قوعام جانە كەز كەلگەن سالا مادەنيەتپەن ساباقتاسىپ جاتادى. ياعني, ادامزات ومىرىندە مادەنيەت سالاسىنىڭ ورنى ەرەكشە. سودان بولار ءار ەل, ءار ءوڭىر كوبىنە الەمگە مادەنيەتى مەن ونەرى ارقىلى تانىلادى. «ونەر ۇلى بولماي, ۇلت ۇلى بولمايدى» دەگەن وسى, مىنە! ەندەشە, مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنىڭ ايماقتاعى تىنىس-تىرشىلىگى قانداي؟ ءبىزدىڭ جامبىل وبلىستىق مادەنيەت, مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى دۇيسەنالى بىقىباەۆپەن اڭگىمەمىز وسى توڭىرەكتە ءوربىدى.
– مادەنيەت – ادامزاتتىڭ رۋحاني-ەستەتيكالىق ورىستەۋىنە ۇزدىكسىز قىزمەت ەتەدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن دۇيسەنالى بىقىباەۆ. – جاسىراتىنى جوق, مادەنيەت پەن ونەر تابىستى سالا بولماعاندىقتان قاشاندا بيلىكتىڭ, باسشىلىقتىڭ قامقورلىعىنسىز ءتيىستى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە المايتىنى بەلگىلى. وسىعان وراي ءبىزدىڭ ايماقتا بۇل سالا جان-جاقتى قولداۋ تاۋىپ وتىر. جۇمىستىڭ العا باسۋى ءبىر تاراپتان قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىن بولسا, جامبىل وبلىسىندا بۇل سالاعا بولىنەتىن قارجى جىلدان-جىلعا ءوسۋ ۇستىندە. وتكەن جىلى مادەنيەت سالاسىن دامىتۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 3 ملرد. 220 ملن. 900 مىڭ تەڭگە قارالسا, بيىل ونىڭ كولەمى 5 ملرد. 250,8 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. سونىڭ ارقاسىندا وبلىستاعى مادەنيەت وشاقتارىنىڭ جاعدايى ايتارلىقتاي جاقساردى. «جۇمىسپەن قامتۋ-2020 جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا سوڭعى 4 جىلدا 1 ملرد. 765,7 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, 110 نىساندا كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, مۇنداي اۋقىمدى ءىس بۇعان دەيىن بولعان ەمەس. ەسىگى جابىلىپ قالعان كلۋب, كىتاپحانا, مادەنيەت ۇيلەرىنە جان كىرگىزىپ, قايتا تۇلەتتى.
– يۋنەسكو-نىڭ «بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرا» تىزبەسىنە ەنگىزىلگەن 33 ەلەمەنتتىڭ قاتارىنا قازاقستاننان ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان 8 نىسان قوسىلعانىن بىلەمىز...
– سول سەگىز نىساننىڭ بەسەۋى ءبىزدىڭ وبلىستىڭ ۇلەسىندە. ولار اقتوبە (بالاساعۇن), ورنەك, قۇلان, قوستوبە قالاشىقتارى جانە اقىرتاس كەشەنى. ەندى اتالعان تىزبەگە بۇگىندە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان «ەجەلگى تاراز» قالاشىعىن ۇسىنۋعا قۇجاتتار رەسىمدەلۋدە. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا تاراز قالاسى مەن 10 اۋداننىڭ «تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جيناعى» جارىق كوردى. تاراز توپىراعى ەجەلدەن تاريحقا تۇنعان ولكە. تاسىن تۇرتسەڭ تاريحى توگىلىپ تۇسەتىن تاراز دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى. ال بەس ەسكەرتكىشتىڭ يۋنەسكو تىزىمىنە الىنۋى ۇلكەن وقيعا. وسى تاراپتا, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاراپىنان ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى بىرقاتار تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە رەستاۆراتسيالاۋ جانە كونسەرۆاتسيالاۋ جۇمىستارىنا قارجى بولىنۋدە.
– جالپى, مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ كاسىبي دامۋى مەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ بارىسى, ونىڭ ىشىندە تەاترلاردىڭ, تەاترعا كەلەتىن كورەرمەندەردىڭ دەڭگەيى قانداي؟
– وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆتىڭ مادەنيەتكە, ونەرگە قامقورلىعى ونەر ۇجىمدارى مەن جەكەلەگەن ونەرپازدارعا ۇلكەن شىعارماشىلىق سەرپىن بەرگەنى انىق. سوڭعى كەزدەردەگى ءتۇرلى مادەنيەت, ونەر مەكەمەلەرىندەگى قول جەتكەن شىعارماشىلىق جەتىستىكتەر سونىڭ بىردەن-ءبىر ايعاعى. بيىل وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا بىرنەشە كۇردەلى شىعارمالار ساحنالاندى. الەم مويىنداعان ۇلى دراماتۋرگ ۋ.شەكسپيردىڭ «وتەللو» تراگەدياسىنان باستاپ, قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگى», بۇگىندە وزگە ەلدەردى, ونىڭ ىشىندە ەۋروپانىڭ تەاترلارىن مويىنداتا باستاعان د.يسابەكوۆ سياقتى دراماتۋرگتەرىمىزدىڭ شىعارمالارى وتە ءساتتى قويىلدى. قازىر كوپ جىلداردان بەرى جوندەۋدەن وتپەگەن وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋ ۇستىندە. مۇنداي جۇمىس سوڭعى 20 جىل شاماسىندا العاش رەت جاسالىپ وتىر. بۇگىندە, وبلىسىمىزداعى ونەردىڭ قارا شاڭىراعى اتانعان اتا تەاتر اۋداندارداعى حالىق تەاترلارىن قولداۋ ماقساتىندا وبلىستىق «تەاتر KZ» فەستيۆالىن وتكىزۋگە اتسالىسىپ كەلەدى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جەرلەسىمىز تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆقا ارنالعان «تۇڭعىشباي ءال-تارازي تارازعا شاقىرادى!» اتتى اكتەر ونەرىنە ارنالعان تەاتر فەستيۆالى دە جوعارى دارەجەدە ۇيىمداستىرىلىپ ءجۇر. ول العاشقى جىلى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتسە, وتكەن جىلى حالىقارالىق دارەجەدە ۇيىمداستىرىلدى. سونىمەن قاتار, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى اياسىندا وبلىس اۋداندارىندا, الماتى قالاسىندا, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا جامبىل وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ ۇجىمى «تارازىم – التىن بەسىگىم!» اتتى كونتسەرتتىك باعدارلاماسىمەن گاسترولدىك كونتسەرتتەر ۇيىمداستىردى. سونداي-اق, حالىقارالىق «قاراتاۋ سارىنى» اتتى ءداستۇرلى مۋزىكا فەستيۆالى جىلما-جىل ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى.
– قازاق حاندىعى وسىدان 550 جىل بۇرىن شۋ وڭىرىندە قۇرىلعاندىعىن تاريحشىلار دالەلدەپ بەردى. ال, مەرەيتوي سول تاريحي ايماقتا ەمەس, تاراز قالاسىندا وتەتىن بولىپ شەشىلدى...
– راس, شىن مانىندە قازاق حاندىعىنىڭ تۋى شۋ وڭىرىندەگى قوزىباسى جەرىندە كوتەرىلدى. بۇنىڭ ءوزى قازاق حالقىنىڭ تاريحى سول كەزدەن باستالادى دەگەن ءسوز ەمەس. ءبىزدىڭ ەتنوس رەتىندەگى, ۇلت رەتىندەگى تاريحىمىز تىم الىستان باستاۋ الادى. ول م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريحي راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» اتتى دۇنيەلەرىندە ايتىلادى. سونداي-اق, باتىس, شىعىس تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە دە كوپتەپ كەزدەسەدى. ال, تويدىڭ تاراز قالاسىندا وتۋىنە كەلسەك, تاراز تاريحي قالا رەتىندە كوپتەگەن ەلدەرگە بەلگىلى. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان تارازدى كورسەك دەپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. تاعى ءبىر ماڭىزى – توي ءبىر-ەكى كۇندە دۋىلداپ وتە شىعادى. ونىڭ تاريحتا قالار ورنى, سيپاتى, ءىزى بولۋ كەرەك. جوعارىدا ايتقانداي قالادا بىرنەشە نىسان بوي كوتەرمەك. اتاپ ايتساق, «ەجەلگى تاراز» مۋزەيى, اشىق اسپان استى مۇراجايى, «قازاق حاندىعى» مونۋمەنتى, قورعان دۋالدار, شىعىس-باتىس قاقپاسى, دوستىق ءۇيى سەكىلدى جاڭا نىساندار رەسپۋبليكادان قاراجات ءبولىنىپ, سوعىلىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە, ءبىرنەشە نىسانعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
– كىتاپ – تالاي بۋىن ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن قۇرال. عاسىرلاردان عاسىرلارعا سارقىلماي كەلە جاتقان قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى دە وسى كىتاپ. وبلىسىمىزدا كىتاپحانا سالاسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى قانداي؟
– مادەني, رۋحاني, اقپاراتتىق ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى بولىپ سانالاتىن كىتاپحانا زامان تالابىنا ساي قىزمەت كورسەتۋگە ءتيىس. كىتاپسۇيەر قاۋىمعا بەلگىلىسى, بۇگىندە قالا كىتاپحانالارى بۇل تالاپتىڭ بارلىق دەڭگەيىندە قىزمەت كورسەتۋگە قول جەتكىزگەن. ال بۇگىنگى جۇمىس, اۋىل-اۋداندارداعى كىتاپحانالاردىڭ جۇمىسىن وسى تالاپقا نەگىزدەۋ. وسى ماقساتتا, تالاس اۋدانىندا اقكول, جامبىل اۋدانىندا ايشا-ءبيبى, سارىسۋ اۋدانىندا ساۋداكەنت, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىندا قاراقىستاق اۋىلدىق كىتاپحانالارى ۇلگىلى (مودەلدىك) كىتاپحانا اتاعىنا يە بولىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس قىزمەت كورسەتۋدە. وسى جىلدىڭ وزىندە, وبلىسىمىزدا 147 ميلليون 884 مىڭ تەڭگەگە كىتاپ قورى تولىقتىرىلدى. وقىرماندى الەم ادەبيەتى, قازاق قالامگەرلەرى شىعارمالارىمەن ۇنەمى تابىستىرىپ وتىرۋمەن قاتار, ءوز وڭىرىمىزدە تۇرىپ جاتقان اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ دا تۋىندىلارى ءار كەز نازاردا. ولارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ-عىلىمي كىتاپحاناسىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى ەسەبىنەن 24 304 800 تەڭگەگە 7570 دانا كىتاپ ساتىپ الىندى.
– وتكەن كۇننىڭ ءبارى تاريح. تاريحتى ءبىلۋ كەرەك. كەشەگى وتكەن تاريحىمىزدى بولاشاق ۇرپاققا قاز-قالپىندا جەتكىزەتىن مۇراعاتتىڭ قىزمەتى قالاي؟
– جامبىل وبلىسىنىڭ وتكەن تاريحى جونىندەگى سان مىڭداعان دەرەكتەر مەن ناقتى قۇجاتتار وبلىسىمىزداعى مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردا ساقتالاتىنى بەلگىلى. مۇنداعى مول تاريحي قۇجاتتار قورى ولكەمىزدىڭ شەجىرەسى مەن التىن قورى. ارينە, قاراپايىم حالىق وزگە مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى سياقتى ەلدىڭ الدىندا جۇرمەگەن سوڭ بۇل مەكەمەنىڭ قىزمەتىن اسا بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. الايدا, كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن مۇراعات مەكەمەلەرىنىڭ ورنى ەرەكشە. اعىمداعى جىلى وبلىستىق مۇراعات مەكەمەلەرىندە 886 مەكەمە تولىقتىرۋ كوزدەرى بولىپ تىركەلىپ, 4982 قوردا 854986 ساقتاۋ بىرلىگى جيناقتالدى. مۇراعات قۇجاتتارى نەگىزىندە 2014 جىلى الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق سيپاتتاعى سۇرانىستار بويىنشا 15241 مۇراعاتتىق انىقتاما بەرىلدى جانە ەلەكتروندىق 100 سۇرانىس قاناعاتتاندىرىلدى. بارلىق مۇراعات مەكەمەلەرى بويىنشا 23355 ساقتاۋ بىرلىگىنىڭ 1436456 پاراعى ساندى-ەلەكتروندىق تۇرگە كوشىرىلدى. وبلىستىق مۇراعاتتاردا اقىن, جازۋشىلار, عالىمدار, عىلىم دوكتورلارى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ 2546 جەكە تەكتىك قۇجاتتارى ساقتاۋلى.
مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسىن الداعى ۋاقىتتا قالاي جانداندىرۋىمىز كەرەك, بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتى بابالار داستۇرىندە تاربيەلەنۋىنە قالاي جول اشامىز دەگەن باعىتتا مادەنيەت جانە ونەر جاناشىرلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزىلىپ, ۇسىنىس پىكىرلەرى تىڭدالىپ, قۇرامىندا ءار سالا وكىلدەرىن قامتيتىن قوعامدىق كەڭەس قۇرىلدى. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەگەن اتالى سوزگە جۇگىنىپ, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ وبلىسىمىزدىڭ مادەنيەتىن وركەندەتۋ ماقساتىندا الداعى ۋاقىتتا اقىندار, جىرشى-تەرمەشى, قولونەرشىلەر, سۋرەتشىلەر, ءداستۇرلى انشىلەر مەكتەپتەرىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل باعىتتا ۇيىمداستىرىلاتىن جۇمىستارعا وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعى مەكەمەسى ۇيىتقى بولادى. ول ءۇشىن قازىر بۇل مەكەمەدە بارلىق جاعداي جاسالعان. جىلجىمالى LED ەكران, ساحنا, مۋزىكالىق قوندىرعى, اۆتوكولىك, مۋزىكا جازۋ ستۋدياسى الىپ بەرىلدى. سونىمەن قاتار, اۋدانداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جىل ىشىندە وتكىزىلگەن شارالاردىڭ قورىتىندىسىمەن بىرقاتار مەكەمەلەر, اۋداندار 10 ملن. تەڭگەنىڭ ماتەريالدىق زاتتارىمەن ماراپاتتالدى. بيىل 20 ملن. تەڭگەگە ءارتۇرلى جابدىقتار اپەرىلەتىن بولادى. وسىنداي يگى ىستەرىمىز ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە.
– اۋليەاتا ءوڭىرىنىڭ مۋزەيلەرى دە جادىگەرلەرگە باي بولار, ءسىرا...
– وبلىس كولەمىندە 7 مۋزەي حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. وبلىس مۋزەيلەرى قورىنداعى 93 مىڭنان اسا ەكسپوناتتاردى جىل باسىنان بەرى 7 مىڭنان اسا كەلۋشىلەر تاماشالاپ, بارلىعى 563 ەكسكۋرسيا, 166 لەكتسيا, ءتۇرلى تاقىرىپتاردا 132 كورمە ۇيىمداستىرىلدى. استانا قالاسىندا وتكەن قولونەر شەبەرلەرىنىڭ كورمەسىنە, سونداي-اق قازىرگى زامان ونەر مۋزەيىندە ل. بريۋممەردىڭ 125 جىل مەرەيتويىنا وراي مۋزەي قورىنداعى تۋىندىلارىنان ەكسپوزيتسيا, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا مۋزەي جادىگەرلەرىنەن تەاترلاندىرىلعان كورمە ۇيىمداستىرىلدى. جامبىل وبلىسىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي «تاراز-عاسىرلار كۋاسى» اتتى تاريحي كورمە جانە «سۋرەتتەر سىر شەرتەدى» اتتى فوتوكورمە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. اتالعان كورمە بيىل جالعاسىن تابۋدا. وبلىستىق مۋزەيدىڭ كورمە زالىندا تاراز قالالىق سۋرەتشىلەرىنىڭ «جامبىلىم قانداي تاماشا» اتتى رەترو كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى.
وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى كەلەسى جىلى 85 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتپەك. مەرەيتوي اياسىندا مۋزەي تاريحى جونىندە دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ, كىتاپ شىعارىلىپ, مەرەكەلىك شارانى سالتاناتتى تۇردە اتاپ ءوتۋ جوسپارلانۋدا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
تاراز.