مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XII قۇرىلتايىندا «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» تۋرالى يدەيانى جالپاق جۇرتقا جاريا ەتكەنىنە ون جىلعا جۋىقتادى. مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋدە «جەتى ولشەپ, ءبىر كەسەتىن», حالىق دانالىعىن باسشىلىققا الاتىن سۇڭعىلا ساياساتكەردىڭ بۇل باستاماسى قوعامدا ءبىرشاما «تەربەلىس» تۋعىزعانى جاسىرىن ەمەس. سەبەبى, يدەيانى ءاۋ باستا اركىم ارقالاي قابىلدادى. ەلباسىنىڭ ەشقاشان بۇرىس شەشىم قابىلدامايتىنىنا يمانى كامىل كوپشىلىك يگىلىكتى يدەيانى دەرەۋ قولدادى. ايتسە دە, ەل ىشىندە ءۇش تۇعىرلى ءتىل يدەياسى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىنە كەدەرگىسىن تيگىزبەي مە دەگەن كۇمان دا بولماي قالعان جوق. سونداعى كوپتىڭ كوكەيىنە قوناقتاعان كۇدىك تە نەگىزسىز ەمەس-ءتى. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا اۋپىرىممەن امان قالىپ, ءتاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تۇعىرىنا قايتا مىنگەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعى قالاي بولماق؟ الەمدەگى ۇلى تىلدەردىڭ ساناتىنداعى ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ, وتباسى, وشاق قاسىندا عانا قىزمەت اتقاراتىن تىلگە اينالىپ قالماي ما؟ مەملەكەت قۇراۋشى حالىقتىڭ ءتىلى جوقتىققا جۇتىلسا, ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىنىڭ تايعانى ەمەي نەمەنە؟
تۋعان تىلگە جاناشىرلىق تانىتقان جۇرتشىلىقتىڭ وسىنداي كۇدىك-كۇمانىن حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى ەلباسىمىزدىڭ: «قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى بولىپ قالمايدى. ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى, نەگىزگىسى, باستىسى, ماڭىزدىسى بولا بەرەدى», دەگەن ءسوزى سەيىلتىپ جىبەرگەنى ءالى ەسىمىزدە. «قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ونى بارلىق سالادا بەلسەندى پايدالانا وتىرىپ دامىتۋ. ءبىز ۇرپاقتارىمىزعا بابالارىمىزدىڭ سانداعان بۋىنىنىڭ تاجىريبەسىنەن ءوتىپ, ءبىزدىڭ دە ۇيلەسىمدى ۇلەسىمىزبەن تولىعا تۇسەتىن قازىرگى ءتىلدى مۇراعا قالدىرۋعا ءتيىسپىز. بۇل – ءوزىن قادىرلەيتىن ءاربىر ادام دەربەس شەشۋگە ءتيىس مىندەت. مەملەكەت ءوز تاراپىنان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ پوزيتسياسىن نىعايتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. قازاق ءتىلىن كەڭىنەن قولدانۋ جونىندەگى كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. ءتىل تۋرالى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ساياسات ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى ودان ءارى ۇيىستىرا تۇسەتىن باستى فاكتور بولۋعا ءتيىس. ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تاباندىلىقپەن جالعاستىرا بەرەمىز. كەز كەلگەن ءتىل وزگە تىلمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسكەندە عانا ءوسىپ, وركەن جاياتىنىن ءاردايىم ەستە ساقتاعان ءجون», دەگەن ەدى ەلباسى «قازاقستان-2050: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا. بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن بىرەۋ-اق: قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە ەڭ ءبىرىنشى ورىندا دامىپ-وركەندەي بەرەدى. ياعني, مەملەكەتتىك ءتىل اعىلشىن مەن ورىس ءتىلىن ءوزىنىڭ كولەڭكەسىندە ۇستاپ, ىعىنا ىعىستىرىپ, ءۇش تۇعىردىڭ ەڭ ۇستىندە تۇرادى.
ءسوزى مەن ءىسى ءبىر جەردەن تابىلاتىن ەلباسى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەڭ باستى جاناشىرى ەكەنىن ۇنەمى دالەلدەپ كەلەدى. «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» ساياساتى الەمدەگى دامىعان وركەنيەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات ەتكەن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭسەلى ەرتەڭى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەنى ەسكەرىلە وتىرىپ, بۇگىندە ءۇش ءتىلدىڭ ىشىندە قازاق تىلىنە ايرىقشا باسىمدىق بەرىلۋدە. دەسەك تە, ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىنىڭ سارا جولى ۇلتىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ۇنەمى ارتتىرىپ وتىراتىنىن باستى نازاردا ۇستاعان ءجون.
ەلباسى 2007 جىلعى جولداۋىندا تىلدەردىڭ ءۇش تۇعىرلىلىعى اتتى مادەني جوبانى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرۋدى ۇسىنعانى ءمالىم. ونىڭ باستى مۇراتى – قازاقستاندى بۇكىل الەم حالقى ءۇش ءتىلدى بىردەي پايدالاناتىن جوعارى ءبىلىمدى مەملەكەت رەتىندە تانۋى ءتيىس. قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى – ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى – جاھاندىق ەكونوميكاعا ويداعىداي كىرىگۋ ءتىلى. دەمەك, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتا وتىرىپ, ورىس تىلىنە قولداۋ كورسەتەمىز, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنەمىز. جەدەل قارقىنمەن دامىپ-وزگەرىپ جاتقان بۇگىنگى زاماندا, ءتىلدىڭ ۇشتۇعىرلىلىعى ساياساتى جاھاندانۋ تالاپتارىنا توتەپ بەرۋدى مىندەتتەيدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى ءۇشتۇعىرلى ءتىل – قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋىنىڭ كەپىلى ءارى مۇمكىندىگى.
قازىرگى ۋاقىتتا «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» يدەياسى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە زور قارقىنمەن ەنە باستادى. ويتكەنى, كۇن سايىن, ساعات, ءسات سايىن وزگەرىپ وتىرعان زاماننىڭ تالابى وسى. ىزگى ماقساتتى بەتكە ۇستاعان يگى ىسكە شىمكەنت قالاسى حيميا-بيولوگيا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى دە وزىندىك ۇلەسىن قوسۋدا. ءوز قىزمەتى اياسىندا ۇزدىك قازاقستاندىق داستۇرلەردى, حالىقارالىق تاجىريبەنى ۇيلەستىرەتىن مەكتەپتە جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق, كوپتىلدىلىك جۇيەسىنىڭ مودەلىن ازىرلەۋ مەن ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋ ميسسياسى باسشىلىققا الىنعان. ەگەمەن ەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ورگە سۇيرەپ, الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە جەتەلەۋدە كوشباسشىلىق جاساپ كەلە جاتقان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندە تىلدەردىڭ ۇشتۇعىرلىلىعى ساياساتى جوعارى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
«ءۇش تۇعىرلى ءتىل» يدەياسى بويىنشا مەكتەبىمىزدىڭ وزىندىك تاجىريبەسى بار. مۇنداعى ءاربىر وقۋشى مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن, رەسمي تىلدە اۋىزشا جانە جازباشا ەركىن قارىم-قاتىناس جاساۋعا قابىلەتتى. اتالعان يدەيانىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى – اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ دەسەك, بۇگىندە مەكتەپ وقۋشىلارى اعىلشىن ءتىلىن ەركىن يگەرۋگە قول جەتكىزىپ وتىر. مەكتەپتەگى تىلدىك ورتا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءۇش تىلگە بىردەي جۇيرىك بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدە. بۇل رەتتە, ءسوز جوق, مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى ءبىرىنشى ورىندا تۇرعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسىنە جاساپ جاتقان قىلاۋسىز قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن وقۋشىلارىمىز ۋاقىت-ۋاقىتىمەن الەمنىڭ بىرنەشە مەملەكەتتەرىنە ساپار شەگىپ جاتادى. ولاردىڭ قاي ەلگە بارماسىن, جاھاندىق ەكونوميكاعا كىرىگۋ ءتىلى – اعىلشىن تىلىندە ەمىن-ەركىن قارىم-قاتىناس جاساۋعا توسەلگەندىگىن بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇل دەگەن ءسوز – «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» ساياساتىنىڭ مەكتەبىمىزدە جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن ايقىن تانىتسا كەرەك. ءبىلىمپاز جاستارىمىز ەلباسى ساياساتىن بارىنشا قولدايدى. مۇنىڭ ءوزى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىندە ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر.
«ءبىز ەل يەسى رەتىندە بيىك بولا ءبىلسەك, وزگەلەرگە سىيلى بولامىز», دەيدى ەلباسى. زياتكەر ۇرپاق – زياتكەر ۇلتتىڭ نەگىزى. ال ۇكىلى ءۇمىت ارتاتىن جاستارىمىز ەل يەسى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى قاستەر تۇتىپ, ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە ورىس ءتىلىن جەتىك يگەرىپ, اعىلشىن تىلىندە وي-پىكىرىن ەركىن ورىستەتە السا, يگىلىكتى يدەيانىڭ ورىندالعانى. دەمەك, ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتى ءوز جەمىسىن بەرە باستادى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
قارلىعاش تاسقىنباەۆا,
شىمكەنت قالاسى حيميا-بيولوگيا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ قازاق ءتىلى
ادىستەمەلىك بىرلەستىگى جەتەكشىسى.
سۋرەت: http://alashainasy.kz/