دسۇ: ۋاقىتپەن قاتار ءجۇرۋ مۇمكىندىگى

قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) رەسمي تۇردە مۇشە بولىپ قابىلداندى. ول بيىلعى ماۋسىم ايىنىڭ 22-ىندە اياقتالعان كەلىسسوزدىڭ وڭ شەشىلۋى ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. «بۇگىن جەنەۆادا جۇمىس توبىنىڭ قورىتىندى جينالىسى بولىپ ءوتتى, وندا قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋ­دا ۇيىمىنا مۇشە بولۋىنا بايلانىستى كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالعانى جاريالاندى», – دەلىنگەن سول تۇستا اقوردا حابارلاماسىندا. سول كۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى وقيعاعا بايلانىس­تى كەلىسسوزدەردىڭ اياقتالۋىنا وراي ۇندەۋ جولدادى. بۇدان بۇرىن ءمالىم ەتىلگەندەي, قازاقستاننىڭ دسۇ-عا مۇشە بولىپ قابىلدانۋى ءۇشىن دايىندالعان قۇجاتتار دۇيسەنبى كۇنى ۇيىمنىڭ باس كەڭەسى الدىنا ۇسىنىلدى. ونىمەن 161 مۇشە ەلدەر وكىلدەرى مۇقيات تانىسىپ شىقتى. سوڭىنان مەملەكەت باسشىسى رەسپۋبليكانىڭ دسۇ-عا كىرۋى تۋرالى حاتتاماعا قول قويىپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى روبەرت ازەۆەدامەن بىرگە ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. قازاقستان ەندى بيىلعى جىلدىڭ 31 قازانى كۇنى دسۇ-عا كىرگەنى تۋرالى حاتتاماعا راتيفيكاتسيا جاسايدى. سونىمەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز اتالمىش ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولىپ تابىلادى.

ايتىلعان ۋاقىتتىڭ كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جەتىپ كەلەتىنى انىق. «بۇل قازاقستاننىڭ ءوزى «بەلگىلەگەن» شەكتەۋلى مەرزىم. راتيفيكاتسيا جۇزەگە اسىرىلعاننان كەيىن رەسپۋبليكا مۇنىمەن دسۇ-نىڭ باس ديرەكتورىن حاباردار ەتۋى ءتيىس», – دەدى بۇرناعى كۇنى وسى وقيعاعا بايلانىستى دسۇ-نىڭ اقپارات جانە سىرتقى بايلانىس ءبولىمىنىڭ وكىلى مەليسسا بەگاگ.

وسى حابارلامادان كەيىن عانا 30 كۇندىك ەسەپ كەزەڭى باستالادى. ول قازاقستان دسۇ-نىڭ 162-ءشى مۇشەسى بولعانعا دەيىن باستالۋى ءتيىس. ال مۇشەلىككە وتكەنى تۋرالى حابارلاما كەنيانىڭ استاناسى – نايروبي قالاسىندا وتەتىن كونفەرەنتسيادا جاريالانادى. «العا قويىلىپ وتىرعان ماقسات سونداي, قازاقستان نايروبيدەگى مينيسترلەر كونفەرەنتسياسىنا تولىققاندى مۇشە رەتىندە قاتىسۋعا ءتيىس», – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى مەليسسا بەگاگ.

قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرگەننەن كەيىن مەملەكەتتىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەندى سۋبسيديالاۋىن 8,5 پايىزعا جەتكىزۋ قۇقىعىن قورعاپ شىقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى رەسپۋبليكانىڭ ۇيىمعا مۇشە بولىپ كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوز شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋدى تۋ ەتىپ كوتەرگەنىنە توقتالدى. مينيسترلىكتەگىلەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا «جاسىل كارزەڭكە» اياسىندا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ەشقانداي كەدەرگىسىز جۇزەگە اسىرىلا بەرۋىنىڭ ءوزىنىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىنە نازار اۋداردى.

الەمنىڭ ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ ءبارى حالىقارالىق نورمالارعا ساي كەلەتىن ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعان قازاقستاندى قولايلى ينۆەستيتسيالىق قالپى بار ەل رەتىندە باعالادى. ال رەسپۋبليكا بۇل جونىندەگى ءوتىنىشتى 1996 جىلعى 29 قاڭتاردا بەرگەن ەدى. سوندا ۇيىممەن اراداعى كەلىسسوز 19 جىلعا سوزىلعان بولىپ شىعادى. مىنە, وسىن­شاما ۋاقىت بويى ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ ۇدايى جۇرگىزىلۋى ارقى­لى مۇمكىن بولعان اكتىنىڭ مارەگە جەتكەن كۇنىندە جاريالاعان ءۇن­دەۋىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ تاعى ءبىر تاريحي وقيعانىڭ قارساڭىندا تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى تابىستى اياقتادىق, – دەدى پرەزيدەنت ۇندەۋىندە. – دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى جاڭا كوكجيەكتەرگە باستايدى. كاسىپورىندارىمىزدىڭ شەتەل نارىقتارىنا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمىنا تاڭداۋ جاساۋعا جول اشادى». ەلباسى بۇدان ءارى قازىرگى تاڭ­داعى الەمدەگى ساۋدا-ساتتىقتىڭ 90 پايى­زىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ قاتىسۋلارىمەن جۇرگىزىلىپ وتىرعانىنا باسا نازار اۋداردى. وسىعان وراي قازاقستاننىڭ ەندى شەتەلدىك ينۆەستورلار مەن سەرىكتەستەر ءۇشىن بۇرىنعىدان دا تارتىمدى بولا تۇسەتىنى ايتىلدى. جاڭا وندىرىستەر مەن جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىكتەر تۋادى. «ءبىز بۇل ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن 19 جىل تاباندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزدىك, كەلىسسوزدەر وڭاي بولعان جوق. وسى جىلدارى ءبىزدىڭ ۇكىمەت جانە ساراپشىلارىمىز ەلىمىزگە ءتيىمدى شارتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتتى. ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تالاپتارىن ۇشتاستىرا الدىق. بۇل رەتتە ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى دە قورعاي بىلدىك», – دەپ تۇيىندەدى ءبىر ويدى مەملەكەت باسشىسى. شىندىعىندا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋ كۇللى قازاقستاننىڭ جەڭىسى ەدى. ەلباسى اتاپ وتكەندەي, «بۇل – ەلىمىزدىڭ جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە مويىندالۋىنىڭ ايعاعى. ۇيىم مۇشەلىگىنە بەس حالىقتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋعا كىرىسكەن كەزەڭدە قادام باسۋىمىزدىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار». وسى جىلداردا قازاقستان جا­ھان­دىق نارىق شارتتارىنا ساي بولۋ ءۇشىن ۇلكەن دايىندىقتىڭ بۇرالاڭ جولدارىنان ءوتتى. وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتىلىپ, بيزنەس ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالدى. بىرىڭعاي كەدەندىك جانە ەكو­نو­ميكالىق كەڭىستىكتە شىڭدالدىق. دەگەنمەن, الدىمىزدا ءالى دە كوپ­تەگەن اۋقىمدى ىستەر كۇتىپ تۇر. ۇيىمعا كىرۋگە بايلانىستى باسەكە كۇشەيەدى. وعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. سەبەبى, شەتەلدەن كەلەتىن تاۋارلارعا ءبىز شەكارامىزدى اشامىز, تاۋار قازاقستانعا كوپتەپ كەلەتىن بولادى. ساپاسى جوعارى بولسا, باعاسى تومەندەۋ بولسا, ول تاۋارلاردى حالىق تۇتىنىپ, ءبىزدىڭ تاۋار وندىرەتىن كاسىپورىندار جۇمىسىنىڭ توقتاپ قالۋ قاۋپى بار. بارلىق بيزنەسمەندەرگە مەنىڭ تالايدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقانىم سوندىقتان: باسەكەگە ساي بولۋ كەرەك. دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى – الەمدەگى ساۋدا سالاسىنا باقىلاۋ جاساۋ فۋنكتسياسىن اتقاراتىن بىردەن-ءبىر حالىقارالىق ۇيىم. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ساۋدانى ودان ءارى ىرىقتاندىرۋ جانە باسەكەلەستىكتىڭ ءادىل شارتتارىن قامتا­ماسىز ەتۋ. دسۇ 1947 جىلدان جۇمىس جاساپ كەلگەن تاريفتار مەن ساۋدا جونىندەگى باس ۋاعدالاستىقتىڭ (گاات) ءىزباسارى بولىپ تابىلادى. ول قازىرگى سيپاتىندا 1994 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا قۇرىلىپ, جۇمىسىن 1994 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستادى. دسۇ-نىڭ گاات-تان ەرەكشەلىگى, ول بۇۇ جۇيەسىنىڭ ارنايى مەكەمەسى رەتىندە ءوزىنىڭ زاڭدى مارتەبەسىن الدى. ءوزىنىڭ الدىنداعى قۇرىلىمعا قاراعاندا, جاڭا ۇيىمنىڭ ءمىن­دەتى مەن قىزمەت سالاسى دا ايتار­لىقتاي كەڭەيدى. ايتالىق, ول ساۋ­دا سالاسىنداعى تاريفتەر مەن اربي­تراجدىق قىزمەتتەرىنەن بولەك, اۋىل شارۋاشىلىعى, قىزمەت كورسەتۋ, ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك ساۋداسى سەكىلدى ورتالاردى دا بارىنشا ەتەنە قامتي باستادى. وسى ورايدا دسۇ-نىڭ قۇرىلۋى جاھاندانۋ كەزەڭىندەگى حالىقارالىق قاتىناستارداعى وزگە­رىس­تەردىڭ وسە ءتۇسۋىنىڭ وزىندىك ءبىر كورسەتكىشى سياقتى بولىپ كورىندى. سوندىقتان دا دسۇ-نى قاتارداعى كوپ جاي ۇيىمنىڭ ءبىرى ەمەس, تاۋار­لار مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ حالىق­ارالىق ساۋدا سفەراسىندا ۇكى­مەت­تەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن انىقتايتىن كوپجاقتى كەلىسىم رەتىندە قاراستىرۋعا دا بولادى. ال دسۇ-نىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن 1994 جىلعى رەداكتسياداعى تاۋارلارمەن ساۋدا تۋرالى باس ۋاعدالاستىق, قىزمەت كورسەتۋ ساۋداسى تۋرالى باس ۋاعدالاستىق, ينتەللەكتۋالدىق مەنشىك قۇقىعىنىڭ ساۋدا اسپەكتىسى تۋرالى ۋاعدالاستىق قۇجاتتارى قۇرايدى. اتالعان ۋاعدالاستىقتار ۇيىمعا كىرگەن ەلدەردىڭ پارلا­مەنتتەرىندە بەكىتىلۋى قاجەت. دسۇ-نىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ بىرىنە تاۋارلاردىڭ ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە بوگەتسىز كىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, دوتاتسيالىق سفەرالارعا, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەتتىڭ پروتەكتسيونيستىك ىقپالىن ازايتۋدان كورىنىس تاباتىن حالىقارالىق ساۋدانى ىرىقتاندىرۋ جاتادى. وسىعان وراي «دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا كلۋبى» قاتارىنا ءوتۋدىڭ كەيبىر مەملەكەتتەردەگى ەڭ دارمەنسىز سالالار وكىلدەرى تاراپىنان كۇشتى قارسىلىققا ۇشىراپ تۇراتىنى دا زاڭدىلىق بولسا كەرەك. سوندىقتان كەي جەرلەردە دسۇ-نىڭ ءىس-ارەكەتىنە وسى راكۋرستا قاراۋ كوپ ادامدى ويلاندىرىپ تا تاستايدى. ماسەلەن, ول باعا باسەكەلەستىگىنىڭ تومەندەۋىنە, ينفلياتسيانىڭ, جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە الىپ كەلەتىن, ۇلتتىق كاسىپ­كەر­لىككە, تۇتاستاي العاندا, ەكونوميكاعا قاتەر رەتىندە دە قاراستىرىلادى. دەگەنمەن, جاھاندىق الەم شارۋا­شىلىعى – بۇل ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ ءومىر شىندىعى, ال الەمدىك شارۋاشىلىق-ەكونوميكالىق, قارجىلىق پروتسەستەرگە قاتىسۋدان شەت قالۋ تەك ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تىعىرىققا تىرەلۋىنە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ اپاتتىق تۇرعىدا قالىپ قويۋى مەن ءتۇپتىڭ تۇبىندە جۇتىلىپ كەتۋىنە اپارىپ سوقتىرادى. وسى ورايدا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋى­نىڭ مەملەكەتتىك باعدارلا­ماسىن جاساۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, «جاھاندانۋ داۋىرىندەگى جابىق, ونىڭ ۇستىنە شاعىن ەكونوميكا, باستاپقى كاپيتاليزم كەزەڭىندە قالىپ قويۋى مۇمكىن... جابىق ەكونوميكا ساياساتىنان كەلەتىن زارداپ قازاقستاننىڭ 1990-جىلداردىڭ باس كەزىندەگى باسىنان وتكىزگەن قيىنشىلىقتارىنان دا اۋىر تيەدى» دەگەنگە سايادى. قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا بىردەن كىرە سالماۋىندا دا ۇلكەن ءمان بار. ءبىزدىڭ ەلىمىز ۇيىم جاڭا قۇرىلىپ جاتقان كەزدە, 1996 جىلدان باستاپ ونىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋشى مارتەبەسىمەن قاتىستى. وسىدان كەيىنگى 6 جىل ىشىندە رەسپۋبليكا وعان كىرۋ ۇدەرىسىنىڭ اقپاراتتىق كەزەڭى مەن باستاپقى ۇيىمدىق-پروتسەدۋرالىق جۇمىستارىن باس­تان وتكەردى. ال 2002 جىلدان اتالمىش ۇيىمعا كىرۋىنىڭ ناقتى شارتتارىن انىقتاۋ جونىندەگى كەلىسسوز پروتسەسىنىڭ بەلسەندى ساتىسىنا قادام باستى. قازاقستاننىڭ دسۇ-عا كىرۋىنە 36 مۇشە-ەل جۇمىس توپتارىنىڭ اراسىنان 16 ەل كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ىقى­لاس تانىتتى. ولاردىڭ اراسىندا اقش, كانادا, شۆەيتساريا, جاپو­نيا, اۆستراليا, لاتۆيا, پولشا, گرۋزيا, بولگاريا, برازيليا, مەكسي­كا, چەحيا, سلوۆاكيا, ەستونيا, پاكستان مەملەكەتتەرى مەن ەۋروپا ودا­عى بولدى. دسۇ-نىڭ 135 مۇشە-ەلىمەن ساۋ­دا قاتىناستارىن جۇرگىزىپ كەلگەن قا­زاقستان ءۇشىن اتالمىش ۇيىمعا كىرۋدىڭ بىرنەشە ماڭىزدى سەبەپتەرى بولعانىن دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىرىنشى, ۇيىمعا مۇشە-ەلدەردىڭ بارلىعىمەن قولايلى ساۋدا رەجىمىن قالىپتاستىرا ءتۇسۋ ءۇشىن كەرەك. مۇنىڭ ءوزارا ساۋدانى دامىتۋ ءۇشىن, اسىرەسە, ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن, ورىن الاتىن كەيبىر ساۋدا داۋلارىن ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن پايداسى بولادى. وسى رەتتە ينۆەستيتسيالاردىڭ وڭدەۋ ءوندىرىسىن بۇرىنعىدان دا جوعارى ساتىلارعا كوتەرۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىنىن ايتقان ءلازىم. سونداي-اق, كەيبىر ەلدەردىڭ قازاقستاندىق ونىمدەرگە قاتىستى قوزعاۋلارى ىقتيمال انتيدەمپينگتىك ارەكەتتەرى جاعدايىندا دا داۋدى تەز جانە قولايلى شەشۋگە جول اشىلادى. قازاقستان ەكسپورتىندا شيكىزاتتىڭ, ال يمپورتتا دايىن تاۋارلاردىڭ باسىم ەكەندىكتەرى بەلگىلى. مۇنىڭ ءوزى بىرتىندەپ ءتيىمسىز باعا پروپورتسياسىن تۋعىزادى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ دسۇ-دان تىسقارى قالۋى وسى كەزگە دەيىن ونىڭ سىرتقى ساۋداسى مەن ەكونوميكاسى قۇرىلىمىندا وسىنداي جوعالتۋلارعا دۋشار ەتىپ كەلدى. مامانداردىڭ سارابى بويىنشا, قازاقستان كوپتەگەن شيكىزات تاۋارلارىنا بايلانىستى انتيدەمپينگتىك تالاستاردىڭ وزىنەن عانا 550 ملن. دوللار جوعالتقان ەكەن. بۇدان بولەك, ەلىمىزدەگى كەدەن تاريفتەرىنىڭ ورتاشا باعامى (8,4%), دسۇ-نىڭ بەكىتكەن باعامىنان دا تومەن (10%) ەكەن. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا قۇ­رىلىمىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. ول ءوز كەزەگىندە كەلىسسوز پرو­تسەسىنىڭ وزىندىك بىتىمىنە اسەر ەتتى. بۇل, بىرىنشىدەن, ونىڭ تۇراقتى وتكىزۋ رىنوكتارى بۇرىننان قالىپتاسقان ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق سيپاتى. رەسپۋبليكادا شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋ ايتارلىقتاي ءرول وينايتىندىعىنا قاراماستان, قازاقستاننىڭ رەسەيدەن وزىندىك ەرەكشەلىگى ەنەرگيا كوزدەرىنە قاتىناستاعى ىشكى جانە سىرتقى باعالاردى تەڭەستىرۋ پروبلەماسىنىڭ جوق­تىعىنان كورىنىس تابادى. ال دسۇ تاراپىنان اتالمىش تالاپ قازاق­ستانعا قولدانىلمايدى. ەكىنشى­دەن, ولار ءالى دە بولسا تاريف­تىك جەڭىلدىكتەر مەن قورعاۋ شارالارى تۇرىندەگى ايتارلىقتاي مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋدى قاجەت ەتەتىن شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ السىزدىگى. مۇنىڭ ءوزى دسۇ تالاپتارىنا قايشى كەلەدى. ونىڭ, اسىرەسە, ەكونوميكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىق جانە ازىق-ت ۇلىكتىك سەكتورلارىنا ايرىقشا قاتىسى بار. وسى رەتتە قازاقستان مۇنى باستان كەشىپ وتىرعان جالعىز ەل ەمەس. ۇيىمعا مۇشە دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى وسى سەكتورلاردى يمپورتتان قورعاۋدىڭ قاتاڭ ساياساتىن جۇرگىزەدى. ماسەلەن, وسى سالاعا ىشكى قولداۋ كورسەتۋ اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ اقش-تا 44%, ەۋروپا وداعىندا – 88%, رەسەيدە 30%-دى قۇرايدى. 2004 جىلدىڭ 27-29 شىلدەسىندە جەنەۆادا وتكەن دسۇ-نىڭ باس كەڭەسىنىڭ ءماجىلىسى اتالمىش ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن كۆوتالاۋ پروبلەماسىنا ارنالدى. الەمدىك ەكسپورتتىق قۇرىلىمدى ساراپتاۋ بارىسى ونداعى دايىن ونىمدەردىڭ باسىم ەكەندىگىن (87%), ال شيكىزاتتىڭ ۇلەسى (13%) عانا قۇرايتىنىن كورسەتىپ وتىر. سون­دىقتان قازىرگى تاڭداعى قازاقستانعا وتاندىق ءونىم شىعارۋشىلاردى كوپتەپ شىعارۋمەن بىرگە, ولاردى ۇدايى قورعاپ وتىرۋ ماسەلەسى بارىنشا وزەكتى بولا تۇسەدى. وسى رەتتە قازاقستان ءۇشىن اسا پايدالى بولماسا دا, تاريفتەردى تومەندەتۋمەن قاتار, ءوزىنىڭ ىشكى رىنوگىن قورعاۋ ءۇشىن باسقا دا قۇرالداردى پايدالانۋدىڭ وزەكتىلىگى زور بولا بەرمەك. سونىڭ ءبىرى يمپورتتىق تاۋارلاردى ەسكالاتسيالاندىرۋ بولىپ تابىلادى. ال ونىڭ ءمانى تاريفتىك باعامداردى ءوسىرۋدىڭ الىپ كەلىپ جاتقان ءونىمنىڭ وڭدەلۋ دارەجەسىنە ساي بولۋىنا نەگىزدەلەدى. بىلايشا ايتقاندا, اكەلىنىپ جاتقان يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ وڭدەلۋ دارەجەسى جوعارى بولعان سايىن تاريفتىك باعامدار مەن ولاردىڭ باعالارى دا سوعۇرلىم جوعارى بولا تۇسەدى. ولاردى رەسپۋبليكاعا يمپورتتاۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل رەتتە ەلگە اسا قاجەت تاۋارلار ءتىزىمى جاسالۋى ءتيىس. وسى ءتىزىمنىڭ ۇلكەن بولىگىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى قۇرايدى. قازاقستان ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىن قورعاۋ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولعانى ابزال. ويتكەنى, ەل تۇرعىندارىنىڭ 43 پايى­زى اۋىلدىق جەرلەردە ءومىر سۇرەدى جانە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستا. الايدا وسى جاعدايدا مەملەكەتتىك دوتاتسيالاردىڭ تومەن­دەۋى ءوندىرىستىڭ تومەندەۋىنە, جۇمىس­سىزدىقتىڭ وسۋىنە, قالالارعا ميگرا­تسيالىق كوشكىننىڭ ۇلعايۋىنا جانە وسىنىڭ سالدارى رەتىندەگى الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىقتىڭ ءورشي تۇسۋىنە الىپ باراتىنىن دا ۇمىتپاساق كەرەك. بىراق, قالاي دەگەندە, دە قازاقستان ءۇشىن, كۇللى حالقىمىز ءۇشىن, ونىڭ ەرتەڭى ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋ ۇلكەن جەڭىس جانە الداعى كۇندەرىمىزگە بەرىك نەگىز قالاپ الۋ بولىپ تابىلادى. بۇل – ەلىمىزدىڭ جاھاندىق ەكونو­مي­كانىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە مويىندالۋىنىڭ ايعاعى. ەلدىڭ بەس حالىقتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋعا كىرىسكەن كەزىندە ۇيىمعا مۇشە بولىپ كىرۋىنىڭ دە جاقسى نىشاندىق ءمانى بار. ال دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ءوزارا ءتيىمدى شارتتار, اشىقتىق پەن ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ تەڭدىگىنە نەگىزدەلگەن ەركىن ساۋدا شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ساۋدانىڭ حالىقارالىق ەرەجەلەرى مەن ءتارتىپ شارالارىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ەركىن ساۋدا ساياساتىنىڭ ىشكى نارىعى شاعىن جانە دۇنيەجۇزىلىك نارىققا شىعۋعا مۇقتاج قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز. حالىقارالىق قۇقىققا نەگىزدەلگەن جانە الدىن الا بولجالاتىن دسۇ شارتتارى قازاقستانعا ىشكى مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ نەگىزىندە ساۋدا سەرىكتەرىمەن جارىس­تا باسەكە قابىلەتتىلىگىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى. كەز كەلگەن ەلدىڭ ۇيىمعا كىرۋ ماقساتى جەكەلەگەن باسىمدىلىقتاردى پايدالانۋ بولاتىنى تاعى ايان. وسى رەتتە قازاقستاننىڭ بىرقاتار باسىمدىلىقتارى دا بار. ولار دامۋعا جاعداي جاسايتىن دۇنيەجۇزىلىك شارۋاشىلىق پەن دۇنيەجۇزىلىك قۇرىلىمدارمەن بىرىككەن, اشىق نارىقتىق ەكونوميكا ءتان ەل بولىپ تانىلۋىمەن قاتار, قازاقستان دسۇ-نىڭ بارلىق مۇشەلەرىمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ بارىسىندا بىردەن ەڭ قولايلى جاعداي تۋعىزۋ رەجىمىن يەلەنۋ تۇرىنەن دە كورىنەر ەدى. بۇعان قوسا, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ تاۋارلارى ءۇشىن ءتيىمدى ترانزيت جولدارىنا يە بولادى. ونىڭ رەسپۋبليكاداعى وڭدەۋ ونەركاسىبى وتاندىق تاۋارلارىنىڭ سىرتقى ساۋداسىن دامىتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولماعى دا بەلگىلى. قازاقستان ءۇشىن قىسقا جانە ورتا مەرزىمدى جوسپارلار شەڭ­بەر­ىندە دسۇ-عا كىرۋ ەڭ الدىمەن وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن جوعارى تەحنو­لوگيالىق ءوندىرىستى دامىتۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسيالاردى پايدالانۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى بولماق. ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق تاۋارلارىنا, ەڭ الدىمەن انتيدەمپينگ تەكسەرىستەرى بارىسىندا قولدانىلاتىن ساۋدا داۋ­لارىنا قاتىستى ۇتاتىن جاق­تارى­مىزدى جوعارىدا ايتتىق. ەندى دسۇ بەلگىلەگەن راسىمدەر شەڭبەرىندە داۋ-دامايلاردى ادىلەتتى جولمەن شەشۋگە جاعداي جاسالادى. دسۇ-عا كىرىسىمەن قازاقستان ۇلتتىق مۇددە­لەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, دۇنيە­جۇزىلىك ساۋدانى رەتتەيتىن ەرە­جە­لەردى جەتىلدىرۋدە قاتىسۋعا قۇقىق­­تى يەلەنۋگە جوسپارلاي الاتىن بو­لادى. سونىمەن قاتار, سىرتقى ەكونومي­كالىق ساياسات پەن ۇكىمەتتەر, دسۇ-عا مۇشە ەلدەرىنىڭ نيەتتەرى تۋرالى كۇندەلىكتى اقپاراتتى الۋ ءمۇم­كىنشىلىگى پايدا بولىپ, ناتيجەلى ساۋدا ساياساتىن ۇستانۋعا جاعداي جاسايدى. بۇدان ءارى ىشكى نارىقتاعى وزىق تەحنولوگيالار, تاۋارلار, قىزمەتتەر مەن ىشكى ينۆەستيتسيالاردىڭ ەندى­رىلۋىن بەلسەندىلەندىرۋ ناتيجەسىندە ۇلتتىق ءونىمنىڭ ساپاسى مەن باسەكە قابىلەتتىلىگىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ, حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن ەندىرۋ جۇزەگە اسادى. يمپورت كولەمىنىڭ ۇلعايۋى ناتيجەسىندە تۇتىنۋشىلار باعاسى تومەندەۋ تاۋارلارعا قول جەتكىزەدى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ بۇدان ءارى دامي ءتۇسۋى ءۇشىن از سەرپىن بەرمەيدى. ولاردى تەك وزىمىزگە ءتيىمدى ەتىپ پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك.

سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».