تۇگەل ايتپاۋ – سوزگە وبال

وسى گازەتتىڭ 29 شىلدەدەگى سانىنان «ۇلتتىق تاريحسىز ۇلتتىق رۋح بولمايدى» دەگەن ماقالا وقىدىم. اۆتورلارى باۋبەك سومجۇرەك, نۇربولات بوگەنباەۆ دەگەن ىنىلەرىم ەكەن. وندا: «...ماحمۇت قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇن, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي سەكىلدى ۇلى بابالارىمىز تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى مەن تاريحىن, مادەنيەتىن زەرتتەپ, ەسىمدەرى الەمگە تانىلدى» دەلىنەدى دە كەشەلى-بۇگىنگى تۇركىتانۋعا ۇلەس قوسقان, قوسىپ جۇرگەن تاعى ءبىر توپ عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى ەلەۋلى ەكەنى ايتىلادى. دۇرىس. بىراق مۇنى وقىپ وتىرىپ: «قازەكەمنىڭ ءتورت ءسوزدى تۇگەل ايتۋدى» قالايتىنى ەسكە­رىل­مەپتى-اۋ؟!» دەپ ەرىكسىز تاڭداندىم. ءيا, ماقالادا كورسەتىلگەندەي «تومسون, رادلوۆ... سەكىلدى بەلگى­لى تۇرىكتانۋشىلار... تۇركى حالىق­تارىنىڭ وركەنيەتىن, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن دۇنيەجۇزىنە پاش ەتتى». ال, مىسالى, ماحمۇت قاش­قاري مەن ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ جازبا ەڭبەكتەرى ءيسى قازاققا قالاي پاش ەتىلدى؟ مىنە, وسىنى جالعاپ ايتۋدى ماقالا تاقىرى­بىنداعى «ۇلتتىق رۋح» تالاپ ەتىپ تۇر ەمەس پە؟ ارينە! كونە زامانداعى تاريحي تۇلعا­لاردى تانۋدا, قاي حالىقتا بولسىن, زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەگى ەرەكشە ەكەنى تۇسىنىكتى. الايدا, زەرتتەۋ ماقالا جازۋ – ءبىر باسقا دا, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن قازاق ءتىلى­نە اۋدارىپ, ۇرپاق يگىلىگىنە جاراتۋ – ءبىر باسقا. بىزدە وسى ەسكەرىلە بەرمەيدى. جوعارىدا اتى-جوندەرى اتالعان عۇلاما بابالارىمىز تۋرالى اڭگىمە بولعاندا, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋشىلەر مەن اۋدارماشىلاردىڭ كىمدەر ەكەنى قاتار ايتىلۋى شارت. ماحمۇت قاشقاري مەن ءجۇسىپ بالاساعۇن اۋىزعا الىنعاندا اسقار ەگەۋباەۆ مارقۇم اتالماسا, «تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر» بولدى دەي المايمىن. اسقار ەگەۋباەۆ كىم ەدى؟ ول اقىن, ادەبيەتشى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اۋدارماشى بو­لاتىن. تاباندى ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستان كومسومولى سىيلىعىنىڭ, جامبىل اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ يەگەرى, جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىل­دۇنيەجۇزىلىك حII فەستيۆالىنىڭ ديپلومانتى اتانعان ەدى. 10 ولەڭ­دەر كىتابى, 2 ادەبي-زەرتتەۋ ماقا­لالار جيناعى شىققان. گازەت­تەگى ماقالاعا قاتىستى ايتارىم: اسقار ەگەۋباەۆ اتاقتى ءجۇسىپ بالا­ساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانىن تۇپنۇسقاسىنان العاش رەت قازاق تىلىنە اۋدارىپ, العىسوز بەن تۇسىنىكتەردى جازىپ, 1986 جىلى جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. كولەمى – 615 بەت! ودان قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ «ۇلتتار» باسپاسى دەرەۋ حاباردار بولىپ, بىردەن اراب قارپىمەن جارىققا شىعاردى. انەكي, ەڭبەكتىڭ ەلەنۋى! عالىم, اۋدارماشى اسقار ەگەۋ­باەۆ ودان كەيىن ماحمۇد قاش­قا­ريدىڭ «تۇرىك ءتىلى سوزدىگىن» كونە تۇركى تىلىنەن قازاقشالاپ, جان-جاقتى تۇسىنىك بەرىپ شىعاردى. كولەمى – 3 توم. 900 بەت! اسا قۇن­دى وسىنداي كولەمدى ەڭبەك­تى قازاق وقىرماندارىنا جەتكىزۋ قان­دايلىق ءبىلىمدى, قۇشتارلىقتى, قان­شاما كۇش-جىگەردى تالاپ ەتتى ەكەن؟! اقىن اسقار ودان كەيىن جالىندى جاۋىنگەر جىرشىمىز ماحامبەت وتەمىس ۇلى شىعارمالارىنىڭ 4 تومىن قۇراستىرىپ, اكادەميالىق باسىلىم تالابىنا ساي ەتىپ بەردى. ياعني تۇتاس ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالى­عىنىڭ مىندەتىن بۇل جولى دا جالعىز ءوزى اتقاردى! سول كەزەڭ­دە – 2002 جانە 2004 جىلدارى – اسقاردىڭ جاڭا جىر جيناقتارى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلدى. جولى بولمادى. مەن سونداعى كوميس­سيا مۇشەلەرى, اسقاردىڭ مىنا ايتىلعان, اقىندىق-عالىم­دىق ءۇش ەرلىگىن ەسكەرۋ بىلاي تۇر­سىن, ۇسىنىلعان جىر جيناقتا­رىن دا تۇگەل وقىعان جوق دەي الامىن! وتانداستارىمىزعا كەي كەزدەرى «ماحمۇت قاشقاري اتىنداعى مەدال» دەگەن ماراپات بەرىلىپ جاتاتىنىن گازەتتەردەن وقيمىن. ولار­دى قايدان, كىمدەر ۇسىنادى, قايدا, كىمدەر بەرەدى – بىلمەيمىن. مەنىڭ بىلەتىنىم: ۇسىنعانداردىڭ دا, بەرگەندەردىڭ دە, العانداردىڭ دا اسقار ەگەۋباەۆتىڭ ادەبي-تاريحي قىرۋار ەڭبەگىن باعالاي بىلمەگەنى. مۇنى نە دەيمىز؟ ادەبي ساۋاتسىزدىق پا؟ الدە, «ءوزى جوقتىڭ – كوزى جوق» پا؟!. ەگەر ەسەن-ساۋ بولسا, اسقار قۇر­ماش ۇلى بۇگىندە 65 جاستا بولار ەدى. اينالاسىنداعىلار دا, تاعدىر دا تارىن­عان سوڭ, نە شارا – پاك سەزىمدى اقىننىڭ ۇلكەن جۇرەگى توقتاعالى 9 جىل... قادىرىن بىلگەن قاۋىم تابىلىپ, اسقاردىڭ شىعار­مالارى مەن اۋدارمالارىنىڭ كوپتومدىعىن شىعارىپ بەرەر بولسا, ارعىسى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى مەن بەرگىسى قازاقستانىنداعى جۇزدەگەن مىڭ وقىرمانىنا ءبىر جۇبانىش بولار ەدى! عابباس قابىش ۇلى, جازۋشى. الماتى.