قازاق ءباسپاسوزىنىڭ اناۋ جىلدارداعى, ودان كەيىنگى بەل-بەلەستەرىندە وزىندىك باتىل بايلامدارىمەن, كوزقاراسىنىڭ مىعىمدىلىعىمەن, تاباندىلىعىمەن تانىمال جۋرناليست ەرجۇمان سمايىل جاقىندا «اعالار ەستەن كەتپەيدى» دەگەن جاڭا كىتابىن «قازاقپارات» باسپاسىنان جۇرتشىلىققا ۇسىندى. قارىمدى قالامگەر وتكەن جىلى «دوستار ەسكە تۇسكەندە» دەگەن جيناعىن جاريالاعان ەدى. بۇل جولعى ەڭبەگى الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنا قاراستى بۇرىنعى فرۋنزە, قازىرگى تۋعانباي اۋىلىنىڭ ۇلكەن-كىشىسى سوعىس جىلدارى باستان كەشكەن تاۋقىمەتتى, مايدانعا اتتانىپ قايتا ورالعان, ورالماي وپات بولعان جاۋىنگەرلەر جايلى بايان ەتەدى. جەڭىسكە ۇلەس قوسقان تىلدىڭ جانكەشتى قارتتارى, انالار مەن بالالارى دا ناقتى دەرەكتەرمەن كوز الدىڭنان ءوتىپ وتىرادى. 1944 جىلى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن «تۋعانبايلىق» تۇرىك باۋىرلار دا نازاردان تىس قالماعان.
اۆتور «جەرورتاسى – كوكتوبە» دەيتىندەي جاسقا كەلگەندە الدىڭعى تولقىن اعالار تۋرالى ويلار كوپ مازالايتىن بولدى... سول اعالارىم تۋرالى ەستە قالعاندارىم مەن ەستىگەندەرىمدى قاعازعا ءتۇسىرۋدى ويلاستىرعان ەدىم. بۇل ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس ەكەن. ونىڭ ۇستىنە سوعىس اياقتالعالى ءوتىپ كەتكەن 70 جىلدا مايداننان ورالعانداردىڭ ءبارى دەرلىك و دۇنيەلىك بولىپتى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ بالالارى باسقا جاققا كوشىپ كەتىپتى. سول سەبەپتى مايدانگەرلەر مەن سوعىس جىلدارىندا تىلدا ەڭبەك ەتكەندەر تۋرالى دەرەكتەردى جانە ولاردىڭ سۋرەتتەرىن ىزدەستىرۋ كوپ قيىندىق تۋعىزدى», دەپ يماندى ءىستى يكەمگە كەلتىرۋ وڭاي بولماعانىن ايتادى. شىنىندا, الماسىپ جاتقان ۇرپاقتاردىڭ اراسىنان وسىنداي ءبىر ازامات شىعىپ, اسىرەسە اۋىلداعى ۇيىسىپ وتىرعان قاراپايىم حالىقتىڭ كىم بولعانىن, نە ىستەگەنىن, تىندىرعان تىرلىگىن, بۇكىل ءومىر جولىن وسىلاي حاتقا ءتۇسىرىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, بۇگىن جۇرتقا تانىستىرسا, ەرتەڭ ولاردىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاقتارى اتالارىنىڭ, عاسىرلار الماسقاندا بابالارىنىڭ كورگەن ازابىن, تارتقان قياناتىن, جاقسىلىعىن, ۇلگىسىن تانىپ بىلەدى. بۇل جاعىنان كەلگەندە ەرجۇمان سمايىلدىڭ ءىسى وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىق. كىندىك قانى تامعان جۇرتىڭا قومپيىپ قوناق بولىپ قايتۋمەن قاتار, ارعى-بەرگى تاريحىن, ادامدارىن وسىلاي ەسكە ءتۇسىرۋدىڭ ءبىر عانيبەت ەكەنىن ادەمى كىتاپتى پاراقتاپ وتىرعاندا كوز جەتكىزەسىڭ. ءار اۋىل, اۋداندا قارا جۇمىستىڭ قامىتىن كيىپ, ەلدى ەل ەتكەن, قابىرعالى ۇرپاق وسىرگەن, ءبىرى سول بەينەتتىڭ زەينەتىن كورگەن, كەيبىرى كورە الماي كەتكەن جامپوز جاندار قانشاما دەسەڭىزشى؟! «وتان ءۇشىن وت كەشكەندەر» ايدارىمەن ءبىر اۋىلدان سوعىسقا اتتانعان ەكى جۇزدەي ادامنىڭ اتتارىن مارجانداي ەتىپ ءتىزىپ, ءار مايدانگەردىڭ ءومىر جولىن تاراتىپ, ونى ۇرپاعىمەن ۇشتاستىرىپ وتىرادى. جالاڭ بايانداۋلارعا ۇرىنباي, جاۋىنگەرلەرگە قاتىستى كەيبىر قىزىقتى حيكايالاردى ەسكە ءتۇسىرىپ, ەزۋ تارتتىراتىن تۇستاردا, وسىنداي دا بولادى ەكەن-اۋ, دەگەن وقيعالار دا از ەمەس. مىسالى, ءنۇسىپجان جانبولوۆ دەگەن مايدانگەر تۋرالى 1943 جىلى ءولدى دەگەن «قارا قاعاز» جىبەرىلگەن. 1944 جىلى جاراقاتى جازىلىپ, اۋىلىنا كەلسە, اعايىن-تۋىسى اسىن تاراتىپ جاتىپتى. ءسويتىپ, ءوز اسىنان ءوزى ءدام تاتىپتى. ال سول اياعىنان ايىرىلعان اۋەزحان اعاسى «قىزۋى» كوتەرىلگەندە: «اياقتى الماستىرىپ بالداقپەنەن, باسامىن جەردى جارتى سالماقپەنەن. جىگىتتەر, ايتقان سوزگە سەنە بەرمە, ءومىردى ساۋ ادامداي الداپ كەلەم», دەگەن ەكەن. وقىماسا دا توقىعانى ۇشان-تەڭىز جاۋىنگەردىڭ وسى ءتورت جول ولەڭىنىڭ استارىندا ءتۇسىنىپ, تۇيسىنسەڭ قورعاسىنداي سالماق جاتقانى انىق. مايدانگەرلەر تۋرالى دەرەكپەن قاتار, ولاردىڭ سۋرەتتەرىن دە بەرىپ وتىرعان. ارتىندا از دەرەك قالعاندار جايلى دا وي قوزعايدى. قازاق ەلىن پانالاپ كەلگەن سول تۇستاعى وزگە جۇرت وكىلدەرىنىڭ ىزەتىنە دە ءىلتيپات بىلدىرەدى. سول سەكىلدى, تىلدا ەڭبەك ەتكەن انالار مەن بالالاردىڭ اۋىر جۇمىسى, ونىڭ ناتيجەسى, ەل قورعاۋ دەگەندە جۇمىلىپ جۇدىرىق بولعاندارى, ونى سول كەزدەگى اۋداندىق گازەتتەن الىنعان تىڭ دەرەكتەرمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى. جەتى مەن ون ءۇش جاس ارالىعىندا بال تاتيتىن بالالىعىنان ايىرىلىپ, تىرسەكتەرى دىرىلدەگەن, ءسويتىپ ءجۇرىپ, ەرتە ەرجەتكەن سوعىس بالالارىنىڭ تىرلىك-تىنىسى دا بۇگىنگى ءومىردىڭ وڭاي كەلمەگەنىن اڭعارتادى. «سوعىس ورتىنە شارپىلعان» تۇرىك باۋىرلاردىڭ قاسىرەتىن «تۋعانبايدىڭ تۇرىكتەرى» دەگەن بولىمدە كورسەتەدى. اعايىن بولىپ كەتكەن ازاماتتاردىڭ وتكەنىن بۇگىنمەن ۇشتاستىرىپ, ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتارىن, قوردالى ۇل-قىزدارىن تاراتىپ, ءار كەزەڭدەردەگى سۋرەتتەرىن دە قاتار بەرىپ وتىرعان. ءار ۇرپاقتىڭ ءوزى قادىرلەيتىن ابىرويلى الدىڭعى تولقىنى بولادى. سولاردىڭ قاتارىنان تابىلعان ۇستاز ايباس اۋباكىروۆ, ءوز زامانىندا اۋىل بالاسىنا رۋحاني ءنار بەرگەن كىتاپحاناشى كۇلاش قابدولدينا, مەكتەپ ديرەكتورىنان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ازامات ابەن ومىراليەۆ تۋرالى شەرتكەن سىر, ايتقان اڭگىمە, كىمنىڭ دە بولسا ەسىنە سونداي جاقسىلىقتاردى كورگەنىن, شاراپاتىنا «شومىلعانىن» تۇسىرەدى. ونى ۇمىتپاۋ ادامدىق قوي. رەداكتورلاردىڭ رەداكتورى بولعان, قازاق جۇرتىنىڭ, اسىرەسە جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ رۋحاني كوشباسشىسى سانالاتىن, ۇلتتىڭ قامى دەگەندە قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقتاي قايسار شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا تۋرالى جازبادان دا الار تاعىلىم, ۇيرەنەر ۇلگى از ەمەس. سۋسىنىڭ قانۋ ءۇشىن, وقۋىڭ كەرەك. سونىمەن, وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارىنداعى سۇمدىق سۇراپىل سوعىس, بۇكىل ەلدى ايتپاعاندا, الاقانداي اۋىلدىڭ ءوزىن ويران ەتىپ, قانشاما ۇرپاقتى تالكەككە سالعان. بۇل كىتاپتى ءبىر اۋىلدىڭ ەنتسيكلوپەدياسى دەسە بولعانداي. ويتكەنى, مىڭداعان ادامنىڭ اتى اتالىپ, ءومىر جولى كوز الدىڭنان وتەدى. ياعني, ولگەندى ءتىرىلتىپ, وشكەننىڭ وتىن تۇتاتىپ, ۇرپاعىنا اتاڭ وسىنداي ادام ەدى دەگەندى ناقتى دەرەكتەرمەن قۇلاعىنا قۇيىپ, اسىل بەينەسىن ەلەستەتەدى. الۋان ءتۇرلى سۋرەتتەرگە قاراپ وتىرىپ, سول زامانعى ادامداردىڭ بەت-بەينەسىن, ءبىتىم-بولمىسىن, كيىم ۇلگىسىن كورەسىڭ. وسىنداي يماندى ىستەن, ادام تاعدىرى باياندالعان ەڭبەكتەن ۇيرەنەر ۇلگى جەتىپ-ارتىلادى. ارقايسىمىز وسكەن اۋىلىمىز تۋرالى وسىنداي ءبىر-ءبىر ىرگەلى ەڭبەك قالدىرساق, ۇرپاقتىق پارىزىمىز وتەلىپ, ۇلتتىڭ كەلەشەگىنە ءسال دە بولسا ۇلەسىمىزدى قوسقان بولار ەدىك.
سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».