اقتاۋ قالاسىندا ورنالاسقان «كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى قاداعالاۋسىز, پاناسىز قالعان جانە اتا-اناسىنىڭ نەمەسە وزگە دە زاڭدى وكىلدەرىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. ورتالىقتاعى وسى قىزمەت بارىسى, بالالارمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇقىقتىق-تاربيەلىك جۇمىستار جونىندە مەكەمە باسشىسى گاۋحار بەگەشپەن تىلدەسكەن ەدىك.
– گاۋحار ساناققىزى, ءسىز باسقارىپ وتىرعان ورتالىقتىڭ بەس جىلدىڭ ۇستىندە تاريحى بار ەكەندىگىن بىلەمىز. ماقساتى مەن مىندەتتەرى دە بەلگىلى. ايتسە دە, وسى باعىتتا اڭگىمە وربىتسەڭىز.
– ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ «كامەلەتكە تولماعانداردىڭ بەيىمدەۋ ورتالىقتارىندا كامەلەتكە تولماعانداردى ۇستاۋ قاعيدالارىن» باسشىلىققا الاتىن مەكەمەمىز اتا-اناسى مەن زاڭدى وكىلدەرىنىڭ تاراپىنان قاداعالاۋسىز قالعان, سونىمەن قاتار, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ءۇش پەن ون سەگىز جاس ارالىعىنداعى كامەلەتكە تولماعانداردى ءبىر ايدان باستاپ 3 ايعا دەيىنگى مەرزىمدە قابىلداۋدى, ولاردىڭ اتا-انالارى انىقتالعانعا دەيىن ۋاقىتشا كۇتىپ-باعۋدى, ومىرگە بەيىمدەۋدى جانە بۇدان ءارى قاراي ورنالاستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. جۇمىس بارىسىندا ءبىز بالانىڭ جان-جاقتى تۇلعالىق جانە تولىق دارەجەدە دامۋىنا جاعداي جاساي وتىرىپ, وتباسىمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى ومىرگە بەيىمدەۋ ءۇشىن وقۋ-تاربيەلىك ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاي وتىرىپ, پەداگوگيكالىق-الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق كومەك بەرۋ, رۋحاني جان-دۇنيەسىن بايىتۋ مىندەتىمەن شۇعىلدانامىز. ورتالىققا ورنالاستىرىلعان كامەلەتكە تولماعاندار جاسىنا جانە جىنىسىنا قاراي مەكتەپكە دەيىنگى توپتار جانە مەكتەپ جاسىنداعى توپتار بولىپ بولىنەدى دە, ونىڭ ىشىندە ۇلدارى, قىزدارى بولەك-بولەك ورنالاستىرىلادى.
– بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا, تاربيەلىك قالىبىنا اسەر ەتۋ ءۇشىن قىزمەتتى قالاي ۇيلەستىرىپ كەلەسىزدەر؟
– ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنا ەنگىزىلگەن تارماقتار بويىنشا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ورتالىقتا «وتباسىن قولداۋ قىزمەتى» توبى قۇرىلىپ جۇمىس اتقارۋدا. قۇرامىندا تاربيەشىلەر, پسيحولوگ, الەۋمەتتىك پەداگوگتار, مەيىربيكەلەر بىرىگىپ جۇمىس اتقارادى. «وتباسىن قولداۋ قىزمەتىنىڭ» نەگىزگى ماقساتى ومىردە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان كامەلەتكە تولماعاندارعا جانە وتباسىنا وسى جاعدايدان شىعۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ, وتباسىنان الىستاعان جاسوسپىرىمدەردى وتباسىنا ورالتۋ ماقساتىندا بارىنشا اتا-انا مەن جاسوسپىرىمدەردى جاقىنداستىرۋعا تىرىسۋ. اتا-اناسىمەن جانە جاسوسپىرىممەن جەكە سويلەسىپ, اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردى قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسامىز, كەي جاعدايلاردا اكە-شەشەلەرىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, كەي جاعدايلاردا كەزدەسىپ ءجاسوسپىرىمنىڭ ورتالىقتاعى ءجۇرىس-تۇرىسىنان حاباردار ەتىپ وتىرامىز. سونداي-اق, كۇنىنە جاسوسپىرىممەن سويلەسىپ اقىل-كەڭەستەر ايتىپ, ولاردىڭ ومىرگە, اتا-اناسىنا, وتباسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن وياتۋعا كۇش سالامىز.
الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن, ياعني مۇگەدەك, كوپ بالالى, از قامتىلعان جانە جايسىز وتباسىلارعا, داعدارىستى جانە باسقانى باسىنان كەشىرگەن, كومەك سۇراپ كەلگەن اتا-انالارعا كومەك كورسەتۋ دە نازارىمىزدا. ءسويتىپ, تاربيەلەنۋشىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن زەرتتەپ, داۋ-دامايلىق جاعدايلاردى, تارتىپتەگى اۋىتقۋلاردى انىقتاپ, ۋاقىتىندا الەۋمەتتىك كومەك جانە قولداۋ كورسەتۋدى كۇن تارتىبىنە قويدىق. ورتالىقتا كامەلەتكە تولماعاندارمەن كاسىپتىك-ەڭبەك, وقۋ-تانىمدىق, ساۋىقتىرۋ, دەنە-شىنىقتىرۋ باعىتتارىندا جۇمىستار جاسالۋدا. تاربيەلەنۋشىلەردىڭ وي-ءورىسىن, مادەنيەتىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا اقتاۋ قالاسىنداعى كينوتەاتر, قۋىرشاق جانە دراما تەاترمەن, وبلىستىق مۇراجاي سىندى مادەني وشاقتارمەن بايلانىس جاساپ, دەمەۋشىلىك تۇرىندە قويىلىمداردىڭ كورسەتىلۋىنە كەلىسىمشارتتار جاسالدى. ورتالىقتا جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالاۋ ءۇشىن ارنايى دارىگەرلىك پۋنكت جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق, ولاردىڭ دەنساۋلىعىمەن بىرگە تازالىعىنا, قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا دا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. تاربيەلەنۋشىلەردى ەڭبەككە باۋلۋ باعىتىندا تاربيەلىك شارالار جاسالۋدا.
– ورتالىق تابالدىرىعىنان اتتايتىن جاسوسپىرىمدەر سانى قانشالىقتى اۋىتقۋشىلىققا يە؟
– ءبىز ۇنەمى قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلارعا, وقۋ ورىندارىنا, بالالار ۇيىنە, بالالار اۋىلىنا جانە باسپاناسىنا بارىپ كەزدەسۋلەر وتكىزىپ وتىرامىز. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2012 جىلى 175 وتباسىعا, 186 كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمگە كەڭەستەر بەرىلدى. 26 وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قۇجاتتارىن جەتىلدىرىپ بەرۋگە, جاڭا قۇجاتتار دايىنداۋعا كومەك كورسەتىلدى. ال 2013 جىلى جالپى 191 ءجاسوسپىرىم ورنالاسىپ, ولاردىڭ وتباسىمەن, اتا-اناسىمەن وتباسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردىڭ بارىنشا شەشىلۋىنە, وتباسىنا ورالۋىنا كومەك كورسەتىلدى, 180 ءجاسوسپىرىمنىڭ اتا-انالارىنا اقىل كەڭەستەر بەرىلىپ, جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە ولار وتباسىنا ورالدى. وتكەن جىلى ورتالىققا 182 ءجاسوسپىرىم ورنالاستى. 158 ءجاسوسپىرىم تۇنگى مەزگىلدە جۇرگەندىگى, بىرقاتارى زاڭدى وكىلىنىڭ قاداعالاۋىنسىز جۇرگەندىگى سالدارىنان, وزگە دە سەبەپتەرمەن ورنالاسقان بولاتىن. كەيبىر بالالار اتا-اناسىمەن جۇرگىزىلگەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە وتباسىنا قايتارىلدى. 8 ءجاسوسپىرىم ارنايى مەكتەپ ينتەرناتقا, 11 ءجاسوسپىرىم بالالار باسپاناسىنا, 3 ءجاسوسپىرىم بالالار اۋىلىنا, ءبىر بالا وبلىستىق بالالار ۇيىنە ورنالاستىرىلدى.
– ءسىزدىڭ ورتالىقتا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردان كەيىن ۇيىنە ورالعان جاسوسپىرىمدەرمەن ارادا بايلانىس بار ما؟
– مۇنداي بالالاردى ءبىز ءوز ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى رەتىندە قاداعالاپ وتىرامىز. مىسالى, 1996 جىلى تۋعان ايگەرىم جانە 1997 جىلى تۋعان ءلاززات ەسىمدى قىزدار اتا-اناسىمەن, اسىرەسە, قىز بالالار انالارىمەن كەلىسپەۋشىلىك سالدارىنان ۇيلەرىنەن كەتىپ قالۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ءوز تاربيەلەرىنە كوندىرە الماعان اتا-انالارى بىزگە جۇگىندى, ال ءبىز ول قىزداردى ورتالىققا اكەلىپ ورنالاستىردىق. ابدەن مەزى بولعان انالارى زاڭدى تۇردە بالالارىنان باس تارتۋعا دەيىن بارسا, جاسوسپىرىمدەر دە ۇيىنە ورالعىسى كەلمەيتىنىن ايتتى. بۇل وتە قيىن جاعداي. الايدا, ورتالىق الەۋمەتتىك پەداگوگتارىنىڭ جەكە جۇرگىزگەن اڭگىمە-كەڭەستەرىنىڭ جانە پسيحولوگتىڭ پروفيلاكتيكالىق جۇمىستارى ناتيجەسى جاسوسپىرىمدەر مەن اتا-انا اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتىڭ شەشىلۋىنە اسەرىن تيگىزىپ, قازىرگى تاڭدا جاسوسپىرىمدەر وتباسىنا ورالدى. اتا-انالارى ۇنەمى حابارلاسىپ, وتباسىنداعى جاعدايدىڭ جاقسارعانىن قۋانا جەتكىزەدى. سونىمەن قاتار, 1998 جىلى تۋعان اناتولي ەسىمدى ءجاسوسپىرىمنىڭ اناسىمەن بايلانىسا وتىرىپ, ءجاسوسپىرىم مەديتسينالىق تەكسەرىلۋدەن وتكىزىلىپ, قۇجاتتارى تولىقتاي جاساقتالىنىپ بەرىلدى. اناسى اۋرۋحانادان تولىق اۋرۋىنان ايىعىپ شىققانشا بالاعا پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, اناسىمەن قايتا قوسىلدى. قازىرگى تاڭدا ءبىر وتباسىنىڭ ءۇش بىردەي بالاسى قابىلدانىپ, ولاردىڭ دا الەۋمەتتىك جاعدايىنا كوڭىل ءبولىنىپ, قۇجاتتارى تولىقتىرىلدى. بيىل جىل باسىنان بەرگى ءتورت اي ىشىندە ورتالىققا 103 بالا كەلىپ تۇسسە, ونىڭ 97-ءى اتا-انا قاداعالاۋىنسىز جۇرگەندىگى ءۇشىن ورنالاستىرىلدى, قالعان 5-ءۋى اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالىپ, قازىرگى تاڭدا ورتالىقتا تاربيەلەنۋدە. جيناقتاپ ايتسام, 2011 جىلدان باستاپ قازىرگى تاڭعا دەيىن ورتالىققا تۇسكەن 1092 ءجاسوسپىرىمنىڭ 1015-ءى تۇنگى مەزگىلدە اتا-انا قاداعالاۋىنسىز جۇرگەندىگى ءۇشىن ورنالاستىرىلدى, 46 بالا اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان, ياعني جەتىم بالالار رەتىندە ورنالاستى, ال 25 بالا ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنان جىبەرىلگەن. قازىرگى تاڭدا بالالاردىڭ قاداعالاۋسىزدىعى مەن پاناسىزدىعى پروفيلاكتيكاسىنىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جانە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ اراسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا ءتيىمدى شارالار جاساۋ, سونداي-اق وسى باعىتتاعى جۇمىس سالاسىندا ىستەيتىن ءبارىمىزدىڭ جۇمىلا كوتەرەر ءىسىمىز ەكەنىن ەسكەرىپ, بالا تاعدىرىنىڭ جاقسى جاعىنا شەشىلۋى, باقىتتى ەلدىڭ باقىتتى ۇرپاعىن تاربيەلەپ شىعارۋ ءۇشىن جەتە قىزمەت اتقارۋدامىز. بالا تاعدىرىنا قانداي جاعدايدا دا اراشاشى بولىپ, ولاردىڭ ماڭدايىنان سيپاي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ دۇرىس ازاماتى بولىپ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتە الساق – ءبىزدىڭ ماقسات-مۇراتىمىزدىڭ ورىندالعانى.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.