمىز دەگەن ۇلكەن ۇمىتپەن بارا جاتىرمىن عوي ەندى. ال ەڭ باستىسى – جەڭىس پارادىنا قازاقستاننان باراتىن 6 مايدانگەردىڭ قاتارىندا بولعانىما قۋانامىن. بۇل – بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ءبىز قاتارلاستار جەڭىس كۇنىنە قاشان جەتەمىز دەگەن ارمانمەن سوعىستا قىرشىن كەتتى. كوزگە جاس كەلەدى. «ماسكەۋگە باراسىز با؟» – دەگەندە ەش ويلانباستان بىردەن كەلىسىم بەردىم. بۇل كۇن ءبىزدىڭ بۇكىل تاعدىرىمىزدى باقىتتى ەتكەن جەڭىس كۇنى عوي. بۇكىل كەڭەس حالقى اڭساعان كۇن. ءوزىڭنىڭ دە اتالارىڭ سوعىسقا قاتىسقان شىعار. جاس كۇندەردى كوز الدىما ەلەستەتىپ, ءبىرتۇرلى تولقىپ, قارت ادامنىڭ دەنساۋلىعى دا قۇبىلمالى عوي, جولعا شىققانشا قاراداي اسىعىپ, قاتتى قوبالجيدى ەكەنسىڭ.
بۇل كۇندەرى 92 جاستاعى ميحايل سمولەنكوۆتىڭ دەنساۋلىعى جاقسى, كوڭىل-كۇيى كوتەرىڭكى, ماسكەۋگە جەڭىس پارادىنا قاتىساسىز دەگەن جىلى, جارقىن سوزدەر, وسى كۇندى كورە الماي كەتكەن قارۋلاس دوستارىنىڭ رۋحى دەمەپ, ودان ارمەن كۇش-جىگەر بەرگەندەي. سمولەنكوۆ ايتقانداي, ءوزىڭنىڭ دە اتالارىڭ سوعىسقا قاتىسقان شىعار دەمەكشى, شەشەمىزدىڭ ايتۋىنشا قايىناعالارى فايزىراحمەن, فايزوللا, اعالارى بوجەيحان, جانىمحان دا سولاي جاس كۇندەرىندە مايدانعا كەتىپتى. الدىڭعى ەكى اتامىز ەلگە كەلىپ, قىزمەت جاسادى, ۇرپاق ءوسىردى. ال بوجەيحان مەن جانىمحان اتالارىمىز سوعىستان كەيىن ءبىرى ودەسسادا, ءبىرى ۆوتكينسكىدە ۇيلەنىپ تۇرىپ قالدى. تۋعان جەرلەرى عوي, اۋىلعا ەكەۋى دە ءجيى كەلىپ ءجۇردى. وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن تاراعان ۇل-قىزدارىمەن, تۋىستارىمىزبەن ارالاسىپ تۇرامىز. كەيىن جۇمىستان قول بوساعان كەزدە جاتقان جەرلەرىنە تاعزىم ەتىپ بارىپ قايتساق, جازساق دەگەن وي بار.
ءسويتىپ, پولكوۆنيك شەنى بار سمولەنكوۆ جەرگىلىكتى جەردەن باراتىن مەديتسينا قىزمەتكەرىمەن بىرگە جولعا شىقتى. ارداگەر سوعىس جىلدارىنىڭ ەستەلىكتەرى ەشقاشان كۇڭگىرت تارتپايدى, مايدان دالاسى بوتقاسىنىڭ دامىنە دەيىن تامسانتىپ, سوعىس اندەرىنىڭ اۋەندەرى وياتاتىنداي ما, كەرىسىنشە, كينو سياقتى كوز الدىڭنان كۇندە ەلەس بەرىپ ءوتىپ جاتاتىنىن ايتادى. سول كەزدەگى بارلىق كەڭەس جاستارى سەكىلدى ميحايل ۆاسيلەۆيچتىڭ دە ءومىرىنىڭ بالالىق, جاستىق شاعىنىڭ ولاردان ەش ايىرماسى جوق. تاتارستاندا تۋىپ-ءوستى. وقىدى, ءبىلىم الدى, ەرجەتتى دەگەندەي. وتكەندى ەسكە الۋ وڭاي ەمەس. سونداۋ 1941 جىلى 21 ماۋسىمدا ميحايل سمولەنكوۆ مەكتەپ بىتىرگەنى تۋرالى اتتەستات الادى.تۇنىمەن كلاستاستارىمەن وقۋ بىتىرۋشىلەر ءداستۇرى بويىنشا قالالىق باقتا الاڭسىز قىدىرىپ ويناپ كۇلەدى. ال تاڭەرتەڭ «سوعىس! سوعىس باستالدى!» – دەگەن سۋىق حاباردان شوشىپ ويانادى.
ارادا ءۇش اپتا وتكەندە اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى.
– اسكەر جولى باستالدى. بوزبالا كەزىمىز عوي. سوعىس, قارۋ اسىنۋ دەگەندى قايدان بىلدىك. بىراق, ءبىزدىڭ ويىمىزدا, سانامىزدا وتان قورعاۋ ماقساتى تۇردى. ەل شەتىنە جاۋ ءتيدى دەپ بارلىعى مايدان ءۇشىن, جەڭىس ءۇشىن جاپپاي اتتانىپ جاتتى. سوعىس ءبىزدى ەرتە ەسەيتىپ جىبەردى. ءبىر-اق كۇندە ەس جيدىق. بىزدەر جاز بويى كيەۆتەگى ارتيللەريالىق ۋچيليششەدە وقىدىق. ال قاراشا ايىنىڭ 6-سى – مەرەكە كۇنىنىڭ الدىندا اسكەري ەشەلونمەن سەرجانت سمولەنكوۆ سوعىسقا اتتاندى, – دەپ ەسكە الادى مايدانگەر.
بىراق, اسكەري ەشەلون دىتتەگەن جەرىنە جەتە الماي قالادى. جاۋ ۇشاقتارى اۋەدەن ەشەلوندى اتقىلاي باستايدى. مەكتەپ بىتىرگەن بوزبالانىڭ مايدان جولى, سوعىس ءورتىن كورگەن جولى وسىلاي باستالادى. سودان ءۇش كۇننەن سوڭ بارىپ, نەمىستەرگە سوققى بەرگەن العاشقى شابۋىلدارعا قاتىسادى.
– ءتۇن قاراڭعىسىندا جاياۋ اسكەرلەرمەن ءبىر قاتاردا ارتيللەريستەر, بىزدەردە جاۋمەن شايقاستىق. ارتيللەرياسىز سوعىس سوعىس پا؟–دەپ ءسال ويلانىپ قالدى مايدانگەر. – مايدان جولى قىسى-جازى جالعاستى, اينالاڭ بولسا ءبىر بىتپەيتىندەي كورىنەتىن ۇرىستار. ءسويتىپ, ارتيللەريست سمولەنكوۆ اعا لەيتەنانت اتانىپ, لەنينگرادقا جىبەرىلەدى.
– لەنينگرادقا جىبەرىلگەنىم, تاعى دا وقۋ كەرەك بولدى. قىزىل ارميانىڭ جوعارى ارتيللەريا مەكتەبىندە وقىتتى, – دەپ اڭىمەسىن جالعاستىردى مايدانگەر.
اربىر داتا, ءاربىر كۇندى ۇمىتپاي ەسىندە ساقتاعان مايدانگەردىڭ اڭگىمەسىنە تاڭعالاسىڭ. سودان 30 ءساۋىر, 1945 جىلى سمولەنكوۆ تانكىگە قارسى بريگادا قۇرامىندا ۋسسۋريسكىدەن ءبىر-اق شىعادى. ساناۋلى كۇندەردەن سوڭ سوعىس تا بىتەدى.
– بىراق, كارەل مايدانىندا ۆزۆود كومانديرىنىڭ كومەكشىسى, باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, باتارەيا كومانديرى بولعان سمولەنكوۆ ءۇشىن سوعىس ءارى قاراي جالعاستى عوي. كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى كيريلل مەرەتسكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قيىر شىعىس مايدانىنداعى ۇرىستار كۇتىپ تۇردى. جاپون ميليتاريستەرىمەن مانچجۋريادا سوعىستىق. جاپوندارمەن كاپيتۋلياتسيا تۋرالى اكت 2 قىركۇيەك 1945 جىلى قول قويىلدى, دەدى – ميحايل ۆاسيلەۆيچ.
كەۋدەسىندە 4 «قىزىل جۇلدىز» وردەنى, ءى دارەجەلى ۇلى وتان سوعىسى» وردەنى, «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدەرى, بار ميحايل ۆاسيلەۆيچ 1961 جىلعا دەيىن اسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتىپتى.
– پاۆلودارعا قالاي كەلدىڭىز دەيسىز بە؟ – دەپ قارت مايدانگەر وزىمە سۇراۋلى جۇزبەن قارادى. – تاعدىر. سوعىس بىرەۋلەردى قوستى, بىرەۋلەردى اجىراتتى, كورسەتپەگەنى جوق قوي. ارامىزدا ءالى كوز جاستارى قۇرعاماعان قانشاما تاعدىرلار ءجۇر. مەن قيىر شىعىستا جۇرگەندە انتونينا نيكولاەۆنامەن تانىستىم. سوعىستان كەيىن پاۆلودارعا كەلدىك. ءۇش بالا وسىردىك, نەمەرەلەر, شوبەرەلەر ومىرگە كەلدى, ولاردىڭ ومىرىنە, بولاشاقتارىنا تەك تىنىشتىق تىلەيمىز, – دەدى سمولەنكوۆ بىزبەن قوشتاساردا.
ءوزى ايتقانداي, سوعىستان كەيىنگى بەيبىت ومىردە ەنەرگەتيك سمولەنكوۆ بولىپ 30 جىلداي ۋاقىت پاۆلودارداعى تەتس-2 – جىلۋ ورتالىعىندا ەڭبەك ەتىپتى. 1980 جىلى «پاۆلودار ەنەرگوجۇيەلەرىنىڭ ارداگەرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق تا بەرىلىپتى.
– ميحايل ۆاسيلەۆيچ ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ, ەنەرگەتيكتەردىڭ قۇرمەتتى قوناعى. ءاردايىم سوعىس ارداگەرلەرىنە ءىلتيپات جاسايمىز. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەنەرگەتيك-ارداگەرىمىزدىڭ ماسكەۋگە پارادقا باراتىنىنا ماقتانامىز. جەڭىس جولى ءساتتى ساپار بولسىن! ءبىز مايدانگەردى امان-ساۋلىقپەن كۇتىپ الايىق, – دەيدى جىلۋ ورتالىعى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ باستىعى اسقار شومشەكوۆ.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار.