ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى وتە جوعارى. وعان دالەل – وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ جيىنتىق ەكونوميكالارىنىڭ كولەمى 2,2 ترلن. دوللاردان اسىپ تۇسسە, ءۇش ەلدىڭ جالپى ونەركاسىپ ءونىمىن شىعارۋ كولەمى 1,5 ترلن. دوللارعا جەتەدى ەكەن. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ باعالاۋى بويىنشا, جيىنتىق ءىجو ءوسىمى تۇرىندەگى پەرسپەكتيۆالى ينتەگراتسيالىق اسەر 2030 جىلعا قاراي 900 ملرد. اقش دوللارىن قۇراۋى مۇمكىن. ال قازاقستان ءۇشىن ءىجو 30 ملرد. دوللار بولادى دەپ بولجانىپ وتىر.
اتالعان وداقتىڭ نەگىزگى جەمىستى ناتيجەلەرى كەلەشەكتىڭ ەنشىسىندە كورىنە باستايتىنى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. ال قازىرگى كۇنى سول ءناتيجەلەرگە جەتكىزەر جولدىڭ باستاۋ باسپالداعىندا تۇر. ماسەلەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ باعالاۋى بويىنشا, وداقتىڭ ەكونوميكاسىنا ءۇش ەلدەن تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنى 2030 جىلعا قاراي 85 ملرد. اقش دوللارىن قۇراۋى ءمۇمكىن, ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەاەو قاتىسۋدان قوسىمشا – 40 ملرد. دوللار, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى – 9,6 ملرد. دوللار, رەسەي فەدەراتسياسى 35,4 ملرد. دوللار ءمولشەرىندە پايدا تابا الادى.
جالپى, قازاقستاننىڭ وڭىرلىك ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا قاتىسۋى قاجەتتىلىگىن جاسايتىن نەگىزگى ءۇش فاكتور بار. ءبىرىنشىسى – بۇل كونتينەنتالدىق تۇيىقتىق. رەسپۋبليكانىڭ تەڭىز پورتتارىنان الشاق گەوگرافيالىق ورنالاسۋى ءۇشىنشى ەلدەردىڭ نارىعىنا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتەدى, ەكونوميكالىق ءوسۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. ەكىنشىسى – ينۆەستيتسيالار تارتۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن 17 ملن. ادامدى پايدالانۋ كولەمى بار ىشكى نارىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. ءۇشىنشى فاكتور – الەمدىك ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ باياۋلاۋ ءۇردىسى, قازاقستاننىڭ نەگىزگى ەكسپورت تاۋارلارىن (مۇناي, مەتالل) تۇتىنۋدىڭ الەمدىك رىنوكتارىنىڭ تۇراقسىزدىعى.
قازاقستان «land-locked countries» دەپ اتالاتىنداردان (ياعني, تەڭىزدەن الىس ەلدەردەن) ەڭ ۇلكەن جانە وقشاۋ ەل بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا, ارىپتەس ەلدەردىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمدارىنا قول جەتكىزۋدە بارىنشا قولايلى جاعدايلارعا يە بولۋعا مۇددەلىمىز. جوعارى كولىك شىعىندارى الەمدىك نارىقتارعا قول جەتكىزۋدى جانە ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدى تەجەيدى. سول سەبەپتى, ارىپتەس ەلدەردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا قول جەتكىزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتار ەكسپورتتاۋشىلارىمىزدىڭ كولىك شىعىندارىن قىسقارتادى. ءتيىسىنشە, قازاقستاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى كوتەرىلەدى, ول ەكسپورتقا, ونىڭ ىشىندە ەۋروپا ەلدەرىنە, سونىمەن قاتار, تۇركياعا جىبەرىلەدى.
ايتالىق, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولى ءبىزدىڭ كولىك تارتىمدىلىعىمىزدىڭ ءوسۋىنە جانە ترانسكونتينەنتالدى «كوپىرلەردى» جاساۋعا ىقپال ەتەدى. جوبادان ورتاشا جىلدىق ەكونوميكالىق پايدا 86,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى جانە جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ ءوسۋى, ۋاقىتتان ۇنەمدەۋ, كولىك تاسىمالدارىنىڭ قۇنىن تومەندەتۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشەدى.
سونىمەن قاتار, قازىرگى تاڭدا «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىرجول تارماعى پايدالانۋعا بەرىلدى. تارماقتىڭ ۇزىندىعى 900 كيلومەتردى قۇرايدى. ونىڭ 82 كيلومەترى يران ارقىلى, 700 كيلومەترى تۇرىكمەنستان اۋماعى ارقىلى جانە 120 كيلومەترى قازاقستان ارقىلى وتەدى. پارسى شىعاناعى, ورتالىق ازيا جانە ەۋروپا اراسىنداعى قاشىقتىقتى 600 كيلومەترگە دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل كولىك شىعىندارىن بارىنشا قىسقارتادى. بولجام بويىنشا 2020 جىلعا قاراي جاڭا مارشرۋت ارقىلى تاسىمالداۋ كولەمى 15 ميلليون توننانى, ونىڭ ىشىندە 3 ميلليون توننا ترانزيت جۇگىن قۇراۋى مۇمكىن.
سۋ كولىگىندەگى كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ ماڭىزدى نىسانى قازاقستانداعى جالعىز جانە تراسەكا مەن «سەۆەر-يۋگ» حالىقارالىق ءدالىزىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان كاسپي تەڭىزىندەگى اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتى بولىپ تابىلادى. ءبۇگىندە كاسپيدەگى جالپى جۇك اينالىمىنداعى اقتاۋ پورتىنىڭ ۇلەسى – 29 پايىز. اقتاۋ پورتىنىڭ قۋاتى – جىلىنا 14 ملن. توننا. قازاقستان پورتىنىڭ قۋاتىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ونى سولتۇستىك باعىتتا كەڭەيتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. وسى جوبانىڭ ەسەبىنە, سونداي-اق, قولداعى بار جابدىقتاردى جاڭعىرتۋ مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەسەبىنەن اقتاۋ پورتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 18 ملن. تونناعا دەيىن جەتكىزىلەدى.
ينتەگراتسيا يگىلىگىن كەڭەيتەر بىرەگەي جوبانىڭ ءبىرى – «قورعاس–شىعىس قاقپاسى». بۇل ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ قورعاس ارقىلى تاۋار اينالىمى كولەمىن 8 ەسە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءوز كەزەگىندە جۇك تاسىمالىن جىلىنا 4 ملن. تونناعا دەيىن ۇلعايتادى, 150 ملرد. تەڭگە جەكە ينۆەستيتسيالار تارتىلادى جانە 20 مىڭعا دەيىن جۇمىس ورنى اشىلادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا قازاقستاننان ءۇشىنشى ەلدەرگە باسقا مەملەكەتتىڭ تەڭىز پورتى ارقىلى جۇكتى تەمىرجول كولىگىمەن, اتاپ ايتقاندا, رەسەي اۋماعىمەن جانە كەرى باعىتتا تاسىمالداۋ كەزىندە بىرىزدەندىرىلگەن تاريف قولدانىلاتىن بولادى, ول ترانزيتتىكتەن بارىنشا ءتومەن. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, وسىعان بايلانىستى قازاقستاندىق تاسىمالداۋشىلاردىڭ ۇنەمى جىل سايىن 250 ملن. دوللاردى قۇراۋى مۇمكىن.
2016 جىلعا قاراي GMP حالىقارالىق ستاندارتىنىڭ نەگىزىندە ءدارى-دارمەك قۇرالدارىنىڭ جالپى نارىعى جاسالادى. ول قازاقستاندا شىعارىلاتىن فارمپرەپاراتتاردىڭ ارىپتەس ەلدەر نارىقتارىنا ەركىن ءوتۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇدان باسقا, ورتاق نارىق حالىقارالىق ستاندارتتار, ءدارى-دارمەك قۇرالدارىنا باعانى تۇراقتاندىرۋ, فارمكاسىپورىنداردى كووپەراتسيالاۋ نەگىزىندە پرەپاراتتاردىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك جاسايدى. 2016 جىلدان باستاپ ەاەو شەڭبەرىندەگى ءتيىستى ۋاعدالاستىقتار بارىنشا ءىرى وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ ءدارى-دارمەك قۇرالدارى ەكسپورتىنىڭ جالپى كولەمىن جىلىنا 360 ملن. دوللارعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بەلارۋستىڭ, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ۇلتتىق ەلەكتر ەنەرگياسى رىنوكتارىن ينتەگراتسيالاۋ جولىمەن 2019 جىلى ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق رىنوگىن قالىپتاستىرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن تولىق كولەمىندە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول 2030 جىلعا قاراي 6 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعاتتان اسىپ تۇسەتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇدان باسقا, ءتيىستى ۋاعدالاستىقتاردى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىنىڭ رەسەي جەلىلەرى ارقىلى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنەن ەلەكتر قۋاتىن الۋلارىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار, 2025 جىلعا قاراي مۇناي جانە مۇناي ءونىمدەرىنىڭ جالپى نارىعى قالىپتاسادى, ول ءوزارا ساۋدادا ەكسپورتتىق كەدەن باجدارى مەن شەكتەۋلەرىن قولدانۋدى قاراستىرادى. رەسەيدىڭ گاز تاسىمالى ينفراقۇرىلىمىنا تەڭ قول جەتكىزۋ 2025 جىلعا قاراي مۇمكىن بولماق. قازاقستان جىل سايىن 8 ملرد. شارشى مەتردەن استام گازدى ەكسپورتتايدى. بولاشاقتا قاشاعان جانە قاراشىعاناق كەن ورىندارىن بارلاۋعا بايلانىستى رەسپۋبليكانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى بارىنشا وسەدى. سوندىقتان دا, گاز تاسىمالى ينفراقۇرىلىمىنا قول جەتكىزۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىقتار الداعى ۋاقىتتا ستراتەگيالىق ماڭىزدى مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
قازاقستان ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى كوتەرۋ نەگىزىندە قايتا وڭدەۋ وندىرىستەرىن دامىتۋعا مۇددەلى. قازىرگى ۋاقىتتا بەلگىلى ءبىر وڭ ۇردىستەر بايقالۋدا. ارىپتەس ەلدەرگە قازاقستاندىق ەكسپورت 2013 جىلى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 65 پايىزعا ءوستى. ال كەدەن وداعى ەلدەرىنە ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىندەگى وڭدەلگەن تاۋارلار ۇلەسى 45 پايىزدان 54 پايىزعا دەيىن ءوستى. بۇعان قوسا, قازاقستان ورتالىق ازيادا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتۋدان الدا كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستاعان كەزەڭنەن باستاپ 4 جىلدا 2,5 ەسە ءوستى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».